7. Byrsa, -æ, Chaldæis ברזא, Birza, et Barza, quæ respective foramen,
et corium denotant (unde vox Latina bursa), Phœnicibus autem arcem,
hoc in loco autem Arcem Carthaginiensem, atque adeo ipsam etiam
urbem. Fabula de Didone, et de pelle bovina in fila secta, quibus
agros sibi dono dandos emetita sit, satis nota, nullam fidem meretur.
Ruæus, post Donatum, rectius explicat, eam nummis, e corio factis, ut
quibusdam in locis iis temporibus moris erat, agrum illum
præstinavisse; quod si valeat, ut verosimile videtur, byrsam, birsam,
ac barzam, corium nempe atque foramen commodissime intelligemus.
8. Carthada, nomen primigenium, et originarium Carthaginis esse
putatur. Panormi olim numisma inventum est, cui in una facie
inscriptum erat מחנת, machanoth, castra, in altera autem קרת חדשת,
cereth chadesheth, urbs nova. Quoniam Panormus iis temporibus colonia
erat Carthaginiensium, opinio usuvenit iis verbis Carthaginem
significari. At mea longe aliter fert opinio. Vocabulum enim
carth-ago a cereth chadesheth multum discrepat, carth-ada vero
simillimum est. Nam קרתא, cartha, Chaldaica forma, urbs est, עדיא,
(Hebr. עדי, adi) edia, autem ornatum quid, pulchram ædem, templum
(unde vocabulum “ædes” derivatur) Chaldæis significat, ita ut
carth’adi vel carth’ada, pulchræ ædes, pulchra templa, multo
verosimilior derivatio esse videatur.
Quis, quoque tempore, Carthaginem condiderit, præter Virgilii de
Didone fabulam, nihil certo constat. De tempore apud historicos non
convenit. Appianus docet urbem 50 annis ante Troiam captam florentem
iam urbem exstitisse. Iustinus perhibet (Lib. 18, 6) 72bus ante Romam
fuisse conditam; Paterculus ait 65, Livius 93bus, hoc est, 296 annis
ab excidio Troiæ. Satis certum igitur est nec Didonem, nec Ænean, si
hi vel maxime exstiterint, ullam ibi partem capere potuisse.
Præterea, eademne Dido, quæ Elissa fuerit, æque parum constat. Unde
dido derivetur, ignoro; unde Elissa, suspicor. Est enim locus nomine
Elis, unde purpura Tyrum vectari consuevit, qui Iudæis עלישה,
El-Ishah, audit; si hoc minus sit, oportet esse אלאשה, El-ish-shah,
ut Elisæus, Eleazar, &c., proinde “Mulier Divina,” agnomen Didonis.
Quin, denique, ne nomen ipsius quidem urbis Romæ sive Latinum sive
Græcum manifeste est, sed omnino Phœnicium. Philologi Germanici iam
pridem suspicabantur Romam ab Etruscis esse conditam; ego autem iis
maxime adstipulor. Nam verbum רומה, rúmah, celsum locum denotat, רום,
rúm autem celsum, elatum esse, רומה, rómáh, denique, celsitudinem,
exaltationem, quin et, propter celsitudinem, salvum suffugium.
9. Gades, -ium, Hispanis Cadiz, nunc caput Vandalitiæ (Andalusiæ),
circiter 70,000-um incolarum, in parva insula Sancti Leonis.
10. Tartessus, -i, oppidum in eadem insula, iis temporibus
florentissima Phœnicum colonia, cuius regio, præsertim in continente,
argenti, plumbi albi, ferrique, item gemmarum erat feracissima, quæ
Tyrum, Sidonemque vectata, fructuosissimam mercaturam pepererunt. In
Bibliis locus hic תרשיש, Tarshish appellatur. Rex quoque Hiram suam
expeditionem, quæ in hac fabula narratur, huc misit.
11. Suffes, -étis, apud Iudæos שופט, shófet, in plur. שופטים,
shófetim, iudex, iudeces, summi quondam magistratus, sic apud
Carthaginienses erant duo consules, quorum alter rebus sacris ac
terrestribus, alter negotiis, ac rebus maritimis præerat.
12. Gebal, Arvad, Byblos, oppida; Gebal, גבל, erat in regione
Tripolitana, usque exstat, et ab Arabibus Dshebál, mons, vocatur.
Locus situs est in colle, hinc nomen dsheble, Hebraice gebal, quod
Arabes, per diminutionem etiam dshobail, colliculus, vel tumulus,
appellant. Græci hunc locum Byblos vocant; itaque hæc duo nomina unum
idemque oppidum significant. Arvád, ארוד, oppidum in insula
minuscula, prope ad littora Phœnices sita, quod a fugitivis
Sidonensibus conditum fuisse perhibetur.
13. Adonai, אדני, dominus; sed cum hac terminatione titulus honoris
Dei nonnisi est, nec hominibus adhiberi potest; ea enim forma est
אדון, adon, uti, v. g. אדון המלך, דויד, Adon, hammelech David,
Dominus rex David; alloquendo autem, particula possessiva adiungitur,
sic: Adoni, Melech David, Domine mi, rex David.
14. Hierosolyma, -orum, n., Hierusalem, indecl. (Accusat. apud
Florum, et in Vulg., Hierosolymam); etiam Sólyma, -orum, Hebraice
ירושלים, Ierúshálaim, quondam summa urbs et caput C’na’an, dehinc
Iudæorum, sive regni Iudææ, cunctis notissimum, cum arce ציון,
Tzijjón, super collem eiusdem nominis; ibidem, in colle Moriah, ubi
et regia Davidis stabat, ædificavit Templum rex Salomon. Nota hic
quoque sonos sibilos sh, et tz a Græcis et Romanis (in Hierosolyma,
et Sion) in s commutatos fuisse.
15. Ioppa, -æ. Romanis; Græcis Iópé, et Ióppé, ex Hebr. יפו et יפוא,
Iáfó, pulchritudo, quod nomen est oppidi cum claro portu in littore
Maris Interni, unde Hierosolyma ferrovia ducit; nunc Jaffa vocatur.
16. Siclus, -i, nummus Iudaicus שקל, shekel, qui viginti גרה, gerah,
complectitur. Genera eius erant duo, sanctuarii, et regis; valebant
autem 4 drachmas Atticas, sive totidem denarios Romanos; hi,
vicissim, circiter 16 libellas Americanas, exæquant, itaque 4
drachmæ, sive 1 siclus, circiter 65 libellas efficiunt.
17. Hanno—Himilco, proprie nomina sunt imperatorum Carthaginiensium,
et inde in hanc fabulam translata. Sunt autem ita composita ut
Iohannes, ex Iehova et chan, vel chen, ut: יוחנן, Ióchánan,
contractum ex יחוהנן, Iehochánan, gratia vel favor Dei. Itaque חננו,
Chanano, sua gratia; Himilco autem verosimile est ex chén, clementia,
vel gratia, atque melech, rex, compositum esse.
18. Astarte, -és, עשתרת, Asthoreth, est nomen Deæ, Veneris apud
Phœnices, patronæ navigationis, quæ Bibliis testantibus, etiam
subinde a Iudæis coli solita est.
19. Chalcis, -idis, v. -idos, est nomen oppidi in insula Eubœa (nunc
Negroponte), adversus Aulidem, ubi ærea arma optima tunc fiebant.
20. Apis, -is, (Hapi), est nomen Dei Ægyptiorum, quem sub specie
magni bovis colere consueverunt.
21. Lora, -æ, (o breve), est vinum e brisa obtineri solitum. Uva
etenim primum proprio pondere succum exprimit, qui protropum vocatur,
cuius generis nobilissimum in oppido Hungariæ Tokaj in omni orbe
notissimum est. Tum pedibus exculcatur, nulla aqua admixta, et hoc
Romanis merum est. Quod superest, torculari subiicitur, et
exprimitur, quod usque vinum bonum est. Denique aliquantum aquæ
infunditur, ac pressione aucta quod tum e brisa (quod nempe ex uvis
superest) effluit, lora vocatur, et ab hoc etiam omne vinum minus
generosum, iocose, vel per contemptum, “lora” appellatur. Quodsi
vinum per neglectum, aut inscitiam, acescit, aqua temperari solet, ac
tum posca more Romano vocatur, quod genus vini peregrinis, mendicis
atque captivis, aliisque ignotis et servis solebat apud Romanos
dispensari.
22. Cambio, cambire, campsi, camptum, significat merces erga alias
merces emutare sine pecunia, uti semper et ubique fieri solebat; hinc
est Italorum vocabulum cambiare, Francorum changer.
23. Báal Shámaim, Hebraice בעל שמים, Dominus Cœlorum. Verbum báal,
quod Babylonii ut béel efferunt, significat regnare, vel quocunque
modo præesse, et inde Deum, præfectum, maritum, dominum quemlibet,
aut superiorem designat. Quædam Melitensis inscriptio sic se habet:
מלקרת בעל צר, Malcereth Báal Tzor, Malcereth Dominus Tyri, h. e.,
Melcarth Deus Tyri. Istud malcereth est contractum ex melech, rex,
atque קרת, cereth, urbs; est itaque Melcarth “rex urbis.” Ex hoc, et
ex báal plurima nomina virorum conflantur, veluti חנבעל, Channibáal,
Hannibal, Gratia Dei; עזרובעל, Azrúbáal, Auxilium Dei, Hazdrúbal,
חנמלקרת, Chanmelcarth, Gratia Dei Melcarth, Hamilcar; בומלקרת,
Bómelcarth, “in eo Melcarth,” Bomilcar, ita semper historici Romani,
quamvis noster auctor Bodmilcar scribat; בּמלקרת, Bámelcarth,
secundum Rosenberg, Phönikische Sprachlehre.
24. Gaulus, -i, m., Græcis Galúlos, et gaúlós, ex Hebraica radice
גלל, gálal, volvi, volutari, unde גלה, gelláh, crater, capis, lacus,
labrum, vasa, ex rotunditate; res quæ volvi, non ferri soleant ob
gravitatem, uti גלולים, gillúlim, trabes, stirpes arborum; גלם,
gelom, golem atque gálam, volvo, convolvo, involvo, hinc glomus,
globus, et Græcis gaulos, rotunda navis Phœnicia, item, alterum vas
rotundum, quod Latinis est mulctra, ad lac ex uberibus vaccæ
excipiendum, quod etiam gaulus vocatur, item ad portandam aquam,
veluti situla. Est autem gaulus hic navis maior biremis, aut
triremis, mercatoria, ad vehenda onera apta, cum lateribus rotundis;
ab hoc derivantur variarum gentium nomina ad eiusmodi navim
ampliorem, marinam significandam, uti: galéra, galère, galley, gálya,
galeon, galioss, galion, galiote, et si quæ sint alia.
25. Barca, -æ, ab Hebraica radice ברא, bára, excavare; secundum
Isidorum navis est Phœnicia, Romanis ut suppetiaria nota, quæ onera e
navibus maioribus ad littora solitæ sunt provectare.
26. Chitonéta, -æ, Græcis chiton, ex Hebraico כתנת, c’thonet, est
genus subuculæ lineæ, vel gossypinæ, cum manicis, plerumque ad genua
usque, quandoque ad talos pertingens, eratque vestis apud Iudæos et
Phœnices utriusque sexus.
27. Moloch, indecl., מלך, Molech, rex, Deus Ammonitarum, cuius
simulacrum speciem hominis, cum capite bubulo referebat; fuit
plerumque ex ære, cum cavo trunco vastæ molis, quo victimæ pueri
includebantur ope brachiorum mobilium, dein, igne subiecto,
tympanistris ac buccinatoribus, ut eiulatus victimarum opprimeretur,
concinentibus, in sacrificium immolabantur.
28. Nergal, נרגל, Cuthæorum Deus, cum gallinaceo capite, tamquam
gallus pugnax, significabat autem Martem, Deum bellorum. כותים,
Cúthim, autem, sive Cúsim, erat gens, quam reges Assyriorum in
devastatas regiones Iudææ invexerunt, quæ postea cum Samaritanis
coaluerunt, erantque Iudæis adeo exosi Cuthæi, ut omnes, quos
oderint, etiamnum Cúsim appellent.