Tzíba nunc narrabat inter se principemque quemdam tribus Ibericæ,

nomine Aitz, conventum esse, quo hic se ad comparandos baiulos atque

operas obligaverat, ut mille ducenis mancipiis, quæ ipsa ad

exhumandam fodinam novam suppeditaverat, auxilio esset. Præterea

docuit etiam Suffetem se munitiones exstruxisse, quæ centum militum

præsidio tenerentur, quibus et domicilium præfecto operum fodinæ

adiecisset, seque undique esse paratam, certis legibus, exsecutionem

earum rerum mihi concredere. Paratam quoque se esse aiebat totum mihi

committere quod sibi obveniret, item me suis sistere, eorumque

præfecto, tutelam sui parvuli præsidii meæ curæ tradere, si ego

partem quintam proventus crudi sibi attribuendam stipulari vellem.

Propositum Suffeti prorsus æquum esse videbatur; ego tamen id

illiberale existimabam, enitebarque animum eius flectere adducereque

ut uná sextá, loco unius quintæ, proventús crudi contenta esset.

Postquam aliquantum de eá re disceptassemus, Tzíba denique assensum

præbuit, quo facto, Hannonem duo exempla pacti exscribere iussi, quæ

uterque nostrum subscripsit, quo peracto in ædem Astartes digressi

sumus, ibique Deæ sacra persolvimus, atque nos conditionibus pacti

staturos iureiurando confirmavimus.

Tempus anni cœptui nostro admodum favebat; nec ego ullam partem eius

pessum ire volebam antequam opus aggrederemur. Sic itaque, quadriduum

non præterivit antea quam naves nostræ Gadibus iterum relictis versus

ostia Bætis iterum in mari versarentur, quibus bidui cursu potiti

eramus.

Mare ultra Fretum Gaditanum etiam maiores fluctus volvere consuevit

quam Iam Suf; quamobrem morari nos oportebat atque adventum æstus

exspectare ut vada fluminis superare possemus. Simul autem ac vada

superari poterant, species fluminis atque conspectus admodum

mutabantur; omnis enim generis navigia in motum acta erant, tum ad

flumen ascendendum, tum ad descendendum: Phœniciæ, a gravibus gaulis

ad levissimas naviculas piscatorias; Ibericæ lintres, cum atris e

corticibus velis; longæ Celtarum scaphæ e corio consutæ. Nullæ harum

erant vacuæ; nam quidquid ad victum pertinet, a Gadibus ad regionem

fodinariam comportari debent; atque eædem naves, quæ commeatum eo

devehunt, metalla secum revehunt.

Transgressus syrtem, quod nulla prorsus flabra erant, æstus autem

vehementiori lapsu ferebatur, vela subduci, ac naves remis agi iussi,

adverso nempe flumine. Aquæ fluminis cœno flavæ inter ripas magná

celeritate labuntur, aliquando inter sylvas umbrosas, alias inter

demissas planities late steriles. Regio nunc utrimque montibus riget,

nec nisi longo interdum intervallo vici Iberorum conspiciuntur, qui

quidem nihil aliud nisi acervi e luto, sarmentis tecti sunt, meraque

gurgustia, alias vero nihil plus quam cava et antra in terra effossa,

stramentoque constrata sunt. Vici metallicorum quoque haud sunt

diversi, nisi quod gurgustia paullo ampliora et commodiora sunt,

atque quod in medio vico cuiusque coloniæ munitio est e muro

lateritio, item ex aggere cum vallis, pinnatum murum sepientibus.

“Nihil admodum festivi ac lauti híc quidem,” iocatur Hanno; “eruere

quam erogare argentum tristius esse negotium videtur.”

Hannibal situm vicorum meditatus, loca naturá probe munita esse

arbitrabatur, atque Bætin ipsum cursum describere munitionibus maxime

idoneum, atque acerrimis luctaminibus opportuna loca præbere.

“Testis eius rei ipse sum,” interloquitur Himilco, “nam barbari hi

Tartessii longe malunt oculos hominum eruere, quam ei pocillum vini

præbere. Ecce balatrones, vide sis illic horsum appropinquare!”

Quisque nostrum oculos protinus in eum locum convertit, quem Himilco

indicavit. Illic, supra ripam, vel viceni homunciones, habitu

barbari, gressu incerto, oberrare cernebantur, atque nostram navim

speculari. Hi fere nudi, nec nisi rude præcinctorium e libro textum,

item, genus capeduli, ex eadem materia confectum gerebant. Corpora

eorum sole erant usta, crines nigri, ocelli atri, ac pæne obliqui;

cæteroquin staturá erant mediocri, atque satis magná pernicitate.

Perspicuum tamen erat nonnullos eorum alterius esse generis, utpote

proceriores et graciliores, barbis perquam densis, sed vultu

turpissimi. Eorum quisque longiora scuta gerebat, pro armis autem

clavas, fundas, atque hastas, quæ spiculis osseis, partim autem

siliceis erant instructæ.

Ego quidem inclamavi illos, sed ii, nullo signo edito, iter suum

prosequi nec nos curare videbantur.

“Heus, tu, Bichri!” inclamat Himilco sagittarium, qui cum Iona in

puppi sedebat, et uterque cum simia lusitabat, “mitte sis sagittam

inter illos muscarios, quippe qui navarchum se non audisse

affectant.”

Is surrexit et sagittam iam arcui aptatam habebat quum ego

intercessi:

“Sine eos, velim; adoriri eos satis erit quando ipsi nos adorti

fuerint; nolimus eos lacessere.”

Bichri manus protinus demisit.

“Tum iuvabit,” inquit ille, “me cum simiola ulterius divertere; quam,

profecto, ludicrum istud animal est! Vellicat mihi crines, palpat

vultum atque scalpitat; sed ego id libenter fero, quum sit isthoc tam

scitulum ac dextrum animalculum.”

“Sic, sic, facies bene; revertere ad tua crepundia; simiola ea quam

par Iberis aspectu est!” subridens nugatur Hanno.

Sagittarius meus iuvencus vix duodevicesimum ætatis annum excessit,

et cordis levitate, ludibundáque naturá, puerulo duodenúm annorum

simillimus erat. Pernicitate, præter simiam, nullus ei erat

æquiparandus, quamobrem et simiam perquam adamavit, et alter alterum

agilitate superare conabatur; modo uter celerius malum ascendere,

modo uter se in extremo fune oscillando altius vel longius se

effligere posset, inter se æmulabantur. Alter Judicis Gebal eximius

cultor Ionas erat. Gigas noster curam terræ insolitarum ferarum

deposuisse videbatur, seque totum simiæ devovisse, quam in suam

gratiam et amicitiam prorsus cooptavit, et quam ob sua nugacia

ludicra buccellis maxime opimis, undecunque comparatis donare

consuevit. Plurimum oblectamenti videbatur simiola e conscendendo

caput tubicinis capere reptans in humeris et dorso, verticeque

capitis potita, villoso capillitio se sustinens, inde, veluti e

pertica sua lusitare, porriginosum eius caput scalpitare, vultu

torvo, dentibus frendens, cæteris illudere solebat. Bichri itaque et

Ionas, atque simia trinitatem amicitiæ inter se conciliarunt, quam

pauci ictus, scariphatæque genæ, vel manus irritam minime

reddiderunt.

Sub vesperum, iussu meo, e regione vici metallici constitimus.

Præfectus e tugurio suo salutatum ad nos venit. Homo is perquam rudis

erat et parum bonæ frugis, utpote qui vix verbum sine maledictis

proferre solitus esset. Ipse ex Arvad oriundus erat, proinde

popularis Hannibalis.

“Per omnes Inferorum Deos,” inquit ille, “ista certe hospitum

septimana est.”

“Quid ita?” interrogo eum.

“Quin male peream, si alius quis Tyrius quinis hinc diebus híc non

fuerit. Bodmilcar ei nomen fuit, perditissimorumque hominum sentinam

secum habebat. Ebriosarum belluarum illa erat turba, quæ híc non

paucas casas compilarunt, ac, per Chusor Phta, iuro tibi, ii nos

omnes iugulassent, nisi ipsi celeri manu eos oppressissemus. Multos

iam in vita mea vidi sceliones, sed, malum, similes his nunquam.

Atque, siquis tam fortunatus fuerit, ut Bodmilcarem ex imo fune

suspenderit, et hoc propriá suá manu, toti mundo officium gratum

fecerit.”

“Ubinam nunc ipse est?” quæro ex eo, “poterisne mihi indicare? Ipse

quoque habeo quod cum eo agam.”

“Dii immortales! procul hinc tibi eundum erit. Magnam sibi Iberorum

turbam comparavit, et ad interiora commigravit. Cæterum vide quid

feceris; periculosissimum genus prædonum illi sunt, et in unum

conglobati cohortem efficiunt formidandam.”

“Nihil tu cura quam sint illi formidabiles,” monet Sammai, “numeri

nihil sunt: modo liceat nobis ad gladii longitudinem ad eos accedere,

cætera nostrum erit curare.”

“Alacritas animi decet quidem iuvenculum, tui similem,” respondet

præfectus, “modo cave in antecessum victoriam canas.” Inde ad me

conversus, satis civiliter: “Sed tu firmum videris consilium

cepisse,” inquit, “rem periclitandi. Porrige mihi poculum vini, tunc,

Hercle, tunc pauca te docebo, quorum meminisse usui esse possit.

Cæterum, argentum esse argentum, tibi satis clarum.”

“Ita quidem,” subiungit Himilco, “et vinum vinum est;” eius nimirum

rei ipse semper satis memor.

Itaque utrem vini generosi afferri ac proponi iubeo, ut dum nostra

consilia pertractamus, ipse commode bibere posset; sed præfectus

hospitalitate a nobis superari nolebat; itaque manibus acriter

complosis, magistrum servorum suo more accersivit, quem, quum

advenisset, vitulum, quem habebat maxime opimum, cædere, ac sub umbra

proximi arboreti, in nostrum honorem eum epulas apparare iussit.

Datis redditisque cunctis e Phœnici Tartessoque novis, præfectus, suo

agresti modo, sic fatur:

“Vos fortes quidem et audaces estis; numeros tamen ego magni facio.

Nec vinum vestrum secus, bene id amo. Etiam gaudio mihi est popularem

meum convenisse. Nunc vero in compendium pro vino, Dii me omnes

perdant, nisi omnia quæ possim vestri gratia facturus sim.”

Tamen, ad summam, parum nobis novi dicere poterat. Verum certiores

nos fecit in agris Aitz contiguis, qui cum Tzíba pactum pepigerat,

venas argenti feracissimas sitas esse; atque, licet Iberes, quorum

esset territorium, potius hostili ferrentur animo, tamen hos subdolá

quádam arte mercatoriá munusculisque vel, in extremis, etiam vi et

armis subigi posse.

“Quam prope possumus navibus ad eos accedere?” quæro ex eo.

“Ad iter trium dierum,” respondit ille. “Attamen non adeo longitudo

itineris refert, quam viæ, quæ ibi nullæ sunt, ac, post naves

relictas, nullum cum eis commercium intercedere poterit. Sylvæ vobis

penetrandæ sunt, et hoc pedibus, nam equis vel mulis loca impervia

sunt.”

“Præclarum iter istud!” notat Hannibal, cum quodam supercilio; “quin,

ais tu etiam commeatum nos nobiscum baiulare oportere?”

“Quod ad hoc attinet, asseverare non dubito, quin a præfecto Tzíbæ

aliquot Iberos impetrare possimus, qui se eximios baiulos gerant.”

“Placet,” assentitur Himilco, “ego autem existimo efficere me posse

ut ii tolutim, vel etiam quadrupedantes, ferantur. Fustem mihi modo

dederis quo tergis eorum litteras suá linguá Ibericá inscribere queam

modo quo meminerint.”

Præfecto asper insulsusque iocus placere videbatur, quia risu

excepit. Cæterum exsiccatis nostris poculis, finem epulis fecimus.

Postridie iam primá luce iter nostrum adverso flumine prosecuti

sumus, atque minus uno die iam ad agrum Tzíbæ pervenimus. Præfectus

eius Uticensis quidam ducena mancipia mihi commodavit, quæ in baiulos

et metallicos, in duo agmina divisi, quibus duos e meis præfeci.

Naves cum præsidio, quantum mihi sufficere videbatur, curæ

Hasdrubalis relinquebantur; Dagon et Astarte ad seligendum pro

anchoris aptiorem locum, prorsum descendere iussi; Cabiri autem,

quippe quæ minore aquæ mole impediebatur, ad circitandum in flumine

et ad commeatum comparandum relinquebatur. Ductore viæ nobis dato,

omnibusque quæ ad iter faciendum usui essent compositis, ad

explorandam novam regionem profecti sumus.

Eo in itinere per vastam et editiorem planitiem per plures sylvas ac

præcipitia multas solitudines traiiciebamus, vesperi autem satis

idoneum nacti locum, castrametati sumus. Iter plurium dierum per loca

deserta longosque anfractus perquam tædiosum fuit; et etiam iam

quartus ex quo Bætim reliquebamus illuxit dies quum denique circa

meridiem primum vicum Ibericum conspicati sumus. Omnes incolæ sub

armis erant, seque, quum adveneramus, difficiles præbere videbantur,

sed pauca munuscula principum animos emollire et permulcere cœperunt;

quo facto, etiam impetravimus ab iis ut in sterilibus tumulis,

circiter tria stadia ab suis paucis mappalibus, castra nobis ponere

liceret. Hannibale administrante castra nostra fossá, aggere atque

vallo munivimus, ac biduo ad opus fodiendi parati eramus, quo in

cœpto consilio utebamur periti metallici quem eo proposito nobiscum

acciveramus.

Molimen ingens aggressi sumus. Tres menses diuturnos sine

intercapedine prosequebamur. Iberi diffidentes quidem se erga nos

præbuerunt, nihil tamen cum hostili animo contra nos susceperunt.

Astarte tamen nobis propitiá quamvis labores nostri perquam erant

ardui, magno tamen emolumento consummati. Fossiones, altera post

alteram, fructuosissimas se comprobarunt, ita quidem, ut compendii

pars e cœpto fodinario quæ mihi obvenerat, bina millia siclorum

exæquaret. Partem huius ipso eodem loco repurgandam curavi, ac

retinendam apud me censui, cæteram terram argenteam statis

temporibus, per servos conductitios ad Astarten comportari iussi,

unde mihi post singulas vecturas apochæ, ut conventum erat, remissæ

sunt.

Tandem tempus advenisse arbitrabar ut agmina nostra ad redeundum

instruerem. His administratis, duce itineris Iberico quodam delecto,

quem singulari curá custodiri iusseram, iter ad naves suscepimus, ex

imo corde læti, quod ex his desertis, post tam diuturnum tempus,

nobis ac libertati redditi sumus.

Vix interim pedes e castris extuleramus, quum Iberi impetum eo

fecerunt, valla everterunt, cunctasque res, etiam minutas, ac prorsus

nullius pretii, avidissime conquisiverunt.

Caput XIV.

Insidiæ.

Per biduum iter nostrum retrorsum prosequebamur sine intermissione et

adversitate, et iam radices attigeramus declivitatis planitiei

editioris, unde despectus est in flumen.

Ascensus in eam arduam planitiem haud carebat difficultate.

Scandendum nobis erat caprarum prope more. Subinde scopulorum

cautiumque cornua, alias ramulos et cirros dumorum ad nos sustinendos

apprehendebamus, pedibus rubos, frutices sentesque terentes, quin et

vix his adminiculis viam, ab agmine tritam, subsequentes tenere

valebamus.

Medio circiter huius clivi ascensu subito prærupta vallis iter

nostrum cohibuit, cuius tamen barathrum ad prosequendum iter

superandum erat. In margine voraginis gradus, ad hauriendam auram,

stitimus. A tergo longum nautarum militumque nostrorum agmen

pedetentim conglobari cœpit, ut tractim singuli e dumeto emerserunt;

ante nos barathrum ipsum hiabat; ex adverso, latera montis surgebant

ad summum usque iugum, arboreto denso atrum; aliquot aquilæ alis

pendebant supra barathrum.

“Locus pro insidiis præclarus!” notat Hannibal, dum de fronte sudorem

detergebat, nihil suspicatus quid nobis impendéret.

Himilco haustu vini ex utre tracto, quem ex humeris pendentem secum

gerebat, longum edidit suspirium:

“A!” inquit circumspectans, “plane istiusmodi damnosa terræ plaga

erat ubi ego, denis ab hinc annis, oculum amiseram. Spero eam, quæ

hastam mihi illiserat manum, iam pridem putredine absumptam esse.”

Quantis periculis terra Tartessia obsita esset, propriá experientiá

doctus, perquam cautum me esse oportere, intellexi; idcirco duobus

vicariis etiam probantibus, Hannonem et Ionam ad novissimum agmen

remisi, qui palantes, aut in avia dispersos et errantes ad medium

agmen colligerent; Bichri autem cum denis Beniaminitis sagittariis,

item Aminoclem, cum quinis sociis Phocæis praemisi, qui viam sibi per

voraginem quærerent, adversaque in declivi monte explorarent.

Tuba Ionæ a tergo mox insonuit ut palantes convocabat, ac paullo post

Bichri et Aminocles adversum clivum scandere videbantur, barathro iam

superato. Nullum suspicati periculum quo terreremur, ducem viæ, quem

nautæ mei usque arcte observabant, iter ingredi, nosque per anfractum

ducere iussi. Aliqui nostrum iam in fundum pervenerunt, cæterum vero

agmen lento cautoque gradu molestissimum descensum tentans, quisque

pro se viá repertá, proprium iter tenebat, quum extemplo dux stitit.

Ipse circiter quinquaginta passus nos præcedebat, et iam alterum

latus e voragine ascendere cœpit. Quamprimum ipse substitit, stridula

vox fistulæ e sylva exaudita est, nec procul a nobis, quum Himilco

magná voce exclamavit:

“Cave sis, Navarche, cave sis! Facinus híc paratur!”

Maximá quam poteram voce exploratorem ad celerius procedendum

adhortor, nauta autem, qui custos illi additus erat, eum iam vi

prorsum impellere cœpit, quum barbarus subito prosilit, nautam uno

ictu prosternit, spatium inter se sylvamque magnis saltibus

transvolat, seque in dumeto oculis nostris subducit.

“Factum ut dixi,” clamat Himilco; “ego enim probe suspicabar futurum,

ut Iberi furciferi ad priscam suam perfidiam redirent.”

Usque loquente eo, tuba Ionæ periculum indicare audiebatur, quo

significabatur novissimum agmen a tergo lacessitum esse; simul a

fronte ingens clamor ac boatus nos excepit, item, lapidibus simul

pluere cœpit. Misero ad latus meum nautæ lapis caput perfregit, et

misellus eo ictu occisus est. Viso hoc, omnes nostri baiuli,

depositis sarcinis, ad unum discurrerunt.

“Ad arma! In aciem!” inclamat suos Hannibal, ac nihil territus

grandine circum se cadentium lapidum, dux intrepidus magno conatu in

saxum editum ante se prosiliens, micante gladio, suas copias ad se

celerrime adscivit. Interea manus nautarum duas mulieres pro præsidio

circumsepsit. Sammai furore concitatus ac pallidus, stricto gladio se

ad Hannibalem recepit.

“Quid tibi, pro scelus, de ista re videtur?” affatur eum Himilco,

animo commotus, lapidem ostentans, qui vix palmi spatio ab suo latere

inciderat. “Ista, Hercle, amygdala Tartessiaca iusto densius cadunt.”

Ac, veluti responsum ad sua verba, alter nos grando, priore etiam

spissior, prope obruere cœpit, et profecto aliquot nostrum etiam

prostravit. Modo tamen assultus a tergo veniebat, nempe a convalle,

unde paullo ante eluctati sumus; hinc manifestum erat nos a fronte

non secus atque a tergo hostibus septos esse.

“O, utinam aliquanto equitatu, et paucis essedis instructi essemus!”

suspirat Hannibal, “quam facile utrumque latus eorum circumveniretur,

uti Chetæ Assyrios circumvenerunt. Equitatum ad dextrum, essedas ad

lævum immitteremus, quo cito efficeretur, ut per medium via nobis

facile pateret.”

“Quum tamen neutrum habeamus,” interloquor ego, “nostrum erit optimo

quo poterimus modo hinc eluctari.”

Nihil verbis meis motus, sua theoremata ulterius texere pergit, de

utilitate, deque iniquitate nostri sitús, quum, denique lapis

maiusculus galeam suam percussit, cristam diffregit, capitis autem

tegumentum ipsum gravi læsit vibice, quo efficacius quam meis verbis

admonitus erat hic non de theoriis quæri, sed factis rem agi.

Gravitate ictus primum titubare cœpit, sed mox sese recipiens,

clamavit:

“Per Deum Nergal, hoc ferendum non est! Sacer El-Adonai! iam hoc æquo

plus est; sed faxo ut hæc expient. Sagittarii, scandite clivum,

ferite quemcunque vallem intrantem videbitis!”

“Tu autem, Navarche,” inquit, me allocutus, “fac reduc tuos nautas

eádem quá descenderas semitá, et circumveni balatrones, qui nos inde

a vertice molestant.”

“Vos autem, gentis Iudaicæ,” prosequitur, “Sammai sequimini. Tu vero

Sammai, fac deduc eos illò, ad lævum. Vos vero cæteri mihi adeste,

invadite ad rectum! Itote!”

“Prorsum, ad lævum! Dii Regem servent!” summá voce clamat Sammai,

proruens, ut mandatum erat, suosque in contrariam ab Hannibale partem

abducit.

Sagittarii sub Hamilcare, circum mulieres impedimentaque, in imo

vallis fundo, in globum concurrebant. Himilco atque Gisco mecum

profecti, unà iugum montis, unde paullo ante descenderamus, cito

attigimus, quo facto, hostibus undique frontem advertimus.

Simul ac vertice ascensús potiti eramus, nautæ, copidibus in manu,

operi incumbere cœperunt. Seminudi barbari Tartessiaci, fustibus,

partim hastis ligneis præustis armati, acutissimis nostrorum armis

nullo pacto resistere poterant, et multi eorum cæsi occubuerunt; at

nos, quamvis multi eorum in dumeto sese abdiderunt, phalangem

solvere, ut eos insectaremur, noluimus, sed progredi satius duximus.

Multi hostium fruticetis arboribusque tecti, veluti ex tuto nos

subsequi, iaculaque varia in nos iactare cœperunt. Quandoque, quum in

loca patula veniremus, ubi nullæ arbores visui obstarent, nostri

manipuli semel iterumque irruebant fruticeta, si quo pacto aliquot

barbarorum capere possent; barbari tamen utique pedibus celeriores,

pernicitate nostros superarunt, nec se facile capi siverunt, ita ut

vix quindeni eorum in manus nostras inciderent; his tamen nostri non

pepercerunt.

Quamvis bina stadia præcesseramus, Hannonis atque Ionæ nulla omnino

vestigia reperire poteramus. Ulterius procedere consultum non duxi,

sed in quodam minutiori luco meos circum proceram quercum in circulum

conglobavi; verum Himilco, quem sua vindictæ cupido agebat, accitis

Giscone atque nautarum quindenis, spatium circiter unius stadii

ulterius progressus est. Hi intra unius horæ tempus ad nos

reverterunt, postquam duos Iberos cepissent, eosque interfecissent.

Sed ea res magis nos movit quod hi renuntiarunt calamarium Hannonis,

cruore madens, in cumulo cadaverum hostium reperisse, quorum illic

octona, vel novena, cum uno nautarum nostrorum iacebant. Terra ibi

detrita, cruore conspersa et humectata, cadaveraque barbarorum

circumquaque iacentia admodum verosimile esse arguebat scribam,

miserumque Ionam, numeris oppressos succubuisse, ac non modo

interfectos, verum etiam cadavera eorum ablata fuisse.

Mœrentes, animoque admodum contristati, ad locum, ubi primum impetum

tuleramus, revertimur, repulsis identidem hostibus nos continuo

lacessentibus. Postquam ad descensum perventum est, in vallem

despexi, et ubi præsidium cum mulieribus salvum et incolume

cognoveram, aciem explevi, et iacturam nostram reputare cœpi. Seni

meorum ceciderunt. Interea temporis etiam de salute Hannibalis

Sammaique sollicitari cœpi, quod quidem haud diu me angebat, nam hi

mox unà in adverso vertice præcipitii, simul cum Bichri, in

conspectum venerunt, quos et cæteri armati, solito ordine, comitati

sunt. Hi fere quadraginta captivos secum habebant. In media caterva

Aminoclem conspiciebam in amplexu nati sui, inter captivos autem

mulierem, tum duos viros chitonetis indutos, unum autem talarem

Syriacam gerentem. Hannibal anteibat. Simul ac me conspicatus erat,

gladio supra caput in indicium triumphi elato, mihi gesticulabatur;

Sammai vero, etiam magis commotus, nudo capite, fronte cruentatá,

acie relictá, ad me cucurrit. Ratione quadam prætextá, dum ipse inter

currendum ad deosculandam Abigail subsisteret, ego vultum aliorsum

converti; sed in puncto temporis ipse iuxta me adstitit, gaudio,

gloriáque renidens. Anhelus ac pavitans sic orsus est narrare:

“Ex angustiis quidem venimus, sed negotia cum iis bene gessimus; iam

illi plus satis habent!”

Viso in fronte patulo vulnere, gladioque cruentato, hæc signa esse

memoravi rei sanguinolentæ, sed bene cum Iberibus gestæ.

“Iberes?” veluti per contemptum respondit; “quisnam Iberes ullo in

numero habeat? Næ, Ædepol, isti adeo ipsi nostri Tyrii erant, qui

nobis insidias tetenderunt. Utut tamen res sit, scordalum Hazaelem

cepimus, Aminocles vero recuperavit filium, et hoc quidem in extremo

vitæ discrimine, et quum iamiam iugularetur, eo potitus est.”

“Ecquid de Bodmilcare?” quæro his novis gravissime motus.

“Tantum quod non cepimus eum!” respondit ille; “Hannibal ad costas

eius carpendas satis prope serpsit; ac nisi infortunatum istud vulnus

mihi incidisset, híc eum teneremus; suorum tamen diligentiá servatus,

et in sylvas abreptus est.”

In furorem concitatus, ac vindictæ de meo adversario sumendæ avidus,

discriminis proprii fere immemor, ut argentum nostrum erat disiectum,

tum etiam fata scribæ incerta, etiam impatiens moræ, monebam Sammai

nos, sine unius horæ dispendio, ad persequendum Bodmilcarem properare

oportere, eoque sive vivo sive mortuo potiri. Itaque, accitis qui me

sequi vellent, meisque valete dicto, in propinquum anfractum irruo.

Dein Himilco ostendebat Chryseidi thecam scriptoriam sanguine

infectam; ea e paucis verbis intelligebat quid nos de fatis scribæ

iudicandum putaremus. Ipsa obmutuit, atque dum Abigail eam amplexata,

lacrymis coortis ei condolescebat, ipsa iunctis ac pressis digitis,

vultu mœsto omnes animi motus fortiter compescebat, nec nisi tremor

humerorum indicio erat quantum luctum ac dolorem frænare pro viribus

conaretur. Sammai, quem remiseram, ut cæteros de verosimili fato

Hannonis Ionæque certiores faceret, paucis percontabatur ab Himilcone

quid de iis actum esset; sed gubernator nihil respondit, nisi manu

sylvam a tergo indicabat, velut qui mali ominis quid sine verbis

prodere vellet.

Ubi Hannibali propius obviam factus essem, ipse me conventum

properabat, valdeque lætus videbatur, atque licet id quod illi de

Hannone nuntiabamus se graviter tulisse certum erat, dolorem verbis

lenire affectabat dixitque omnes nos belli incommoda æquo animo ferre

oportere.

“Sed, dic, obsecro, quid proxime facto opus est,” a me quærit.

Docui eum mihi in animo esse, quidquid eveniret, Bodmilcarem

persequi, neque committendum esse ut ipse nobis fugá se subducere

posset.

“Dictu, quam factu, faciliora memoras,” respondet Hannibal;

“Bodmilcar non modo magno Phœniciorum malefactorum manu pollet, atque

omnigenúm perfugarum, verum, ut istá pugná docti eramus, magnam etiam

turbam barbarorum secum habet, qui omnes partim fustibus, partim

iaculis, bene armati sunt. Cæterum, quidquid sit, ipse satis in tuto

est. Præterea, ad circumveniendum eum numeris non sufficimus: sic

autem eum persequi nihil esset aliud, nisi iterum in insidias ruere.”

“Quidnam tunc ad agendum superest?” quæro, præ ira dentibus frendens.

“Ante solis occasum hinc, e loco iniquo, in verticem nos evadere

oportebit;” animo firmo ille respondet; “tum ad planitiem

progrediendum erit, ne secreto nobis iterum obrepere possint. Quando

semel planitie editá potiti fuerimus in tuto erimus, et tunc licebit

nostris cibum quietemque concedere, iam enim laboribus prope confecti

sunt, simul etiam ad interrogandos captivos otium tibi suppetet.”

Graviter ut res has ferebam, negare, quin consilia Hannibalis

iustissima, prudentiæque plena fuerint, non poteram, et a consilio

meo proprio hostes statim persequendi, desistendum iudicavi. Captivos

itaque, fune circum colla eorum immisso, ligandos et constringendos

curavi, atque præsidio quadraginta armatorum sub Himilcone cum

mandato iis relicto edixi, unumquemque, qui rebellare aut effugere

tentaret, inauditum interficiendum esse.

“Mihi quidem tute eos credideris,” respondet gubernator, ægro quodam

gestu, “unum nonnisi oculum mihi reliquerunt, sed is acutus est.”

Captivis rite colligatis, impedimenta argentumque omne, quod profugi

baiuli quaquaversum circumstrata reliquerant, colligi et colligari

iussi.

“Duplum onus sarcinarum latronibus his baiulandum erit,” dixi ego,

“et probe in posterum cavebo, nequid rerum mearum Iberibus

concredatur, antequam eos accurate constrictos sensero.”

Dein sarcinæ, sine ulla turba recrudescente, collectæ erant, et Gisco

interea e sylva eluctatus rediit, fustem ibi cæsum manu gerens,

lætusque ostentans ramum nempe quernum satis gravem.

“Ecce stimulum!” inquit, ut captivos magna sua onera subire videbat,

“iam faxo ut intelligant quemadmodum crura celerius movenda sint.”

“Nunc ergo incedite, belluæ!” inclamat eos linguá suá Ibericá

Himilco, “et siquis vestrum repugnaverit, vapulabit.”

Captivis itaque in medium collocatis, cautissimo gressu iter nostrum

e profundo versus summitatem præcipitii suscepimus; atque dum arduum

ascensum non sine continuis periculis prosequebamur, a Bichri

sciscitari cœpi quemadmodum cum Bodmilcare congressi essent.

“Accuratissime quam potero,” respondet ille, “rem totam ordine

evolvam. Paullo post nostrum abs te digressum, vix centum passus in

sylvam penetravimus, quum nos subito obviam factos hostilibus Iberum

copiis animadvertimus, alii autem simul a tergo adventantes utrimque

lapidibus iaculisque impetere cœperunt. Nos confestim locum nacti,

ubi arbores minus densæ apertiore spatio suffugium præbebant, magno

cursu eo pedem retulimus. Celsæ ibi rupes veluti invitarunt nos, ut

tergo ad illas conversi certamen defenderemus. Mox manipulum

conspicabamur militum, ex alto adversum nos decurrentium. Bodmilcar,

suique latrones erant. Nulla nobis salus superesse videbatur. Brevi

de nobis actum iri sentiebamus; pro bona tamen nostra fortuna, eodem

fere temporis puncto Hannibal et Sammai in conspectum venerunt, atque

acerrimum certamen utrimque initum erat. Vidi Bodmilcarem cadentem;

Sammai tantum quod eo non potitus erat, quum machærá icto,

desistendum illi fuit; quo Tyrii spatium nacti ducem suum e certamine

eripuerunt, quos pugná excedentes, barbari veluti præsidium secuti,

grandine lapidum telorumque immisso nobis, pedetentim recesserunt.

Sic itaque nos servati eramus.”

Animo intentissimus verba Bichri excepi, ac, postquam dixisset,

rogavi ex eo:

“Sed quid, obsecro, de Hazaéle, de muliere, deque puero?”

“Exspectadum, sodes, et hoc audies,” respondit ille sic loqui pergit:

“Consilium itaque cepimus hostis persequendi, quum nullum subesset

dubium quin Bodmilcar graviter vulneratus esset, et sic mox in

densiora sylvæ progressi sumus, quum subito in congeriem lignorum,

cum puero colligato ac superimposito incideramus. Hunc quaternideni

vel quindeni milites circumsistebant, Hazael autem, longo cultro in

manu, puerum iamiam mactaturus erat, dum duo viri mulierem

amoliebantur, quæ, uti res parebat, sese ad puerum proprio corpore

tutandum in eum coniecerat. Aminocles, eo ipso momento quo victimam

conspexerat, ingentem vagitum edidit: ‘Mi fili! Mi fili!’ et ad eum

præceps ruebat, homini rabido ac furioso simillimus. Cuncti nos eo

concurrebamus. At Hazaél, quum se periclitari sensisset, ictu versus

puerum edito, tergum vertit et effugere tentavit. Verum, celerior ego

eum apprehendi, et ad locum reduxi. Interea Aminocles meique

sagittarii cum militibus præsidii negotium brevi expediverunt, atque

puerum intermortuum, vinculis præcisis, liberaverunt, et ut mox

repereramus ille nullum maius incommodum sustinuit. Mulier quoque,

quæ cultrum a puero avertere conabatur, ab uno Phocæorum mox agnita

erat ut uxor amissa unius popularium. Quæ si omnia ex æquo æstimemus,

quippe qui eunuchum Syriacum cepimus, puerum servavimus, uxorem

abreptam marito restituimus, haud puto nos iniquum diei laborem

explevisse.”

Sed nunc, mutatá voce, Bichri modo prope lugubri subiunxit:

“At quam ægre nos omnes Hannonem nostrum, amicumque fortissimum, tam

miserabili vice nobis ereptum esse, et etiam Ionam desiderari!

Utrumque æquo amore sum prosecutus; eheu, nos infortunatos!—Etiam

mirum quid de sene Gebal factum sit. Num etiam ille interiit?”

Ego quidem, ex mea sententia, haud dubium censebam simiam quoque,

quippe quæ solito suo loco, super humerum tubicinis sederat, idem

fatum oppetivisse. Bichri longo suspirio indicare videbatur simiæ

fata non minus cordi sibi fuisse, quam salutem amicorum suorum atque

sodalium.

Interea iam ad editam planitiem pervenimus. Locus admodum tristis ac

desertus erat, vix paucis passim arboribus paucisque cirris sentium

ac sterilium herbarum interspersus, et, ut æstimare poteram, ad

duodena stadia a flumine Bæti. Aqua nostra potabilis quum interea

admodum diminuta esset, inter cœnandum perparce nobis adhibenda erat.

Eá satis quidem frugali exactá, postquam Hannibal suas excubias

disposuisset, cunctaque lumina extincta essent, Hazaélem accersi

iussi. Ipse consedi, utrimque meis officialibus adstantibus. Etiam

Bichri, Aminoclen cum suo filio, et Phocæum cum sua uxore adhibui.

Captivus pallore suffusus atque formidine tremens producebatur. Manus

suæ a tergo vinctæ erant, talaria autem lacerata cruoreque ac

sordibus infecta.

“Nonne tu me nosti?” magna voce eum appello.

“Novi te, Here mi clementissime!” trepidabundus, voceque hæsitante

respondit, ne oculos quidem levare ausus.

“Etiamne meministi quí tute erga me gesseris?” prosequebar.

Reus nullum responsum dedit.

“Num ad tendendas mihi in Ægypto, Uticæ, Gadibusque insidias a me

circumvectatum te putas?”

Usque nullum responsum datum.

“Eccur es ausus hunc puerum mactare tentare?”

“Mandatum eram exsecuturus,” flebili voce respondit, “a Bodmilcare

adactus. Ad placandum Numen Moloch puerum hostiam immolari iussit.

Obsistere illi ausus non sum, omnis enim eram in sua potestate. Non

ego, Bodmilcar te male habuit.”

“Nihil id refert;” respondeo, “omnes Dii Bodmilcari male faciant!

Quid? num eam ob rem vis ut vitæ tuæ parcam? Uno atque unico tantum

modo id a me impetrabis.”

Syrus perditissimus, humi volutans, gemebundus flagitabat:

“Ignosce mihi, obsecro! Parce vitæ meæ, te etiam atque etiam imploro

et appello! Posce a me quod velis; calcibus pete mihi iugulum; fac me

servum tuum pro omni vita mea, sed vitam, te obtestor, serva!”

Sammai, qui ad latus mihi adstabat, capitis vulnere colligato, vultum

cum indignatione avertit.

“Vitæne tuæ parcam? aisne tu?” inquam; “quid si officio meo rite

functus essem, iam antehac oportebat me Diis Manibus eorum te

immolare, qui ob tuam perfidiam, fortiter pugnando interierunt.” Tum,

paullo post: “Verumtamen, audi!” prosequor sermonem, “fac quod abs te

postulo, et ego vitá plus tibi præstabo: quum Gades pervenerimus, te

libertate donabo.”

“O, Here mi, paratissimus sum cuncta facere, modo iura, iura, quæso,

me servaturum!” implorabat me, ac lacrymis miserabiliter

obtestabatur, usque in pulvere volutans.

“Esto! Ausculta!” respondeo illi, “per Astarten, Deam cœli summam

iuro tibi promissa me facturum.”

Præsenti terrore levatus, ignavus furcifer se in pedes erexit, atque

voce in audaciorem mutatá, sciscitari cœpit quid ab eo postularem.

“Primum indicare te oportebit, quid Bodmilcar viribus possit.”

“Copiæ eius constant e centum et sexaginta Phœnicibus, et e sexcentis

aut septingentis Iberibus.”

“Deinde revelabis nobis locum refugii, quem, siquo incommodo

afficeretur, sibi præstituerit.”

Hazaél dubitabat. Ex opinione Sammai, si iste hoc proderet, qui

vicies penderetur dignus esset. Moram nihili faciens quæstionem

itero:

“Eius latibulum nobis patefacies.”

Iterum nullum responsum.

“Nisi edixeris, confestim pendebis.”

Simul ut ostenderem nihil me perperam loqui, funem afferri iubeo.

Himilco evolvit oram quam corpori circumvolutam secum gerere solebat,

chitonetá obtectam. Hazaél contremuit, pallore offusus.

“Sine, sine! Noli me pendere: cuncta fatebor.”

“Cedo, confestim responde!”

“Locus is Tumulus Lupi est.”

“Hactenus, valet; sed ubinam locus ille est?”

“In sylva, ad duo stadia.”

“Sed quá viá?”

“Pone nos; illac!” inquit, “versus dextrum.”

“Placet; veni nobiscum, ostende viam!”

Itaque, viribus tametsi ultra modum eram exhaustus, facere non

poteram quin occasione etiam minimá usus, adversarium mihi tam exosum

quæsitum ire pergerem. Milites itaque meos appellans edixi me

quinquaginta volonibus ad Bodmilcarem in latibulo suo deprehendendum

indigere. Longe plures quam opus habebam sese ad id mihi obtulerunt,

ad decertandum omnes cupidi; quamobrem Hannibalem aptissimum quemque

ex omni numero deligere iussi, et ad expeditionem præparare, cæteris

autem curam mulierum, pueri, impedimentique tutandi, accuratam

demandavi, item, ut securitati captivorum invigilarent.

Aminocles enixe me oravit ut sibi in tutelam filioli, item ut

Demareti, cum modo restituta uxore eodem proposito remanere liceret.

Agnovit quidem utrumque eorum grato erga me ob recuperatos suos animo

teneri, spoponditque fore, ut alias eo fortius pro me dimicaturi

essent, petivit tamen, ut saltem nunc, cum mea voluntate, eis manere

liceret. Ego utique minime dubitavi precibus suis adstipulari.

Antequam iter ingressi essemus, obiter meis memoravi fieri posse ut

fortuná favente cadaver dumtaxat unius vel alterius amicorum,

Hannonis nempe atque Ionæ aut utriusque, reperiamus. Chryseis

protinus surrexit, atque multum agitata ac pallida ad me accessit.

Quærenti autem mihi quonam ire pararet, firmá voce respondit:

“Ibo quæsitum cadaver sponsi mei. Si Dii faverint, tumulo id condere

volo.”

“Placet propositum, licebitque ut venias,” respondi illi, eius animi

dolore multum commotus, nec minus mirabar eius fortitudinem, suam

tantam calamitatem æqui bonique faciendi; “utinam Astarte nobis

propitia sit!”

Hannibal cum suis copiis iter ingressus est. Bichri, lassitudinis

patientissimus, agmen ducebat, cum Hazaéle iuxta se, quem manibus

vinctum fune tenebat. Gisco, cum securi in humero, ex adverso latere

eunuchi itabat, Himilco autem, destricto gladio, a tergo sequebatur.

Versus sylvam in silentio progrediebamur, ea plerumque secuti cava

viarum, quæ luna in umbra reliquisset, ac paullo post in conspectu

eramus atræ foliorum molis, quæ planitiem claudebat. Hac opacá plagá

admodum cauti, ac veluti furtim, arboreta ac dumeta penetravimus,

pervenimusque ad tumulum sub radice clivi, quem mane transcenderamus.

Híc præruptus editusque erat anfractus, quem Hazaél nobis ut Lupi

Tumulum descripserat, quique, secundum eum, latibulum Bodmilcaris

suorumque celaret. Quum ibi constitimus, prorsus nullum lumen videri,

nullus sonus audiri poterat, nec quidquam formidolosum sylvarum

silentium turbabat.

“Antequam ad impetum faciendum signum daremus,” submissá voce

eloquitur Hannibal, “quid apud eos ageretur nos scire oporteret.”

“Ipse ego optime mihi viam reperiam,” ait eunuchus: “sinite ut ipse

procedam, resque vobis renuntiem.”

“O tu nimis sapis,” redarguit eum Himilco, “valde etiam nobis faves,

at nos eá re non te fatigabimus.”

Post hanc suam nos eludendi apertissimam astutiam severe repulsam,

Hazaél in pristinum suum silentium recidit. Tunc, suadente Bichri,

visum est ipsum cum eunucho proficisci satius esse, atque quo in loco

res starent explorare. Quo consilio probato, ipse edixit fore ut, si

eunuchus e suis manibus se eripere tentaturus esset, pugione eum síne

mora perfoderet.

Hannibale consilium probante, ipsi duo profecti sunt et in tenebris e

conspectu mox evanuerunt, Bichri suum captivum ante se prorsum

agente. Minus quam dimidiá horá post, ramorum ac sarmentorum fragorem

audiebamus, atque eorum uterque iterum coram nobis steterunt.

“Ecquid novi?” quærebamus nos.

“Decepit nos furcifer iste,” respondet Bichri, “totum tumulum

circuivimus, sed nusquam ullum hominem reperimus.”

“Imo, ita vivam, ut ego vos decepi!” singultabat eunuchus: “non vos

decepi. Iuro me Bodmilcarem Lupi Tumulum pro suffugio sibi indicare

audivisse. Linguam mihi præcidite nisi verum dicam; hoc iuro.”

“Mitte iuramenta, hominum mendacissime!” inclamo eum animo irritato

indignabundus. “Fortunatum te censeas me tibi vitam spopondisse; at

cave tibi, nam, per Astarten, si alias——”

“Fieri certe potest,” interloquitur Hannibal, “furciferos híc loci

latitasse, nobisque adventantibus perterritos hinc dissiluisse.

Fortasse spado verum fassus est. Quidquid sit, nihil effici potest,

fateorque me victum esse.”

Himilco et Hamilcar quoque agnoverunt se delusos esse; atque hinc

consultissimum statui ad nostra castra reverti, ibique quiete, tam

bene meritá, nos recreare.

Caput XV.

Iudex Gebal præclarum edit Facinus.

Ad castra nostra appropinquantes, excubitores nostri, securitati

sedulam dantes operam, nos stiterunt. Vix limites excubiarum ingressi

sumus, quum Aminocles, admodum concitatus, manibus gestiens, mihi

obviam currit, vixque fandi a me facultate impetratá, ut requirerem

quid interea evenisset, narrat mihi incondita, confragosáque linguá

Phœniciá, nobis alibi agentibus, “homunculum” redivisse, iterumque

discessisse, seque haud procul in arboreto continere.

In præsenti confusus hæsi; sed Bichri, celerius me hominis mente

perspectá, exclamabat: “Gebal! Iudex Gebal!” ac locum indicatum

versus discurrit, consuetoque sibilo profugum lactare cœpit. Brevi

post læto vultu rediit cum simia in humero eius sedente, quæ nos

turpissimo vagitu ac stridore, et perquam torvis gestibus vultús

excipiebat. Turpis ut bellua erat, tamen fateor eam iterum ad nos

revertisse non parum gaudii mihi parasse, ac pæne omnes nostrum ad

videndam eam prodiverunt; et quamvis barbam Hannibalis vellicaret

vultumque Himilconis scaripharet, non secus ac nasum Gisconis

momordisset, nihil quidquam hostili animo tribuebatur, cunctaque in

bonam partem accipiebantur, donec bellua manum Sammai scalpere

tentaret, quod quidem Sammai nec ab homine nec a bellua parum

gravatim tulisset; is eum ictu sævo feriit, quo hæc magno saltu ad

Bichri confugit. Ut illinc dissiluit, aliquid, quod corrigiæ calcei

similitudinem referebat, illi excidit. Quod quum Sammai sustulisset,

et ad lumen tædæ accuratius inspexisset, sic fatus est:

“Pol!” inquit, “híc aliquid litteris Phœniciis scriptum est.”

“Moræ impatiens, eripio illi corium, accuratius perscrutor,

reperioque litteris, sanguine scriptis, esse consignatum. Ne ad

legendum quidem tempore sumpto, exclamavi:

“Hanno vivit! Vetulus Gebal nova attulit! Hanno ipse nobis ista

scripsit.”

Enucleatis pedetentim litteris, omni quá poteram curá, nostros alacri

animo intentos sic alloquor:

“Auscultate, velim, amici, hæc sunt quæ ipse nuntiat: ‘Captivi sumus

vivi et salvi: tuba Ionæ nos servarat; barbari nos Bodmilcari dedere

se negaverunt; princeps horum egebat tubicine Phœnicio. Alius quoque

princeps tubicinem comparare vult, antequam filiam huic in

matrimonium det. Mihi quoque pepercerunt. Mox ad principem

Septemtrionalem mittemur. Animum erectum serves. Nos mox effugiemus.

A Bodmilcare cave, insidias parat: vos flumine prohibere cupit.’ Hæc,

itaque sunt, commilitones, quæ ipse nuntiat. Usque speramus eos

visuros.”

Finitá lectione, Chryseis intra brachia Abigail flens se coniecit;

Gisco cuculum suum sursum iactabat; Himilco ex utre satis liberalem

haustum suxit; Hannibal autem animi affectum septies in successum

sternutando prodebat. Quod vero ad Bichri attinet, simiam in ulnam

prehendit, amplexatus eam pæne est, quod affectionis testimonium

Gebal cirrum evellendo crinium eius compensabat.

“O, Gebal, pudeat te! Tune mihi capillos evellicas, quum scias

quantopere te amem? Fortissime Gebal, vetule, ego gratulatus tibi

modo eram ob eximium et insigne tuum facinus.”

Cæteri quoque haud minus læti belluam contrectare satagebant, eamque

amygdalis uvisque passis donare pergebant, quæ ipsa, quin humeros

Bichri reliquisset, grata accepit.

“Ohe, iam satis, siste ioca!” inquam, “otium pro nugis modo non

suppetit. Aqua nobis deficit: oportet ut ad flumen quo citius

deveniamus, quocirca Bodmilcarem nos antevertere oportebit. Interim

et aliud negotium superest, quod nobis dirimendum erit. Adducite huc

Hazaélem!”

Eo allato, severá voce eum alloquor:

“Has litteras, Hazaél, nonne audivisti? Eæ te mendacem atque

proditorem comprobant. Tuum scelus nobis multis molestiis constitit;

nunc nullum iam levamen tibi suppetit; ad longe aliud iudicium

deferri te oportebit: Menath, Hoce, atque Rhadamathus sunto tui

iudices. Moriendum tibi est.”

Ad pedes meos devolutus, plorans et eiulans supplex me miser pro vita

sua implorabat, et ut sibi parcerem singultibus orabat. At ego nullis

precibus flecti poteram. Duo nautæ eum sublevaverunt, Himilco autem

laqueum in fune suo colligans, collo Syri iniecit.

“Selige sis tibi, vir bone, arborem quam velis,” alloquitur eum

Himilco; “ex mea quidem parte ilicem quamdam robustam ac probam

vellem commendare.”

Hazaél nullum responsum dedit, sed omnibus viribus suis ita erat

obluctatus ut vi opprimi et abduci debuisset.

“Noli fatuari!” acclamat eum Gisco. “Quid obtrectas pendi? Volæ tuæ

soleisque favebis.”

“Nunc, itaque,” iocatur Himilco, quamprimum spadonem sub arborem

collocassent, “fac trahas, age in sublime, in arborem infelicem! Sic!

iste suam navigationem absolvit!”

Atque eo pæne usque loquente, Hazaél in sublimi, in lumine lunæ

oscillabat.

“Unus proditorum ad rationes supremas reddendas discessit;” monui

ego.

“Alterum autem,” addit Hannibal, “speremus mox secuturum.”

Brevis atque exilis eá nocte nostrum omnium fuit quies. Ac postridie,

quum sol in cælo claro surrexerat, post certamina laboresque adeo

eramus irrequieti, ut summo nonnisi conatu ac labore planitiem

æstuantem et pulverulentam assequi possemus. Mihi ipsi faux exaruit,

alvusque quodam genere spasmi convellebatur, cuius teterrimus sensus

iis nonnisi notus est, qui cruciatum urentis sitis unquam

pertulerint. Himilco suum utrem iam ad ultimam usque guttam

exsiccavit, iterque suum, temeto consueto privatus, et omnino

destitutus, languido gressu prosequebatur. Hannibal sublatá et e

cingulo suspensá galeá itabat; cæterique omnes ita erant lassi et

confecti, ut vel verbum proferre inter itandum eos pigeret. Unus

Bichri erat, qui ex omni numero nostrum nulla vestigia lassitudinis

proderet, utpote cuius fibrosum corpus lassitudini fere impervium

esse videretur.

Circa dimidium temporis pomeridiani levis nebula suspensa indicare

nobis videbatur cursum fluminis, quo non parum recreati eramus; nam

conscientia nos in vicinia aquæ versari ad alacrius agendum nos

incitavit. Bichri et aliquot aliis, qui utres aut cucurbitas secum

gerebant accitis, prorsum cucurri, ut sine iactura temporis aquá

potiremur, ac reversus, meos haustu aquæ reficerem; sed quum circiter

intra dimidium stadii a flumine pervenissem, tanto dolore nauseaque

arripiebar, ut vix pedibus consistere possem. Perseveravi tamen, et

vix passibus vicenis a margine aquæ aberamus, quum subito e fruticeto

sonum virgarum ac sarmenti crepantis exaudiebamus, ac fere vicena

iacula sibilantia nos prætervolare cœperunt, et clamor bellicus

Iberum aures nostras perstrinxit. Stupentes quidem, tamen versus

aquam progredimur, quum triceni vel quadrageni barbari ex insidiis

inter dumeta consurgunt, nobisque lanceis armati occurrunt, atque

alter tantus eorum numerus latus apertum agminis nostri cum ingenti

eiulatu adoritur. Hannibal atque Sammai hostes suos cito repulerunt,

sed mihi, qui paucos passus præcesseram, fortuna haud tam æqua fuit;

nam, licet Bichri uno plus interfecerit ex iis dumtaxat qui sibi a

fronte obversabantur, tamen nos circumvenerunt. Brachium unius

nautarum lancea perfodit; sura Bichri hastá vulnerabatur, mihi autem

in movendo me magno incommodo erat hasta, quæ inter scutum loraque

humeri mei hæserat, et, fateor, iam de salute mea meorumque desperare

cœperam; sed in ipso extremi discriminis momento cantus tubæ Phœniciæ

notissimus perstrepuit, voxque audita erat: “Forti este animo! hic

sumus!” simulque facies rerum mutari cœpit. Veluti grex pavidarum

avium, barbari pedem referre cœperunt; agmen adventans, forte

Bodmilcaris ipsius, cito terga vertit, seseque in fugam mandat:

Hasdrubalem sunt conspicati, qui a ripa fluminis nobis opem latum

adventabat. Amicus amicum haud unquam tanto excepit gaudio. Quærenti

mihi, quí id contigisset ut nobis tam opportune succurreret,

respondit, totum mane se hostium motus speculatum fuisse, qui,

propriis insidiis nimis occupati, suum adventum non animadvertissent;

sed quum sibi persuasum esset illos nefandum quoddam facinus

machinari, malum Cabirorum demitti, atque in sinum ad ripam fluminis

prorsum moveri iussisse, ita egressum in tempore nobis subvenisse.

Sic itaque periculo instantissimo erepti, agmen nostrum ad sitim

restinguendam, ad flumen adduximus. Nec, fortasse, in vita mea

contigisse arbitror ut Himilconem aquam, et maximis quidem haustibus,

(nec sine ingenti voluptate), potare vidissem. Alterius horæ spatio

secundo flumine Bæti deorsum navigare cœpimus, lætus quisque sua

pericula narrando.

Tota nox quam in Cabiris exegeramus ex omni parte quieti optime

meritæ erat data. Postridie primo mane iter suscepimus ad locum ubi

Dagon et Astarte destinatæ morabantur.

Eo quum perveneramus, cuique nautarum quinos siclos ac ternas

portiones vini donavi; nam satis perspectum habui singulos eorum

labores fere ultra vires suas præstitisse; item, quatuor et viginti

horarum otium eis concessi, ante iter susceptum. Otium autem istud

quisque suo modo et ad suam indolem exigebat: aliqui ad satietatem

potabant, aliqui cantabant, vel saltando se oblectabant, nonnulli

varietatis causá etiam secum certabant; tamen, etiamsi rudius ac non

sine tumultu interdiu se gesserint, sub vesperum omnes ad saniora

rediverunt, seque consuetæ disciplinæ legibus parato animo

subdiderunt.

Proximo mane iam iterum altum nos habebat, et, ego dumtaxat, vix

effabili gaudio intuebar eius cærulum ac perpetuo mutabilem vultum,

non secus atque aquarum in latera navis liquidum impetum.

Biduo Gades attigimus, ubi cunctas meas rationes cum Tzíba ex ordine

pariavi.

Nunc demum tempus advenisse existimavi, ubi officialibus cæteræque

manui mea prisca consilia proponere possem. Hoc igitur proposito

omnes eos ad convivium sub tentorio, in quodam horto publico extra

urbem strato, invitavi. Convivio peracto, surrexi explicuique illis

quare eos convocassem.

“Amici,” inquam, “cœptum, propter quod missi eramus, persolvimus.

Voluntati regis Davidis satis est factum; mandata regis Hiram

exsecuti sumus. Subditis regis Davidis licebit in Palæstinam reverti;

et ideo vos omnes híc congregavi, ut cunctis valedicerem.”

Consurgit Sammai impatiens, meque acie acerrimá indagabundus

contuetur, quid ego mihi vellem, a me percontari cœpit.

“Quid ego mihi velim?” respondi illi, “id tibi facile explicabo. Mihi

in animo est omne argentum in Dagonem comportare, eamque imperio

Hasdrubalis concredere. Licebit et vobis cum Dagone domum reverti.

Demandatum erit Hasdrubali ut te, Abigail, Hannibalemque, atque

cæteros quibus visum fuerit vobiscum reverti, Ioppam deferre.”

Hoc audito, Hannibal, animo prorsus commotus, exclamavit.

“Tu vero? Quid de ipso te? An nec Himilco, Hamilcar, neque Gisco

nobiscum revertentur?”

“Nullus horum,” respondeo; “nos alia negotia exspectant.”

Silentium omnes oppressit. Hannibal consternatus lacrymabundus me

contuetur. Sammai, veluti e sopore evigilans, silentium rupit, pugno

suo sellæ tentá vi illiso ut eam diffringeret; paullo autem post

Bichri, leni sibilo cantilenam suæ gentis recitare cœpit, quo, more

suo, acsi res suá minime interesset, curam discutere tentabat.

Sammai primus loqui cœpit:

“Per Deum nostrum sacratissimum, Navarche mi, sic te agere posse mihi

nunquam persuadere potuissem!” ganniit ipse.

“Sic, prorsus, quæ ubivis sint sacra!” receptá voce fatur Hannibal:

“Itane de te omnes nos meriti sumus, ut sic de nobis statuas?”

“Nihil contra vos pecco,” respondi, “amici hactenus fuimus, amici

separabimur. Certe nihil plus æquo a me postulabitis, quam ut vos in

suam quemque patriam restaurem, ut cæteram vitam in otio affluenti

degere possitis.”

“At quamobrem ipse tu non revertis?” quæsiverunt omnes.

“Eo proposito vos huc invitavi ut id quoque vobis palam facerem. Mihi

nimirum, Sidoniisque qui mecum sunt, in animo est iter exploratorium

suscipere. Iam pridem mihi proposueram explorare, utrum et aliæ terræ

sint nec ne, et quales eæ sint, insulæne an continentes, et utrum ad

Septemtriones hinc lateant. Statui mecum, si possim, dirimere, utrum

Occasum versus a Tartesso navigando Celtarum terræ attingi queant nec

ne. Hæc est quæstio quam solvendam mihi suscepi.”

“At tune putas,” obloquitur Sammai, “nos interea, dum tu in ignotorum

marium discriminibus periclitaberis, posse otio vitæque commodis

frui? Absit! Non adeo sumus ingrati.”

“Numquid nos signa deseremus medio prœlio? Nunquam, Medius Fidius,

faciemus!” obtestatur Hannibal; “eat domum qui velit; fata mea ad te

me iungunt.”

Sammai ei adstipulatur; Abigail negat se ab suo sponso abscessuram.

Motus omnium fide meique desiderio, manus cunctorum seorsum prehendi:

“Dii vestram fidem fortitudinemque remunerabuntur” respondi illis.

“Sed aliqui vestrum tamen malent in patriam reverti. Quid tibi

videtur, Aminocles? Num tu non mavis filium tuum ad patrios Penates

referre? Tu autem, Chryseis, tu certe noles periclis maris ignoti

obiici?”

Aminocles respondit se filio aptiorem patriam quam inter bellatores

fortesque nautas degere vitam posse, nequaquam optare; Chryseis autem

ingenue fassa est se ad me vinculis grati animi devinctam: quod ego

eam e servitute eripuerim, fieri etiam posse, ut, si apud me

perseveret, quondam suum sponsum sibi restitutum videat.

Tunc ad Bichri conversus, qui usque cantilenam suæ gentis tristi ac

languido sono sibilabat, sic eum alloquor:

“Heus, mi ephebe, necdum audivi quid tibi probandum videretur.

Nihilne tu habes dicere?”

“Nihil multum,” is respondit, “areolam in vinea Tzíbae palmitibus

consevi. Vobiscum in Septemtriones me profecturum reor, atque redux

huc, Tartessum, excurram visum quemadmodum sata a me vinea prosperet

ac vigeat.”

Bichri nullum responsum Himilconi dare dignatus, prosequitur quasi

secum loquens:

“Cum sene Gebal parvuloque Dionyso puto me satis contentum futurum,

Ioná tamen ægre carebo.”

Sic itaque admodum mirabar nullum sociorum a me discedere velle.

Constitui itaque totam meam embolam, cum argento unà, fidei navarchi

cuiusdam Sidonii concredere, qui domum reverti parabat, tunc vero,

sine mora, magnam vim commeatús comparare, ut haberem quo victum in

navigando ignota maria Occidentis sustentarem.

Mane eius diei quo solvere statueram, Suffetem Navalem, atque Tzíbam

valedictum adii. Ut marginem obeo ostium portús petens, magnam

hominum turbam conspicio, quæ huc confluxit ut duas magnas columnas a

fabris erigi spectaret, quarum una imaginem solis, altera autem

signum Dei nostri Melcarth referebat. Ne ego quidem minus cupidus

eram sciendi quid hæ duæ columnæ sibi vellent. Responsum tuli iis

finem habitabilis terrarum orbis significari, atque ultra eas, præter

oceanum, nihil dari. Verumtamen effatum oraculi mihi usque memoriæ

hærebat; mihi quidem mundum latius patere persuasum habebam, ac mecum

subridens, iter meum, plenus spei, securus prosequebar.

Caput XVI.

Oceani Discrimina.

Septimanam integram oras continentis versus Septemtriones contendendo

exegi; superatoque celso quodam promontorio, iter ad Ortum flexi. In

nulla a me anteacta navigatione tam arduum expertus sum laborem

navigandi, nec fluctus unquam vidi tam iratos quam qui híc saxosas

oras verberabant. Lingua terræ híc erat, quam circuire vix

quaternorum dierum spatio nobis licebat; nec nisi quindenis ferme

exactis diebus, per fluctus tempestatesque iactatis licebat nobis

denique aquis placidioribus, orisque demissioribus potiri. Híc montes

desinentes planities amplissima excipit, quæ iterum ad Septemtriones

vergit. Diuturna hæc contra tempestates luctamina defatigarunt nos

fere ultra vires nostras.

Antequam multum progressi essemus, ad ostia pervenimus fluminis

cuiusdam adeo lata ut primum quemdam maris sinum ea existimarem. Ripæ

eius utrimque nemorosæ et collinæ erant, terræ autem tam hospitales

mihi videbantur, ut, denique consistendum ratus, in quodam haud longe

dissito fluminis æstuario, aptum ad anchoras iaciendas locum nullo

labore reperi.

“Per Deúm hominumque fidem!” Gisco clamat multum concitatus:

“Mappalia ista ego certe agnosco! Vicus Celticus est.” His dictis,

manu ordinem tuguriorum indicabat cum tectis coniectis, ex

arundinibus consertis, ac sine multis argumentis quatuor remiges se

ad littus deferri iussit, ut priscos veluti agnatos suos viseret.

Nec spe deceptus fuit. Dimidiæ horæ spatio circa navigia nostra

multitudo Celticarum trabalium ac lintrium, ærumnose factarum,

scatebat. Celtarum plurimi adeo avidi erant nos videndi, ut haud

pauci se in aquam præcipitare non dubitarent, et spatium ab oris ad

nos usque natando emetirentur, nec multo post constratum nostrum,

cæterarumque navium, examinis apum instar obsiderent. Hi omnes hilari

risu gesticulabundi, omnes eodem tempore elatá voce, iucunde

sermocinari cœperunt, quorum tamen lingua auditu nobis quidem haud

omnino suavis esse parebat; ipsi tamen omnes amicissimos sese nobis

præbuerunt, ac moribus multo minus erant barbari quam incolæ Tartesso

vicini. Tunicas hi admodum breves, e materia rudi, ab ipsis se texta

confectas gerebant, crura vero sua braccis, ad talos usque

pertingentibus, tegebantur. Erant autem hi vultu rotundo, indiciaque

boni animi præ se ferebant. Oculi iis erant clari, ac plerumque

cæsii, capillis helvis, non raro plane flavis. Aliqui eorum arma

ænea, atque monilia gerebant, quæ ex Phœnici per Salios, secundum

flumen Rhodanum in has terras importabantur, multo plures tamen eorum

instrumenta lapidea atque lignea, scitissime facta, usque adhibebant.

Celtæ, ut quum vicum eorum visum iveram comperi, casulas suas pilis,

in aquam demissis, superstructas habent, artisque piscandi

peritissimi esse cognoscuntur. Emi ab iis aliquantum arenæ auriferæ;

et quum varias merces nostras perquam appetivissent, plures ex his

erga sua mercimonia campsi. Quærenti mihi de sua origine, se ex

Oriente cum Septemtrione primitus hucce migrasse, omnes ad unum

asseruerunt, suosque proavos ante sæculum hicce terrarum consedisse,

atque hinc gentem Iberibus, Liguribusque consimiles exegisse,

aiebantque pone se alios quoque esse Celtas, quos illi Gallos et

Cimbros vocarunt.

Relictis eorum vicis, quos ipsi mas nominant, ad naves redii, iterque

nostrum versus Septemtriones prosequebamur. Post navigationem octonúm

dierum ad ambages pervenimus scopulorum atque insularum. Egressi in

continentem, alias Celtarum tribus reperimus, qui nos docuerunt suam

terram Ar-Mor, hoc est, ‘terram maris’ vocari; et ab iis persuasus,

ad Septemtriones, quamdam insulam magnam, opulentam ac fertilem sitam

esse, illud iter aggredi mecum statui.

Post biduum ingens tempestas nos assecuta est, et simul etiam

caliginosa nebula mari undique incubuerat, quam nostri pulmones

oceani vocitabant; ab undis per complures dies vehementer iactati, in

regionibus lugubribus orci errare nobis videbamur. Die quinto iam

omnem sitús itinerisque rationem et computum amisimus, atque venti ac

fluctus ad suum arbitrium, quo lubebat, nos egerunt. Sub mediam eius

diei noctem, vigiliis, laboribusque fractus, ad imum malum quietem

capiebam, quum subito magná voce Himilconis suscitor sic clamantis:

“Veniliæ undæ ante nos!”

Puncto temporis exsilui in pedes, et ad clavum cucurri.

“Refluxus!” clamo, “indicate cæteris navibus!”

Præcipites omnes ad lampades faculasque accendendas discurrunt, at

sero totum: clamor calamitosus nobis significabat Dagonem scopulis

hæsisse; ut vero ego flexivice pedes referre nitebar, animadverto

ingenti terrore Cabiros proræ innixam, totam in venilibus volutari.

Astarte quidem usque incolumis, undique cautibus, aquam non

excedentibus, tamen erat cincta. Aquæ tanto impetu ferebantur, ut

omnes mei conatus ad revellendam navim in alveum nostri cursús, quo

huc ducebamur, incassum essent; et etiam post unius horæ

afflictationem streporem venilium, scopulis illidentium ac

refluentium mihi audire videbar. Iam fere vicies navim in flexivicem

dari mandavi, quum, denique, horreo dicere, tremor, et concussio

subitanea, pro ingenti nostro terrore, docuit nos in scopulos esse

coniectos; ac tota eius noctis caligine ferre debebamus formidinem ac

sollicitudinem, quæ ex interitu navium, nostrumque omnium,

conscientiam nostram subire necesse erat.

Ventus primo auroræ rubore subsedit. Ultra venilias mare requievisse

satis clare discernere poteram, nec a terra nos plus dimidio stadio

abesse, perspicuum erat. Naufragos nos esse intelligebamus quidem,

vitam tamen nobis servatam, nec in tanto, quantum terrore perculsi

existimaveramus, discrimine nos deprehendimus. Cabiri quamvis in

periculoso situ, tamen salva erat, atque in littus subducta. Dagon

tamen, ut erat satis manifestum, in peiori erat statu. Itaque omnes

meos linquere naves, et in littus excedere iussi. Eorum complures

perseverabant, nec se a me divelli siverunt. In horum numero erat

Sammai, qui, nisi vi coactus, discedere omnino recusavit. Perinde

Hamilcar, Hasdrubal, Gisco atque Himilco, tam tenaciter apud me

perseverare licere postularunt, ut amplius ipsis reniti non possem.

Meum nempe consilium erat usque eo in navi perdurare quippe quæ per

tanta itinera fida vexisset, dum tabulæ sibi cohærerent.

Multo iam die turgidum mare sensim recedere. cærulumque cœlum,

nubibus fissis, ac pedetentim dilabentibus, patescere cœpit. Haud

procul a nobis viror littorum in conspectu erat, nostrosque ad oras

aquæ stantes, signaque gestu edentes, ut forti essemus animo,

conspiciebamus. Ex iis Bichri, atque Dionysus, non sine magná

contentione virium, fluctus scopulosque superantes, nando ad nos

pervenerunt, et in navim correpserunt.

Fluctu recedente, statui carinas navium accuratius perscrutari.

Reperi Astarten non modo prope illæsam, sed etiam puppim inter duos

scopulos tam arcte impressam in speciem cunei, ut ibidem tutissime

teneretur, et etiam futurum arbitrabar, ut novo æstu ingruente, ipsa

facile ab aquis sublevaretur. Pro mala fortuna, plane aliter res cum

Dagone se habebat. Ipsa tantá vi erat cautibus illisa, ut quominus

fatisceret, aut omnino in tabulas soluta dilaberetur fere nihil

impedire poterat. Nullá itaque morá interpositá, eam exonerare

cœpimus.

Nostri, in arido versantes, fontem invenerunt aquæ dulcis, et satis

ramentorum ad accendendum ignem, cæterum locus etiam pro castello

erat idoneus. Curam eius rei Hannibali commisi, qui locum protinus

aggere et fossá munire cœpit. Utráque navi exoneratá, malum Astartes

tolli, e materia autem Dagonis, item ex instructione, armamentis,

atque æris tantum tolli iussi ac servari, quantum poteramus. Onere

atque armamentis levata, accedentibus insuper agentioribus flabris,

Astarte tertio die in altum elata erat, ingenti plausu nostrorum et

acclamatione. Ac tum Himilco tam scite eam tractavit, ut sine magno

labore in aridum a nostris subducta esset.

Hasdrubalem pro viribus solari conabar, sed ipse fata suæ ante oculos

dilapsæ Dagonis multis lacrymis deflevit.

Aliquot dierum spatio nulla incolarum vestigia ob oculos venerunt, et

iam de commeatu sollicitari cœperamus. Iam duas lintres parari iussi,

quæ piscatum prodirent, quum e longinquo extremum cornu terræ

circumnavigantem longum cercyrum conspicamur, versus locum, ubi nos

siti eramus, contendentem. Navicula e corio consuto, formulæque

ligneæ intento erat, eamque quatuor remiges seminudi agebant.

Conspicati nos, primum dubitabant, sed a nobis per signa certiores

facti amicos nos esse, nihilque adversi moliri, appulerunt, et in

terram descenderunt. Gisco, qui eos partim e lineamentis oris, partim

e communi aspectu Celtas esse agnoverat, propriá linguá affatus est

eos, cui illi magná verborum copiá, multoque gestu in toto sermone,

responderunt. Tanto gaudio omnes affecti erant, quum suá linguá nos

ad se loqui audirent, ut etiam renitentibus nobis, nos

deoscularentur, et etiam ob nidorem e rancido longorum capillorum

unguento invitis nobis et reluctantibus, nos amplexabantur.

Gisco tunc certiores nos fecit, hos, quamvis linguá Celtarum

meridionalium atque medianorum simillimá uterentur, reverá Cimbros

esse, gentem affinem e Septemtrione, quæ insulam abs se Prydhayn*

vocatam, incolerent. Hi homines perquam inquieti, atque

sciscitabundi, nos omnimodis quæstionibus impetiverunt. Staturá

proceriori, vultu iucundo, colore punico et candido, oculis cæsiis,

capillis autem coloris helvi ac triticei erant.

“Ephebi isti eximios præstarent milites,” notat Hannibal; “vel mille

eorum in arte militari exercitare cuperem, et tunc Bodmilcari plus

quam par essem.”

Quum Bichri miraretur quod hi nullis arcubus sagittisque essent

armati, Gisco eum docuit hos se haud raro ita armatos vidisse;

verumtamen præcipua arma eorum hastas, asciculas cum spiculis acieque

admodum acutis ac perquam affabre factis esse solere.

Interrogari eos curavi utrum ii antea notitiam Phœnicum ullam

habuissent. Responderunt suos affines, Cimbros Septemtrionales, de

iis peregrinis, fusca facie, nigrisque crinibus, in hasce regiones

miris mercimoniis magnisque navibus non raro ventare solitos memoriæ

tradidisse, eos tamen sibi nunquam obviam factos fuisse.

Amicitiæ ergo plura munuscula eis dedi, atque Himilcone admodum

invito, etiam aliquantum vini, quamquam iam fere penuriá eius

laborabamus. Inde etiam, ad tempus dumtaxat, hilariores fieri

cœperunt ac licet lautitia et vociferatio subinde in iurgia et

altercationem inter se abiret, tamen erga nos civiles se præbuerunt,

et quamvis non parum agrestes, tam humanos eos comperiebamur, ut

nihil ab iis verendum iudicaremus. Discedentes a nobis polliciti sunt

se cum omni tribu suá sub vesperum reversuros, ac pro munusculis

merces quasdam allaturos. Eo tamen die nihil plus novi ab iis

accepimus; sed postridie, quum magná virorum mulierum ac liberorum

turbá comitante ad nos reverterent, intelleximus eos prorsus vacuos

venisse. Hi in castra nostra magno tumultu irruentes, amplexibus nos

obruebant, ac tot quæstionibus nos vexarunt, ut ipse ego confunderer.

Inter cætera, operam suam ad disponendas in castris nostris res

obtulerunt; quoquo tamen se verterunt, confusionem ingesserunt.

Cæterum quæque viderant, summis laudibus extulerunt; erant tamen in

cunctis rebus fidi ac probi, nec vel minimam rem surripere

tentaverunt; verumtamen sua sciscitandi cupido, seque ingerendi

libido, eos nobis molestissimos reddiderunt. Præsertim æquo

Hannibalis animo ægerrimam labem intulerunt, eius loricam, galeamque

contrectantes; quo magis eos reprimere tentabat, hi eo magis

riserunt, eiusque iracundiá delectabantur. Chryseis quoque et Abigail

gravi tantum conatu sese continere poterant, quominus hi, materiæ

vestitús earum examinandæ cupidi, eas exuerint. Iudex Gebal haud

parum delectationis eis attulit, præsertim quum Bichri atque Dionysus

simiolam, animal perquam ludibundum, ad sua ioca ludicraque edenda

instigarunt. Aliqui nostrum dolebant tubam Ionæ, fontem tanti

oblectamenti, amissam; attamen aliæ res satis suppetebant, quibus

animi hospitum affatim permulceri poterant.

In medio horum omnium cavendum iudicavi, ne quo pacto summa

consiliorum, novæ terræ reperiendæ, atque cura commeatús comparandi

mihi elaberetur. Quamobrem, magná curá et industriá ab his hominibus

disquirendum statui de situ, deque regionum figura, tam suæ insulæ,

quam continentis, quem modo reliqueramus. Reperi eos intellectu

rationeque satis multum valere, itineribus longinquis non parum

exercitatos esse, quum dissitissimas terras mariaque scaphis suis

coriaceis pervagarentur. Ex sua notitia nos modo in summa,

præcipuaque duodenúm insularum minorum versabamur; verum insula

grandis, Prydhayn, tanta ab iis prædicabatur, ut minus duorum mensium

spatio ab iis adminiculo solitarum scapharum circumnavigaretur; unde

æquum existimavi eam Tartessum magnitudine exæquare. Rogavi etiam

meos hospites, ut quidquid commeatús sibi ad manus ad vendendum

præsto esset, id ad me deferre non gravarentur. Itaque nunquam

imposterum ad nos venerunt, quin copiam cervinæ ac piscium afferrent.

E quibus quum palam esset eos agricolatum non exercere, frumentum

oleraque ab iis nunquam petivi. Postea tamen, quum satis exigua copia

hordei, alteriusque generis grani e Prydhayn allata fuisset,

coniectare poteram aliquas illic tribus initia culturæ agrorum

tentare cœpisse.

Non parum demirabar Cimbrorum morem, quod in collo tot præbia

gestarent, et quod metalla, e quibus plurima eorum facta erant,

præter morem essent albida; unde admodum cupidus sciendi fiebam,

quonam in loco id metallum comparari posset. Etiam magis mirabar,

quum hi me certiorem fecissent, in hac ipsa insula, in qua castra

nostra posita essent, copiam eius magnam inveniri. Hoc quidem summo

gaudio audivi. Quamobrem, nullá interpositá morá, scrutari cœpi, si

quam venam reperire possem. Accitis itaque aliquot meorum, statim

indagare cœpimus, nec sine fructu; nam brevi in venam incidi, et

reperi totam adeo insulam vix aliud, quam fodinam plumbi albi esse.

Nova itaque cogitatio, atque adeo propositum, incidit, quod omnino

exsequendum statui. Ex materia, partim híc, partim in contigua

insula, siqua ibi procurari possit, statui in locum Dagonis dilapsæ

novum navigium fabricari; ac dum id opus fieret, molem eius metalli

comparare, ut integrum onus unius navis efficeret, cuius simile tota

Phœnice antehac nunquam conspexisset. Nemo unus nostrum erat, quin

consilium meum ratum ac probatum habuisset.

In gratiam pro meris nugis, quibus eorum animos conciliaveram, veluti

quædam fragmenta cupri e laminis Dagonis, incolæ libenter indulserunt

ut e suis fodinis metalla erueremus, item quoslibet tractus terræ suæ

insulæ nobis ad possidendum concesserunt usque eo dum nobis ita

placuisset; quin et cupere videbantur ut apud se stabiles figeremus

sedes; atque hoc proposito omnem suam operam atque succursum

obtulerunt quocumque modo voluissemus, nec ex eo tempore castra

nostra ullo genere commeatús caruerunt, quoniam magnam vim eduliorum

e sua piscatione ac venatione eo comportarunt, munuscula autem, quæ

nos illis dederamus, omni tempore in magno pretio apud se habebantur.

Loquaces, sciscitatores ac mobiles animo ut fuerint, tamen asserere

non dubito, quin hi omnium quos nobis convenire contigit barbarorum

longe humanissimi censendi sint.

Quæ ad exsequenda consilia nostra usui erant, cito administravimus.

Hamilcar cum Bichri, et viginti sagittariis, navi nostrá Cabiris ad

explorandas insulas atque Prydhayn profecti sunt; Hasdrubal et Gisco

munus obibant opus fodinarium curandi; ego cum Himilcone in castris

mansi, ut opus administrarem novæ navis parandæ; ac, præ cæteris

aliis rebus, ut securitati meorum providerem, utpote cœlum hoc

asperum ac frigidum loco tentoriorum magis stabilia postulabat

tuguria. Quod Hannibali atque Sammai nullum fere negotium obveniebat,

tempus suum plerumque venando ac piscando exigere consueverunt,

partim vero diverticulis in societate incolarum, quos in artibus

militaribus exercere cœperunt, quibus aptiores magisque dociles

tyrones habuerunt nunquam.

Quodam die Hannibal atque Sammai mentis atque genis ad cutim strictim

tonsis inter nos comparuerunt, nec ullam barbam in vultu relictam

habebant, præter mystaces in superioribus labiis; tam enim arctam cum

barbaris iniverant victús consuetudinem, ut tandem eorum mores

imitarentur.

“Ehem, præclaram vos formam induistis,” cum leni risu eos alloquor,

“quin et iuvabit vos vultus fucare præstantiores Cimbri fietis.”

Hannibal satis speciosis argumentis tentabat mutatum morem probare,

et æquum esse conabatur ostendere, decere morem sequi gentis, cuius

in medio quis versetur; et, quoniam ipse inter bellatores bellator

sit, convenire ut eorum mores sequatur.

“Abigail autem,” inquit Sammai, “putat mutatum morem mihi perquam

convenire.”

Quando istud argumentum refelli non posset, nihil amplius habui

dicere.

Dies, septimanæ, menses elabebantur, dum nos arduis tædiosisque

laboribus solerter vacabamus.

Ex itinere explorandi redux Hamilcar retulit se non modo navigationem

secundum littora Occidua insulæ magnæ perfecisse, verum etiam

ulterius ad Occasum, aliquanto minorem reperisse insulam, quam

penitus circumnavigasset; incolas eius Erin, sive “insulam viridem” a

suo eximio virore vocare, et id ei usque nomen esse.

Advenit interea hyems, frigida et aspera. Par non sum describendo

terrorem eorum e nostratibus, qui nunquam antea gelu nivemque

conspexerant; nihil nisi necessitudo immitis eos adigere poterat ut e

tuguriis vel pedem efferrent. Simiola misella perquam male se

habebat. Bichri atque Dionysus soli erant quos intemperies nullo

pacto afficere poterat. Hi nunquam non se paratos præbuerunt ad se

cum iuventute Cimbrica glebas niveas iactando, in glacie dilapsando

divertendum, quibus exercitationibus vultus omnium salubri rubore

suffundi solebant.

Instituente Bichri, parvulus Phocæus eximiá sollertiá usum tam fundæ

quam arcús didicit; quocirca, imposterum cordi eius esse cœpit ut e

venationibus suis semper quoddam trophæum virtutis peritiæque

reportaret.

Maximá omnium mœstitiá afficiebatur Himilco, fortis ille gubernator,

non quod ipse nebulas geluque cæteris plus vereretur, sed quod copia

vini in diem decresceret.

“Ohe, me miserum!” suspirabat, quoties utrem exinanire cerneret; “uno

minus iterum! nihil habebimus, quo ver adventurum consalutemus, nisi

aquam. Revera, tempus iam esse arbitror ut in Phœnicen revertamur;

vineas Beryticas in declivibus collium spectare certe iuvaret

multum.”

His in auguriis socius et adstipulatorem strenuum sibi habebat

Hannibalem, qui, quamquam dicere non ausim, vel unum inter nos

fuisse, qui omne vinum nostrum exhaustum esse gauderet, solus fuit

qui dolorem siticulosi gubernatoris palam probare non dubitaret.

Tandem aliquando dies augeri et clarescere, atque mare, fere per

totum hoc tempus turbulentum ac tempestuosum, considere,

tranquilliusque fieri cœpit. Navis, denique, absoluta fuit.

Submisimus eam festo nostræ navigationis patefactæ; ac non solum

Cimbri nobis auxilio advenerunt, verum etiam sacerdotes eorum,

positis vestibus, corpora sua cæruleo nigroque tinxerunt. Vesperi

epulas instruximus e piscibus, e cervina, hordeo, variisque regionis

esculentis. Tum etiam ultimum utrem vini exhausimus et exsiccavimus.

“Pro felici nostro reditu propinemus!” precatur Himilco.

“Æquo maturius eam rem agitas!” monui ego; “peregrinatio nostra a

termino suo multum abest.”

Omnes attoniti oculos in me converterunt. Ne uni quidem eorum vel

cogitatio incidit nos usquam alias quam Sidonem iam iter parare.

Sammai interrogabat a me, utrum plus delitiarum e “pulmonibus maris”

accepturi essemus.

“Per me licebit ut domum eas,” respondi illi; “navis ista iam parata

est, mihi autem utique in animo est eam cum onere domum mittere, nec

ex mea parte quidquam obstabit quominus tot vestrum, quot frigora

nebulasque amplius tolerare noluerint, domum cum ea revertantur, ut

vos id iam antea monueram.”

Sammai in pedes consiluit, obtestatusque sic respondit:

“Navarche mi, certe tu non existimabis me id serio dixisse; nec tibi

persuadebis me abs te divelli optare. Equidem fateor frigidum et

inclemens cœlum istud mihi displicere; verum te certum esse volo me

tibi comitem futurum quo demum cunque te divertas.”

Porrectá manu, certiorem eum feci me suæ constantiæ summam habere

fidem; tum consilia ei aperui, quæ me permovissent ut peregrinationem

meam ad ulteriores fines protenderem. Præterea, exhibui illis quamdam

materiam pellucidam ac flavidam, quæ speciem quarumdam nostrarum

gemmarum præ se ferret. Celta, qui eam mihi donaverat, succinum eam

vocavit, asseruitque navigationem tricenúm dierum Ortum versus, ad

littora nos delaturam magni continentis, ubi abundantissima eius rei

copia ab aquis in littora everreretur. Nihil dubitandum esse docui,

quin ea res donum Astartes esset.

“Cæterum,” subiunxi, “quis dixerit, utrum oceanus, qui ad Fretum

Gaditanum Mari Magno iungitur, non ei alicubi in Oriente iterum

iungatur? Hactenus de oris Septemtrionalibus Hellesponti nihil

habemus comperti, et quis augurabitur utrum Sidonem per Cariam atque

Chittim attingere non possimus?”

Nomina hæc nostris notissima novam audendi fortitudinem adiecit, ita

ut omnes ad unum comitandum me ad oras succiniferas paratissimos se

præberent.

“Ita, profecto!” addit Himilco, “etiamsi vinum omne ad guttam

exhaustum sit.”

Novum navigium, quod Adonibal nominabamus, a nomine Præfecti Navalium

Uticensis, probe oneratum erat plumbo albo, et, ut cæteræ naves,

satis magna copia aquæ potabilis carnis salsæ ac siccatæ, frumenti

atque fructuum huius regionis pro commeatu instruebatur.

Postquam Cimbris nostris, qui tot tantisque beneficiis nos

cumulaverant, ex corde valedixissemus, mari nos commisimus. Aliqui

incolarum insulæ comites sese nobis in suis cymbis præbuerunt, quos

tamen nos celeritate facile superavimus, et ut ad extremam lingulam

Prydhayn iter flexissemus, ii e conspectu evanuerunt.

Senum dierum aspera navigatio ad Orientalem eius insulæ oram nos

detulit; illinc rectá ad Orientem contendentes, ad oras devexas

planasque accessimus, secundum quas cautissime progrediebamur.

Integram septimanam hac viá exegimus, quá finitá, ostia æstuarii

cuiusdam latissima attigimus, in ripa adversa cuius littora iterum ad

Septemtriones vergere cœperunt. Licet venti sævierint, mareque

æstuosissimum nos iactaverit quinis ulterioribus diebus iter

prosequendum statui, si forte viam ad Orientem reperirem, caute ac

diligenter oras scrutatus, nullum cum incolis commercium suscipiendo,

quamvis ignes ex interiori insula satis superque demonstrassent

incolis eam non carere. Tamen, denique, quum et commeatus deficeret,

et asperitas cœli, itinerisque nos urgeret, omnem spem transitús

reperiendi, etiamsi exsisteret, quod tamen mihi nunc minus verosimile

videri cœpit, omnino mittendam duxi; itaque iter retrorsum flectendum

censui, quum quatuor maiores cymbæ Cimbriorum nobis obviam factæ

sunt, e continente revertentes, quo succinum collectum ivissent. Hi

certiores nos fecerunt nos quamcunque eius rei copiam in oris

Orientalibus colligere posse. Iam hoc iter parabam sine mora aggredi,

quum densissima nebula descendere, nosque obruere cœpit, ita quidem,

ut cuncta extemplo missa facere, anchorasque in eo ipso loco iacere

coacti essemus. Hoc facto, scaphas solvi, et exploratores ad littus

mittendos statui. Difficillimum his erat negotium littus adeundi, sed

etiam difficilius ad navem redeundi, licet plures tædas lampadesque

pro signaculis accendi iusserim.

Nebulá paulatim recedente, iter caute recepimus, atque eò quod nobis

terra esse videbatur, ire contendimus. Hæc erat patria succini.

“Quoniam in mari reperiendum nihil est,” alloquor meos, “descendendum

nobis erit.”

At descensus factu facilis non erat. Etenim ignari penetravimus in

quendam locum, qui æstuarium alicuius fluminis esse videbatur, ac,

revera, in palude versabamur, nec profecto discernere valebamus, ubi

aquæ turbidæ ac lutulentæ finem, aut cœnosa ripa initium caperent: et

in caliginosa tempestate cœlum, aqua, terra unum esse parebant.

Tandem post trium aut quatuor horarum laborem Astarten feliciter in

rivulum quemdam deduximus, cæteras vero naves in locum deveximus, qui

simillimus terræ iudicari poterat, tumulum nempe sabulonis. Reliquum

diem fossam circum naves ducendo exegimus, ac nobis quoddam genus

castrorum parando; interea nebula æque densa descendere, nobisque

solem eripere cœpit. Diem caliginosum nox etiam multo densiori nebulá

caliginosior excepit.

Bichri, qui cum vicenis suorum frumentatum prodiverat, brevi, frigore

tremens rediit, et secum quædam ramenta attulit, humida quidem, sed

ita resinosa, ut facile ignem conciperent, optimeque arderent. Rogos

itaque plures accendimus, et, licet gravem ederent fumum, id tamen

minus curantes, circum torres reclinati, et conquiniscentes, satis

hilari animo cœnam paravimus.

Silentium mœstum Sammai, lacerná sibi arctius obvolutá, fregit his

verbis:

“Regio horrida, ac prorsus exsecranda!” inquit, “essene potest ulla

gens tam ignara, tamque sui impos, quæ in his desertis, omnium rerum

orbis ac destitutis vitam degere velit? Monstrorum patria hæc est,

non hominum.”

“Seni tamen Ionæ,” insimulat Hannibal cum suspirio, “apprime

conveniret; multum etiam prodesset si Hanno cum suis lepidis

sermonibus hicce interesset, nobisque animos refocillaret.”

“Ego quidem non existimo eorum gratia nos sollicitari oportere,”

interloquor ego, “quin etiam confido eos iam dudum evasisse, atque in

apricis Sidonis viis spatiari, aut vero in celsis Libani iugis curis

solutos versari.”

“Sic et ego opinor,” assentitur Himilco, “nec dubium est quin

generosissimis vinis abundent; vinis, inquam, nectari simillimis ex

Helbon, Byblo ac Sarepta.”

“Iam satis eius rei! satius tacebis,” reprehendit eum Hannibal, “ne

me tui similem, bibulum ac potonem, feceris.”

“Mene potonem vocitas?” interpellat Himilco, poculum aquæ cœnosæ

sublevans, “numquid existimas quemquam ex hac sentina crapulam

concipere posse?”

Nebula humida interea magis magisque defrigescere cœpit, et quisque

nostrum torpore fere rigebat. Gebal laneis tegetibus involvebatur,

quos Bichri pro ea comparavit, et gestus more suo mimicos edere iam

dudum desiit, tantopere erat frigore confecta. Nos vero quam

poteramus proxime titionibus obvoluti et humi iacentes, sopori haud

recreanti nos tradidimus.

Mane rediit æque cinereum ac pridie, nec vel singulum iubar solis e

nubilo emicuit. Sammai irá æstuans clamat:

“Mihi quidem sol videtur Tartareis his regionibus nunquam oriri.”

“Tamen,” explicat Gisco, “sol híc quoque, nec raro, splendet; sed, ut

videtur, res terrestres adeo turpes et horridas cernit, ut iterum ad

Mare Magnum suamque charam Phœnicen verti malit.”

Aminocles autem, suá phantasiá iterum abreptus, certum esse

existimabat nos in Orcum aberrasse, enixeque a nobis flagitare cœpit,

ut Sacra Diis Inferorum propitiatoria faceremus. Terrorem suum nos

utique risu conabamur discutere; negari tamen, profecto, non potest

cœlum tam inclemens et asperum homines atrá bili suffundere, ac

melancholicos necessario facere.

Ex nostra re esse monui socios ut, siqui sint huius regionis incolæ,

eorum consuetudinem atque amicitiam conciliare tentemus. Quamobrem,

sumpto ientaculo, iter ad explorandum flumen paravimus. Bichri,

suorumque viceni, præcesserunt. Ego cum Hannibale, et cum agmine

præcipuo subsecutus sum; novissimum autem agmen circiter triginta

armatorum, Hamilcare duce, nos subsidio sequebatur. Hasdrubal cum

quinquaginta armatis præsidio navium, cæterorumque in tutelam erat

relictus. Iter ingressurus Bichri memorabat Ionam, quamque iuvaret,

si ipse tubá incolas suscitaret, et huc allectaret. At ego monendum

eum duxi nihil attinere in hoc rerum statu res vanas dolere et

commemorare.

Postquam ingenti labore paludes uvidaque invia eluctati sumus, nec

usque sciebamus utrum in lacunis, an in terra firma versaremur, ad

arboretum abietum pervenimus, varia genera arborum conspeximus, quæ

nobis proceritate, raris frondibus, foliorumque canitie prorsus erant

insueta. Solum ubique uvidum erat, passim et palustre. Hactenus

quidem nemo mortalium nobis obviam est factus; vestigia tamen minime

desiderabantur quibus iudicari poterat solum híc loci pedibus humanis

nequaquam fuisse inculcatum. Inter eundum rudera tuguriorum etiam

quater præterivimus, quæ ex arundinibus erant pacta, circa ea cumulos

cinerum, plurimas testas, item multa ossa, quæ dentibus rosa et

adusta fuisse satis constabat, invenimus. Tamen, etiamsi homines

abfuerint, animalia satis erant frequentia. Vestigia minime rara

deprehendimus ungularum fissarum, quæ subinde parvæ erant, alias

permagnæ, unde facile poteramus colligere nos modo penetrare latibula

buculorum et cervorum, quos, ut vestigia prodiderunt, ingentis

oportebat esse magnitudinis.

Plagam unam secutus, Bichri referebat per longam semitam in sylva

ramos utrimque fractos cornibus animalis conspicua altitudine a

terra, quod animal oportebat aliquot palmis equum altitudine

excessisse. In castra redeuntibus nobis duæ damæ minoris speciei

obviam factæ sunt. Has Gisco agnovit esse eiusdem generis, quod ipse

in terris Celtarum vidisset, et quas hi rennas, sive tarandos

appellant. Damæ simul ac nos conspicatæ erant, sese fugæ mandarunt,

unde mihi certum videbatur incolas hîc eas venari solere. Attamen

Bichri et Dionysus levi molimine effecerunt ut illis intra sagittæ

iactum occurrerent, et utramque prosternerent; quod quidem nobis

gratissimum fuit, iam enim carne recenti pridem carebamus. Tarandi hi

magnitudine asellum æquabant, cruribus gracillimis, ungulis

grandibus, pilisque tegebantur cineraceis densissimis, in pectore

maculam albam gerentes, in capite autem patula cornua.

Postero die Hamilcarem cum duabus scaphis ad explorandas ripas

fluminis misi, cæteros vero meos, fere omnes, cum triginta

sagittariis ad me accivi, itinerique me commisi, ut regiones circa

accuratius explorarem. Grex taurorum sylvestrium se nobis iter

facientibus obtulit. Nos quidem extemplo impetum in eos tentavimus,

at totum armentum tanto furore nobis irruit, ut salutem in fuga

arborumque tutela quærere cogeremur. Misellus quidam nautarum

nostrorum, qui assultum taurorum effugere non poterat, ab iis

obtritus erat, alter vero cornibus correptus et in sublime excussus

ita in terram recidit, ut spina dorsi eius frangeretur. Buculorum

tamen tres sunt cæsi quorum dorsa excoriata et in partes carpta,

nobisque in castra retulimus prædam, et laborum præmium.

Retro ad castra tendentibus ingens cervus nobis occurrit, quem Sammai

celeri manu, sub scapula vulneratum, occidit. Cervus hic fuit

cuiusdam generis, quod apud Celtas, referente Giscone, raro videtur,

et quod nomine elenn, sive eland, vocatur. Hi elenni non parum

grandiores sunt equis, solentque foliis ac frondibus inferioribus

arborum vesci, quod tam curtis sint collis, tamque rigidis, ut nisi

fere genuum tenus solo molli sese demittant, capita ad herbas

carpendas satis declinare non possint. Cornua quidem sua non sunt tam

celsa et erecta quam utrimque varia ac pansa, suntque magni roboris

tam cornibus quam reliquo corpore; nec ut cæteri cervi cum terrore

conentur suos persecutores effugere, se venatoribus ultro in pugnam

sese offerunt. Hæ igitur eiusmodi belluæ sunt ut cum iis comminus

congredi consultum non sit, ut modo propriá experientiá eramus docti.

Hamilcar interea cum satis magna copia succini, quam in littore

collegerat, ad nos rediit.

His in castris nostris iam quindenos dies exegimus, quod tempus

colligendo succino explevimus, atque vitam tarandos, elennos, tauros

sylvestres, omnigenasque feras, quas fors nobis obiecerat, venando

sustinuimus.

Misellum denique nautam, qui venando succubuerat, eodem loco

sepelivimus. Sepulcro eius lapidem advolvimus, nomine nautæ

invocationeque Deorum ei inscriptis.

Caput XVII.

Iono, Deus Fennorum.

Post sedecim dierum his in regionibus moram, quum et succinum rarius

reperiri, et feras in diem magis recedere sentirem, statui solvere,

et quinos dies Ortum versus navigare. Exactá itaque quinûm dierum

peregrinatione, quum et commeatui ulterius consulere vellem, et

regionem accuratius explorandam esse censerem, ostia eiusdem fluminis

petivi, quod iam antea ingressi eramus. Aspectus huius regionis vix

hospitalior nobis parebat quam ea, unde modo discesseramus; nihilo

tamen secius naves subduximus, ac proxime quam poteramus,

castrametati sumus.

Postridie exploratum descendentes, haud procul digrediebamur,

antequam humani commercii indubitata vestigia recentiora sub oculos

nobis venissent. Minimum dena hîc offenderamus tuguria coni in

speciem facta, quæ omnia vacua intravimus, et horum in uno focus

usque ardebat, in pluribus autem aliis arma, apparatus ac

supellectilem invenimus, uti hastas, iacula cum spiculis e

politissimis lapidibus, asciculas, lebetesque. His rebus accuratius

perscrutatis visum nobis est ista tuguria subito deserta esse;

quandoquidem non modo frusta carnis semesa, atque pisces repereramus,

verum etiam stramenta cubatoria ex arundine facta, muscoque

constrata, ab corporibus cubantium usque calebant. Hinc mihi

persuadere cœpi incolas, a nobis adventantibus perterritos, tuguria

sua deseruisse. Suspicatus tamen profugos adhuc in viciniis latere,

misi qui e navi pannos rubros, ocellos vitreos, armillas, variaque

præbia afferret, quæ res eorum admirationem capere, ipsosque

conciliare possent, et hæc in spatiosissimo tugurio in conspectum

exponi iussi. Simul etiam nostros circiter tercentos passus ab eo

loco amandavi, speculaturus quidnam eventurum esset.

Barbari brevi reverterunt, et nos haud procul otiose stantes

conspicati, quum nos nihil adversi moliri viderent, minime verebantur

a nobis spectari, et etiam propius ad nos accesserunt. Accito

Giscone, eos conventum procedo; sed quum hic eos Celtice

alloqueretur, comperi eos ne verbum quidem intelligere, responsumque

tulimus linguá, nobis antea inauditá. Manu interim paludem propinquam

indicantes clamaverunt: “Suom, Suom;” tum vero propriis attrectatis

pectoribus dixerunt; “Suomi,[1] Suomi;” unde ego coniectavi eos

dicere velle, paludes suá linguá suom, se autem Suomi, sive gentem

palustrem appellari. Tum telis suis lapideis exhibitis, manu Orientem

Septemtrionalem hoc verbo indicarunt: “Gothi;” et, quod etiam magis

mirabar, eodem verbo alias quoque res ex ære Tibareno nobis exhibitas

significarunt. Equidem antehac gentem eius nominis ne fando quidem

unquam memorari audivi, nec quidquam coniectare mihi posse videbar,

nisi quod verbo Gothi, fortasse Caucasios significare eos voluisse.

Equidem in vita mea barbaros plurimos conspexi, sed qui his

turpitudine æquales essent, vidi nunquam. Capita illis erant

ingentia, vultus in planum pressi, oculi exigui, ora immania, facie

discolori, et universim exemplari fuerunt teterrimæ turpitudinis. His

accesserunt curta exiliaque crura, quæ vastum et informe corpus

sustinendo vix paria videbantur. Interim nobis explicuerunt suos

amicos Gothos, tam se, quam nobis staturá proceriores esse.

Præter vultús lineamentorum turpitudinem etiam habitu sordidi erant.

Hos enim nullis præbiis, ut plerosque barbaros quos conveneram,

ornatos vidi, suaque corpora paucis pellium centonibus tuebantur, et

sua tela plerumque constabant e fustibus, minus affabre factis,

spiculis siliceis, atque genere harpaginis, cum ossea cuspide. Unus

tantum eorum gerebat monile, e conchulis, crudisque succinis. Is

princeps eorum esse videbatur. In pignus suæ in nos voluntatis, ipse

in cornu tauri potum quemdam flavidum mihi obtulit. Ego iam manum

porrexeram ut cornu ad labia levarem, quum Himilco, ad potandum

semper paratus, ad sua labia admovit; simul tamen atque gustavit

potum, cornu in terram abiecit, ac sputare, omniaque nauseæ ac

detestationis indicia edere cœpit.

“Va! rem tæterrimam!” clamat ille primum quam loquela illi rediit,

“nihil prorsus aliud ista Tartarorum colluvies est nisi oleum

piscinum; apage sis!”

Omnes in cachinnum sumus soluti; at princeps, oblatum suæ in nos

voluntatis amicitiæque testimonium sic a nobis sperni ac vilipendi

ratus, animo offensus, et iniuriam succensens, infenso animo cum suis

recessit, et in sylvam se contulit, meis conciliandi et placandi

conatibus minime motus.

Himilconem misellum, quum culpam suam iniuriæ immerito illatæ

perspexisset vehementer pœnituit.

“Quam, Pol, malesanum me præstiti!” ait ille dolens, “certe e proxima

quercu me pendi æquum existimarem. At quí poteram, obsecro, divinare

potum tam delectabilem aspectu nihil nisi fœtidum esse oleum?”

“Eia, Himilco,” inquam, solari eum conatus, “perperam factum a te

condono tibi; alias tamen vide ut consultius facias. Equidem nihil

dubito futurum, quin brevi alia nobis occasio detur istam contumeliam

barbaris indigne illatam humanitate compensandi.”

Sursum ripam fluminis itantibus nobis plures turbæ istius gentis

obviam factæ erant, quæ omnes magnopere gesticulabantur. Homines

isti, quæcunque munuscula iis offerebantur a nobis, ea summá

aviditate captabant; primum tamen quam negotia cum iis factitare

tentabamus sese e medio continuo eripuerunt.

Erat in recessu sylvæ locus, arboribus vacuus, quo viso suspicari

cœpimus frequentiori coloniæ nos imminere. Nec frustra. Siquidem haud

procul a nobis aquam diffusiorem conspicabamur, cuius in medio

tuguria conica conferctissima videbantur, inter quæ unum in media

parte proceritate erat conspicuum. Hæc nempe in insula erant

collocata, quæ aggere cum continente iungebatur, hunc tamen nobis

transgredi, ut ab incolis interpretatum accepimus, fas non fuit,

negotia tamen nobiscum agere non aspernabantur. Aliquantum succini

satis vili nobis vendiderunt, quod ipsi eam rem non magni fecerunt;

sed de telis suis plane diverse iudicarunt. Nullá enim merce in

nostra potestate ullum eorum inducere poteramus, ut vel maxime

inconcinno telo vel minimo ossiculo unco nos quocumque demum modo

potiremur. Varias res suas e polito lapide fabricatas nobis libenter

ostentarunt, cupidissimi etiam erant alia eius generis comparare, nec

parum mirabantur quum intelligerent nos nulla horum venum habere. Æra

iam antea viderunt, nec usus arcuum sagittarumque eis ignotus erat;

quocirca digitis volucres in ramis sedentes indicarunt eo nimirum

proposito, ut Bichri, unam alteramve sagittá feriret, quod Bichri,

veluti gratum munus, minime abnuendum putavit.

Ratum quum non ducerem totam noctem eo in loco exigere, receptui

signum dedi; aliqui tamen Suomi facultatem nos comitandi facile a me

impetrarunt; sed tanta erat caligo, viæ autem adeo lutulentæ ac

prorsus nullæ, ut in lacunis scrobibusque plane in devia errassemus.

Prope ad diluculum usque errabamus, donec seni nostrum: ego,

Hannibal, Sammai, Himilco, Bichri, atque nautarum unus, in paludem,

ad cingulum usque delati essemus. Postquam inde eluctati eramus,

reperimus nostros socios adeo a nobis secessisse, ut eos nec videre

possemus, nec maximis quem edere poteramus clamoribus assequi. Hic

rerum status, quamquam per se tæterrimus, finis necdum erat, alia

adhuc incommoda nobis impendebant. Namque, dum nos indicia viarum

quæritamus, quæ nos ad nostros reducerent, fere duceni barbarorum

nobis superveniunt, omnes armati. Obsistere iis, etiamsi facultas

data esset, frustra tentassemus. Quasi magicá quadam arte acti, e

virgultis atque dumetis omnes barbari coorti nos undique

circumfluunt, et, antequam gladios nostros contrectare potuissemus,

nos obruunt et opprimunt, nobisque in terram prostratis manus

pedesque in terram figunt, interea continuo subsultantes, ingentes

cient clamores. Hi nobis in pedes consurgendi nullam potestatem

fecerunt, sed humi stratos tenuerunt. Duo ex iis brachia, alii duo

pedes apprehenderunt, quintus gladium, galeam loricamque ex humeris

eripuit, me saltando iterum iterumque circuibat, ac subinde ad caput

subsistens mihi in vultum contuebatur. Barbari hi mihi quidem pro

eiusmodi facinore se præparavisse videbantur; nam capilli eorum rubro

erant tincti, facies autem pigmento bellico, cærulo ac nigro erant

dispunctæ.

Denique, circiter post horæ spatium per aggerem transducti eramus,

unde nos pridie prohibuerant; quo quum pervenissemus, partim tracti,

partim trusi, in unum gurgustiorum coniecti sumus. Turpes mulieres,

et etiam turpiores proles earum, in catervis nos sequebantur usque ad

metam, ubi matta scirpea pro ianua pendebat, nos autem ibidem in

uvido solo ac frigido, despoliati, tusi ac vincti in caligine relicti

eramus. Mox post audivimus sonum gressuum discedentium, postea autem

omnis clamor ac sonitus sensim evanuit, atque silentium

profundissimum cuncta occupavit.

Si funibus essemus vincti, ligamina falli potuissent; at nunc vincula

e libris arborum succidis torta erant, quæ membra nostra

scariphabant, quoties nos movimus. Sammai præsertim præ dolore

gemebat, non sine maledictis.

“Quisnam gemit?” quærit Hannibal, cuius vocem in tenebris agnovimus.

“A, ego tento ista Tartarea vincula explicare et exuere,” respondit

Sammai.

“Incassum!” interloquitur Himilco, “vel ipsam stupam posses rumpere

tentare;” tum recordatus nec me nec Bichri ullam vocem hactenus

edidisse, percontabatur utrum et nos adessemus.

Bichri dedit responsum:

“Ambo híc sumus; et ego plurimum opto ut Iudex Gebal interesset; iste

nos e muscipula hac certe cito eriperet.”

“Quonam ea pertinent?” quæro ego. “Non Hercle capio quid simia

prodesse posset. Quoquo modo tamen res se habeat, nostrum erit ex hoc

loco eluctari, quod quomodo fiat, non facile perspicio.”

“Nisi Hamilcar et Hasdrubal ad liberandum nos venerint, omnium

bipedum maxime ignavos eos existimabo,” inquit Hannibal.

“A, ne præceps iudicaveris,” moneo eum, “ego quidem minime dubito,

quin ipsi nihil quidquam intentatum relinquant; at mihi quidem

admodum credibile videtur eos quoque in barbaros incidisse, et

commune nobiscum fatum incurrisse. Præterea nec facile perspicio

quemadmodum viam in hanc insulam ducentem transire per vim possint.”

“Nulla in ea re difficultas,” fatur dux noster, pergitque explicare

molimen: quemadmodum disponendi sagittarii a dextro et a “lævo,

quadripartita acie militum in medio, dandum tubá signum atque——”

Subito conticescit, clangor tubæ in aures incidit.

“Ecce, veniunt! ecce, veniunt!” inclamat Sammai, animo concitatus,

“Dominus exercituum iis adsit!”

Alius clangor.

Hannibal scite prosequitur doctrinam de acie quaternaria et

octonaria, de fato suo conquestus, quod non ipse agmini præesse

possit; Bichri etiam magis impatiens, quod non ipse copiis suis

præsit.

Interea cantus tubæ clarior ac distinctior fieri cœpit.

“Equidem sonitum tubæ non satis clare percipio,” inquit Himilco,

“nostro mihi dissimilis esse videtur.”

“Cuiusnam id existimas esse?” quærit Hannibal iratus, “certe barbari

tubis non canunt.”

Gubernator asseverabat sonum tubæ nequaquam ex adversa ripa, sed e

medio venire tuguriorum.

“Et tamen,” addit ille, “si id impetum præsagit, mirum videtur quod

nullum clamorem bellicum exaudimus.”

Omnes nos interea stupebamus, nec minus quum ternae acclamationes

aera verberabant, sonitus autem tubæ, qui intervallis quadrantis horæ

audiebantur, denique ingenti coronide conticuit.

“Præter unum par pulmonum, quod tam clarum edendo sonum par esset,

scio nullum,” inquit Himilco.

Nomen Ionæ memoriam labiaque singulorum nostrum sponte suá subiit;

Bichri autem aiebat sibi admodum gratum futurum, si Gebal intraret,

suspicionesque omnium facto confirmaret.

“Gerræ,” inquam, “quare eiusmodi fabulas aniles texamus? Ea quæ usui

sint attendamus. Si nostri commilitones nos servaverint, bene erit;

alioquin aut pretio soluto oportebit nos ipsis nobis redimere, aut

vero aliquá astutiá viam ad salutem comminisci.”

Nauta qui nobiscum erat nunc primum loqui cœpit, et in mentem nobis

revocavit certas trabales, quæ ad aggerem, in insulam ducentem, erant

deligatæ, quas et Himilco se vidisse meminit. Inde speculari

cœperamus, quo potissimum modo eo pervenire, et si hoc feliciter

cessisset, quonam modo iis ad effugiendum uti possemus. Hannibali nos

usque in potestate fore barbarorum videbamur, etiamsi adversá ripá

potiti essemus: at Bichri atque Sammai autumabant: si semel in

libertatem vindicati fuerimus, cætera sibi curæ futura.

Interlocutus quæsivi ab iis utrum quisquam cultrum apud se haberet;

sed reperimus, ut erat exspectandum, barbaros ita nos emunxisse, ut

nihil eius rei apud nos relictum esset.

“Tum age, Bichri, huc te advolve!” ei suadeo, “atque tenta istud

vinculum tortum de carpis meis rodendo solvere.”

Conticuimus omnes, auribus intenti, ut ipse se leni sonitu volvere

cœpit, non parum e conatu halitans.

“Dentibus plurimum possum,” respondit iuvenis, “sine ergo tentem.”

Dicere nequeo quanto id tempore effectum sit, usque dum manus halitu

suo tepescere sensi, sed fuisse dimidium horæ existimo. Sedulo ipse

vinculum masticare cœpit, subinde et cutim meam mordicus prehendendo,

usque dum plaga ad crassitudinem fili detrita fuisset, quum ego nullo

fere labore rupi eam, factusque sum liber. Continere me non poteram

quin gaudio exclamarem, et me iam ad cæteros solvendos accingere

cœpi, quum Himilco ad introitum transversum iacens eloquitur:

“St, aliquis appropinquat!”

Ictu oculi ruptum vinculum carpis reposui, sed vix antea quam aliqui

barbarorum intrassent. Unus eorum operculum ianuæ revulsit, ac

defixit, quo facto, sumpsit contum, eoque tegetem, quæ verticem

apertum tugurii operiebat, retrusit, ac veluti fumarium aperuit, quo

remoto, lux diei ex utraque apertura carcerem, ubi detenti eramus,

grato lumine collustravit.

Tugurium prorsus vacuum et inane erat, omnique supellectili

destitutum; parietes fumo ac fuligine atri; humi tres lapides foci

vicem egerunt, nunc cineribus cibique reliquiis obruti. Guttæ pluviæ

algidæ per impluvium incidere soloque illidi audiebantur.

Barbari intrantes, secundum suum ritum ac mores, pigmento erant in

vultu fucati. Capiti unius eorum pellis et caput ursi erat inductum,

quod ipse tamquam personam in vultu gerebat, ad eum fere modum, quem

ego olim apud Assyrios videram; alter in humeris caput et cornua

cervi gerebat. Tertius denique qui manu scipionem tenebat, alios duos

in medium tugurium duxit, ibique omni gestu distortioneque absurdá,

mutí, prorsus sine verbo, choreas agitare cœperunt. Postquam hunc

saltum per aliquod tempus prosecuti erant, alter eorum, qui monile e

dentibus ferarum colligatum gestabat, quique princeps eorum esse

videbatur, ad me accessit, constitit, et mihi infixis oculis me

contuebatur. Animadverti manum eius, et in ea meum proprium gladium.

Longam iste incepit orationem, ex qua ne verbum quidem percipere

poteram, sed animadverti eum sæpe Iono memorare, et quoties ipse id

verbum extulisset, alteros conclamare. Oratione finitá, barbarus

quadam re liquidá ac fœtidá nos conspersit, quam e cornu super nos

effudit; alteri autem duo, unisoná voce, veluti cum verbo Iono verbum

aliud consonum et concinens mutientes ritum terminarunt, et e tugurio

digredientes, aulæum eius iuncinum demiserunt, ac deligarunt.

“Nihil pacti cum id genus belluis suscipias!” stomachose alloquor

socios, ubi iterum soli eramus.

“Forti animo parumper es!” solatur me Hannibal, “dummodo manus mihi

liberentur, iam faxo, inermis ut sim, ut tergoribus senúm solum sub

pedibus extergeam.”

Himilco vicissim iurabat se cupiditate iniuriam fœtidi olei piscini

ulciscendi flagrare; Sammai quoque obtestabatur, seque vovit

barbaros, etiamsi palmas Iericho numeris exæquent, aut pulices

Sechem, elusurum, viamque sibi ad Abigail facturum.

Dum hi eiusmodi sermocinationes texebant, ego manum extricavi, tum

manus Bichri expedivi, eius ope dein manus cæterorum distrinximus.

Semel vinculis soluti, omnes in pedes consurrexerunt, artus

porrectarunt, atque Hannibal, Sammai et Himilco sese lapidibus foci

armarunt.

“En rem satis aptam, quá cerebrum unius alteriusve excutiam,” inquit

Sammai, unum eorum lapidum manu vibrans.

“Non quidem telum militare per speciem,” explicat Hannibal, dum

lapidem accuratius inspicit, “maiores tamen nostri etiam peioribus

telis, nec incassum, olim utebantur.”

Sublatis dein aliquot lapidum fragmentis, Bichri ægre se fundá carere

querebatur, quum Himilco temporis puncto exprompsit funem semper apud

se gestari solitum, item, decerpto frustulo utris, in quo vinum secum

gestare consueverat, satis iam materiæ ad manus habuimus, unde

iuvenis funditor nullo negotio fundam consarcire properabat, cuius

mox usum se capere posse sperabat et confidebat.

Interea nox obrepsit. Pluvia usque cadebat, atque ventus pedetentim

validius flare cœpit, ita ut ad fugam capessendam nobis nihil non

favere videretur.

“Nunc demum, amici, tempus vestrum advenisse arbitror,” sic socios

alloquor, “Deos quisque invocate vestros, postea confestim per

quietem evolabimus.”

Convenit inter nos, ut, si plus uno excubatore nobis obviam fieret,

pugnando nobis ad trabalia viam aperiremus; si in hoc frustraremur,

tamen ad aquam confugeremus, et ad adversum finem viæductús

contenderemus. Tessera verbi essent crocitus tres.

“Iam pergite,” hortor eos, “et Deos invocate.”

Tugurium nostrum silentio alto tenebatur. Animadverti Himilconem

unicum oculum versus laquear levare, quasi Cabiros quærentem, sed

nihil prorsus videbatur, nisi noctis illunis spissa caligo.

Iam viam ingressurus eram, quum per aulæum speculabundus sonitum

vestigiorum percepi, quin et languidum lumen faculæ. Cor mihi

palpitare cœpit. Socios cito intra ingressum utrimque dispono, ut

ianuam custodiamus. Haud plus uno vel duobus appropinquare

videbantur. Sammai tergum parieti figit, paratus cerebrum barbari

lapide qui primus ingrederetur, excutere; sed quicunque hi fuerint,

manifestum erat minime properare: nam constiterunt foris, secum

otiose colloquentes, ac subinde vocabulum illud arcanum Iono iterum

excipere poteramus.

“Miror utrum iterum sibi in animo sit nos spurco illo liquamento

offundere?” quærit Himilco.

“Tentent modo aspergere,” mutit Hannibal, “est mihi híc aliquid, quod

asperginem facesset, quam ii minime appetant.”

Subito silentia noctis cantus eiusdem tubæ rupit, insequiturque

clamor ac vociferatio. Is clamor e condicto videbatur oriri; nam

eodem temporis momento operculum ingressús revulsum erat, et quidam

cum tæda intrabat, et operculum pone se clausit. Sed vix erat

ingressus, quum quaterna fortissima brachia eum prehendunt. Manus

Sammai os eius cito oppressit, ut nullum sonum edere posset; ego

tædam ei eripui, Himilco autem, lapide in sublime elato, iam iam in

caput suæ victimæ demissurus erat, quum repente saxum in terram

deiicit et cum stupore exclamat:

“Per misericordes Cabiros!”

Faculam ad vultum hominis adhibeo, simulque me in brachium eius

coniicio,—Hanno erat!

Nauta sustulit faculam, a me in animi commotione elisam, quo et

Hannoni copia data est vicissim nos cognoscendi.

Elingues stetimus.

Aliquot minutis nihil nisi alter alterius manus prehendere et

complexari amicum pridem amissum.

Hanno primus dicere cœpit:

“Cave me suffoces.—Quam fortunate hæc contigére!”

“Iocum proferto, Hanno!” inclamat eum Hannibal, “alioquin nunquam

tibi fidem habebo te ipsum esse.”

Hanno nequaquam subrisit, sed de Chryseide sollicitus sciscitabatur.

Postquam a me certior factus esset eam sospitem esse ac valere,

lacrymæ ei oboriebantur, secumque mutiebat:

“Sunto Astarti grates!”

Aliquis interea foris vehementer pulsare cœpit, quod nos repente ad

sobrietatis officia revocavit. Quum vero idem pulsum iteraret, Hanno

ad ianuam accessit, cum aliquo pauca verba eá linguá peregriná

conseruit, quæ ille, saltem ex parte, grunnitu probavit, tum ad nos

rediit.

“Nunc vero,” inquit voce vivaci, sibi consuetá, “scire fortasse

cupietis quonam officio ad vos venerim. Veni ut vos ad grande templum

Fennorum adducerem. Grande profecto illud ædificium est, ut mox

videbitis, ex arundinibus, spinis piscium et idgenus rebus factum

gloriose. Futurum est ut ibi vos magno Deo Iono immolemini.”

“Siccine? Deus itaque Iono est!” dixi ego; “at si tu summus eius

vates es, non oportebit nos de ea re admodum sollicitari.”

Himilco cavillabundus aiebat, Iono, si Deus esset olei piscini, se

admodum velle ut pauca centena pedum in altum mergeretur mare.

“Moderare tibi, bone mi gubernator,” monet Hanno voce admodum

solemni, “noli de magno Numine minus reverenter verba facere. Licebit

mihi tamen unum monere. Iono oleo piscino haud magis delectatur quam

ipse tu. Nec quisquam haustum vini magis appetit. Quin etiam iuvabit

vos iam nunc scire quisnam ipse sit. Nemo alius is est, quam amicus

noster Ionas de Eltece, tubicen, inquam, noster nulli comparandus,

Ionas.”

“A, nonne dixi” interloquitur Himilco, “neminem tantam ac talem

coronidem, præter Ionam, per tubam efflare posse?”

Tum Hanno pergit narrare populum iam in fano præsto esse, adventumque

nostrum, veluti hostiarum, ex voto præstolari. Suadenti Sammai, ut

nos consurgentes totum cœtum adoriremur, respondit, ibi plus quam

tria millia eorum esse congregata, ita ut quidquid per vim

tentaremus, necessario noster esset interitus.

“Absit,” prosequitur ille; “nihil quod agatis superest, nisi ut fidei

ac potestati Iono invictissimi, suique summi sacerdotis, Hono, vos

penitus concredatis; is autem Summus Sacerdos ego, vester fidissimus

amicus est. Primum itaque negotium erit cœtui explicare, vinculis vos

solutos esse, atque arte magica effecisse me, ut omnes vos

mansuefieretis, et ad omne obsequium obeundum essetis parati.”

“Sine, quæso, ut te interpellem,” peto ab eo, “de fatis meorum

sociorum admodum sum sollicitus; dic, sodes, utrum quidquam certi de

iis compertum habeas.”

“Ii iam horsum iter habent;” respondet Hanno; “atque Suomi eo ipso

proposito vos mactari et immolari statuerunt, ut eo sacrificio Deum

suum sibi propitiarent, ut is victoriam sibi adiudicaret.”

Hannibal magno animi impetu, auditis his, in hæc verba erupit:

“Pro certo scivi fore ut nostrates auxilio nobis subventuri essent;

facinus præclarum, forti animo susceptum, tamen usque vincemus!”

“Festina lente!” responsum tulit; “rectius tute mihi concredideris.

Sine mora nuntium mittam ad Hamilcarem et Hasdrubalem. Videdum:

scriptoria in promptu habeo; calamum ipse mihi feci ex arundine

palustri; atramentum meum e pigmento est Suomiorum bellico; vicem

chartæ autem frustum pellis cervinæ praestat.”

Hanno inter loquendum scribebat; quo finito se ad nos vertit:

“Itaque sequimini me ad templum. Usque modo nihil vereamini. Dabo

operam ut Deus neget vestram vitam in præsenti se exposcere. Hoc

aliquot horarum intercapedinem vobis concedet. Interea confido meas

litteras ad amicos nostros me transmittere posse. Eamus! Monitos

tamen vos ultimo esse volo, nequid risu, qui, aut qualescunque nostri

ritus sint, excipiatis.”

“At vero,” inquam, “te artis magicæ carmineque fascinandi perquam

gnarum te esse oportebit, si nos ex isthoc discrimine liberare posse

tibi confidas.”

“Vera memoras,” cum leni risu respondet ipse, “haud incassum inter

istos educatus eram. Artem eorum magicam ut sacrificulus satis

edidici, quamvis nunquam putavissem eam artem in hoc genus rerum

discrimine fore me exercitaturum.”

Sumptá denique suá faculá, nos ducere cœpit. Nos vero, barbaris non

parum mirantibus, et circum fanum conglobatis, demissis oculis,

prorsus muti sequebamur.

Insula quam perambulabamus multo erat amplior quam nobis videbatur.

Tuguria sine certa regula et ordine in globis erant confercta, et

quæque colonia propriis vallis erat septa. Via caliginosa erat

admodum, et plures lacunæ erant nobis pervadendæ, quum interea pluvia

in capita nostra descendere nunquam cessarat. Postquam multas vicorum

ambages perambulavimus in meditullio pagi, in locum apertum

pervenimus tædis collustratum, ubi ingentes Suomiorum turbæ erant

conglobatæ, omnes eorum armati, bellicis coloribus fucati ac

distincti. Tugurium in centro, ad quod nos ducebamur, cæteris longe

erat grandius, viceque templi fungebatur. Specie ac formá rotundum

ædificium alvearis similitudinem ferebat. Ex interiori parte facibus

lampadibusque oleareis erat templum hoc spatiosum undique

illuminatum. Lampades hæ in speciem ampullarum erant fictiles, olei

plenæ, cum rostellis, quibus ellychnia, e fibris arborum plexa,

oleoque tincta, inhærebant, quæ accensa non sine magno fumo ardebant.

Locus catervis barbarorum erat referctissimus. E fumo tædarum atque

lampadum, item ex oleo ac pinguedine, qua barbari corpora sua

oblinere consueverant, perinde atque ex halitu tantæ multitudinis,

aura loci ob gravem nidorem plane ferenda non erat.

Ubi cœtum ingressi eramus, aura fumo tam erat densa, tantusque

barbarorum erat clamor ac tumultus, ut eos omnes furere et insanire

existimaveris, nec venerandum suum Numen primum dignoscere poteram;

attamen, quum paulisper fumo vaporibusque assuefieri cœperam,

paulatim dispicere tentavi, et tunc animadverti e regione mihi

quoddam genus solii, sive aræ, cumulatum omnigenis terræ marisque

productis, uti pellibus ferarum, extis piscium, vesicis phocarum,

plumis avium, super quam congeriem ipse “Deus” cærulo et coccineo

pictus et fucatus, cornibus taurinis, dentibusque phocinis ornatus,

residebat. Nullum lineamentorum faciei primum dignoscere poteram

potentissimi illius Numinis; una nonnisi res mihi cognita videbatur;

nempe in una Numinis manu coccinea conspicabar ipsam eam tubam, quam

duodenis siclis argenteis ab Cheles Báal mercatore Tyri

præstinaveram.

Barbari plus quam nobis opus erat viæ aperuerunt; prorsum nos

truserunt, usque dum in apertum sanctuarium ante aram pervenissemus.

Hanno prope ad latus Numinis sese collocavit, quod signo dato tubam

ad labia levavit, ingentemque clangorem edidit. Ad pauca Hannonis

verba totus cœtus, demptis nobis, cernuus se prostravit. Nos vero ex

omni turba sic erecti stantes, admodum conspicui eramus, fieri proin

haud poterat quin Numen nos agnoverit.

Quanto autem stupore attonitus Ionas nos agnoverit, nullis sane

verbis exprimi potest. Oculi, nasus, denique facies tota eius

convelli ac distrahi videbantur, ut crusta pigmenti e vultu eius in

micis deglubi ac decidere cœperint. Stupore prorsus perculsus,

elinguis aliquantum hæsit, et miraculo rei stupebat, ac tandem in

verba eiusmodi erupit.

“Báal Hassamaim! Dominus cœli!”

Turba cernua, audita Numinis voce, tota contremuit. Iono, Numen

ineffabile, locutus est!

“Frena linguam, fatue!” inclamat eum Hannibal sonorá voce, sed planis

verbis Phœniciis, quibus Numen motum est et conticuit.

Deicolæ reverentiæ terrore ac formidine tenebantur.

Subito vagitus stridens et immanis totum fanum pervasit. Aliquid atri

ac formidolosi, prorsusque incerti ingenti saltu per mediam turbam

prorsum ruit, et ipsum caput Numinis insidens, capillos eius

vellicare, vultum palpare, mulcere, tandem amplecti omni affectionis

indicio Numen lingere ac deosculari cœpit. Barbari horrore

consternati in pedes prosiliunt, plurimi confestim diffugiunt; cæteri

autem quum viderent Numen, tubá missá, miram illam rem in ulnis

excipere, audirentque Deum illam “Gebal, Gebal,” et “chare homuncule,

iamne senem tuum Ionam reperisti” verbis permulcere et appellare, nos

omnino solos reliquerunt.

Sammai ex uno latere costas Numinis pugno petit, Hanno autem ex

altero crura eius calce pulsat, sed neutrum horum vel minimum movet

eum; denique descendens de solio sic fatur:

“Maximopere delector, amici, vos insperatos iterum convenire posse!

Quam præter spem accidit: me hîc, in præsenti, Deum esse vobis

cognitum; quid cibi vobis mandem?”

“Recede ad solium tuum, nebulo!” adoritur eum Hanno, “ne verbum

quidem iniussu meo protuleris!”

Pro temporis momento dumtaxat Ionas maiestatem suam læsam esse

succensebat, atque primum obedire dubitabat; me tamen utrem vini

generosi illi pollicitante, ad solium suum, iniuriæ immemor, redit.

Hanno ornamenta fucumque scitá manu iterum in ordinem composuit atque

concinnavit, et Deum sibi restauravit, Bichri autem simiam sibilo ad

proprios humeros allicuit.

“Ecce nuntium!” eloquitur Hanno, “quo nemo magis idoneus esset,

quique meo proposito ad amussim quadrabit.”

His verbis ad simiam conversus, quæ iam suos gestus ludicros iterum

agere cœperat, sic ad eam fatur:

“Gebal, simiola mea, tene hanc rem, eamque ad Hamilcarem propere

defer, quod si rite perfeceris, lixulá donaberis.”

Simiola munus sibi concreditum prorsus intelligere videbatur; frustum

corii oblatum apprehendit, dentibus frendens, tribusque pedibus

subsultans, e templo celeriter excurrit. Fremitus miraculi pariter ac

terroris extra templum, nobis intus, indicio erat simiolam barbarorum

turbas feliciter evasisse.

“Res eatenus bene gesta!” læte fatur Hanno, “nunc reliquam ritús

partem attendamus. Oportebit vos coram Iona in terram pronos

prosternere: interim ego meos Suomi revocabo.”

Ionas primum renuit modestiá ductus, indignum ratus ut nos tanto

humilitatis obsequio plecteremur; sed Sammai, ad obediendum Hannonis

de silentio servando mandatis eum adacturus, transversum os eum

leniter percellit, tum ad nos reversus, sese nobis reverentiam

prostratione significantibus accommodat.

Hanno ad postes ostii munere summi sacerdotis Hononis consistens,

cœtum ad prosequendum sacra invitavit. Audaciores eorum pedetentim

animum sibi sumpserunt, et circiter quinquaginta eorum ausi sunt,

tametsi usque tremuli, quod vix se e superiore terrore adhuc penitus

receperunt, in fanum intrare, atque in conspectum aræ et sanctuarii

consistere. Iono sonitu acerrimo tubæ sacrum ædificium iterum

complebat, quo finito, Hanno pauca verba ad cœtum fecit, eorumque

animos timore levavit. Suomi postea pedes tranquille retraxerunt,

custodibusque ad portam constitutis caverunt nequis templum intraret.

Quum sic satis in tuto essemus positi, nec suspicio ulla subesset

fore quemquam qui nos interpellaret, Hanno præter duo facularum

lumina omne luminare exstinxit, nosque in angulum templi maxime

opacum conduxit, quo Ionas, missis omnibus suis centonibus,

libentissimo nos animo secutus est.