1. Nomen loci.

Caput VI.

Creta, atque Cretenses.

Simulac naves in stationibus requieverunt, ego et Himilco, quippe qui

quaternas noctes superiores vigilando expleveramus, insomnio fatigati

et exhausti, ad quietem, optime meritam, capiendam, dormitum

recubuimus, nec prius evigilavimus, quam sol celsum cœli fastigium

ascendisset.

Littora usque prorsus deserta erant. Saxosa montis latera undique

pæne ad perpendiculum e mari exsurgere videbantur; vallicula autem

rivi, haud procul, in præcipiti anfractu, myrteto, ilicetoque

umbroso, operta disparebat.

Nihil mihi antiquius erat, quam nautarum manipulum deligere, qui

circa littora aquam recentem quærerent, ac repertá, utres doliaque

nostra replerent. Dein præsidium militum atque sagittariorum, pro

quolibet eventu rite paratum, in littus descendere iussi, atque

Bichri delegavi, ut adscitis denis sagittariis, anfractum intraret,

regionemque exploraret. Quoniam satis ligni circumiacebat, consultum

duxi ignes in littore accendi, atque ientaculum coquendum curari.

Insuper et tentoria tendi iussi aliquot, in quibus partem mercium

nostrarum venum exponi curavi, si quo casu Bichri in incolas hac in

insula incideret. Hoc in rerum statu Ionas se suis servitiis celebrem

reddidit. Ipse enim humeris suis satis ligni supportavit, quibus tres

homines onerari possent, doliumque aquæ nullius ope sublevavit,

faceteque animadvertit, siquis ei vinum in eo dolio ad potandum

dedisset, alterum tantum libenter se baiulaturum fore.

Circa meridiem, labore regionem lustrandi fessus, opere tamen

ante-meridiano satis contentus, Bichri ad nos reversus est. Nimirum

in montibus in aliquot aborigines incidit, qui viso eo diffugerant;

sed quum et ipse monticola esset, per rupes ac præcipitia eos

insecutus, unum eorum intercepit. Cæteri e longinquo lapidibus eum

impetebant, quin tamen læsissent ullum; atque ut ei a me iussum erat,

ne armis, nisi in sui tutelam uteretur, nullam vim illis intulit.

Captivus, quem secum adduxerat, iuvencus erat fortis et indomitus,

comatissimus nigrá, fulgidáque cæsarie, tamque fuscus vultu, quam

Midianita. Oculis erat nigris, fereque oblique sitis, vultu lato,

ossibusque iugalibus paululum editioribus, mentum autem eius in

acumen eminebat. Præter pellem caprinam sylvestrem, quá per humeros

ad lumbos usque erat amictus, cinguloque præcinctus, nullum

indumentum gerebat, sed in nudo collo, atque in lacertis, monilia

armillæque, e cochleis colligatæ, pendebant. Ascicula quá ad se

defendendum utebatur, erat illi a Bichri e manibus extorta, quæ

quidem e politissimo lapide viridescente facta erat, cui manubrium

ligneum erat infixum.

Barbarus ad me deductus protinus gesticulari sermoneque uti cœpit, ex

quo ne verbum quidem percipere quibam. Ad eius animum conciliandum

asciculam illi reddidi, simulque frustum panni rubri ei donavi. Sibi

se restitutum videns, extemplo prosiluit, versus montes cucurrit, et

mox e conspectu disparuit.

Vix binis horis post, aliis hominibus, ut ipse, seminudis, hastis,

atque arcubus barbará arte factis, quæ erat omnis sua armatura, ad

nos rediit. Ad passus circiter centum substiterunt, frondesque

myrteos agitabant. Ego nostros idem facere iussi; tum, accito

Hannone, eos conventum eo, simul rubrum pannum, ocellosque vitreos

filis pensos illis exhibui. Barbari pedetentim audaciores facti,

persuaderi poterant ut accederent, ac, tandem, tentoria intrarent.

Erat inter eos certus quidam, qui princeps et interpres esse

videbatur. Is primum digito cœlum indicabat, exclamabatque

“Britomartis,” tum autem montes indicans, “Phalasarna, Phalasarna,”

dictitabat. Certum mihi videbatur eum Phœnices non nunc primum

conspexisse; nam, quamprimum naves nostras conspexit, clamabat:

“Sidon! Sidon!” vestes vero nostras attrectans, eas “chiton”

appellavit.

Itaque eum antiquá chitonetá donavimus, inter socios autem ocellos

vitreos distribuimus, qui, vicissim, sylvestres capras aliquotque

coturnices, quas “hamallas” vocabant, nobis attulerunt.

Sub vesperum alter aliquis ex eorum numero, senecio quidam, ad nos

accessit, qui sub pelle caprina chitonetam gerebat, atque crepidas in

pedibus. Is parum etiam Phœnicice callebat, sicque ex eius verbis

intelligere poteramus eum e gente Cydonica esse, quæ prima insulam

possidebat, donec Phrygii, atque Leleges eos bello superassent, quo

facto, superstites in montanos recessus avios sese recepisse, ibique

ad Ortum, et ad Occasum, refugium reperisse. In præsenti omnes oras

maritimas, omnemque regionem montanam mediam, item, fertiles valles

ad Septemtrionem atque Meridiem a victoribus teneri; his postmodum

coloniam Dorum se iunxisse, sicque factum esse, ut Cydonios, ab

utrisque pressos, exterminassent. Nunc primum intelligere cœpi quí id

evenisset, ut quum ego Cretam semper ab Aquilone, per Cariam et

Rhodum adiissem, nullos alios incolas quam Dores convenissem, quum

alii navarchi Phœnicii, qui extrema insulæ ad Orientem visissent, ubi

fodinas haud magni pretii condidissent negotiaque in terris æriferis

non admodum fructuosa agitassent, semper cum Cydoniis res gessissent.

Senecio præterea docuit nos gentem suam supra, in montibus, oppidum

Phalasarna habere; item, suam Deam Britomartis vocari, quod “mitem

virginem” sonet. Vino, quod ei præbueram, perquam erat delectatus,

et, quum in donum pauca spicula, monileque ex ocellis argillaceis

vitreatis accepisset, pollicitus est in posterum diem tantum carnis

recentis, quantum vellemus.

Oborientibus tenebris, barbari se in montes suos receperunt. Hannibal

cautus excubias suas duplicavit; tota tamen nocte minime

molestabamur.

Postridie Cydonii, ad nos reversi, plures capras nobis tulere.

Quandoquidem Cydonii agros nequaquam colunt, frumentum, aliasque

fruges, nobis suppeditare non poterant; harum loco fructus agrestes,

mellaque tulerunt. Tum imaginem bovis illis exhibui, conabarque illis

explicare, me eius generis animal ab iis comparare velle; sed hi

certiorem me fecerunt idgenus animal in suis montibus nullum esse,

nec in sua insula, donec Phrygii attulissent, fuisse omnino ignotum.

Vesperi, quum lunam bicornem illis indicassem digito, barbari eam

Britomarten, suam Deam venationis esse dixerunt. Chryseis asserebat

Deam istam nomine Artemidis sibi esse cognitam, unde mihi verosimile

videbatur Cydonios cultum eius Dores docuisse, qui, vicissim, Ionios

idem edocuissent. In honorem huius Deæ cervæ atque damæ in

sacrificium offerri consueverunt; verum fando audivi in aris eiusdem

etiam iuvenes mactari solitos; at hanc famam meram esse arbitror, nec

quidquam certi de ea re tradere ausim. Persuasum etiam mihi est

quamquam Deam hanc lunam esse scio, eandem cum Dea Astarte non esse,

alioquin non satis esse arbitrarer hos eam venationem tantum

docuisse, verum etiam artem navigandi.

Cydoniis præterea etiam Curetum, Corybantumque, tribuum Phrygiorum,

Deus cognitus est, quæ tribus in hac insula oppidum Cnossum habent,

ibique templum condiderunt. Deus hic taurus albus est, quamquam haud

ignoratur eum subinde speciem hominis induere. Doribus solemne est

hunc esse istius insulæ Deum primigenium; at Cydonii hanc doctrinam

respuunt, docentque hunc Deum a Curetibus inventum fuisse. Ipse de

hoc Deo nihil unquam audivi. Credere eum cum Api Ægyptiorum, aut cum

nostro magno Moloch eundem esse, nequeo. Chryseis ait se hunc sub

nomine Zeus cognitum habere, creditque ipsum quondam fretum inter

Pontum Euxinum Mareque Ionicum, venustam virginem in tergo ferentem

transisse. Cæterum staturá procerum, ac singulari maiestate esse eum

credunt, quem Phrygii Cretenses choræis, clamoribus, musica ac

tympanis celebrare solent. Sacerdotes eius e tribu Corybantum, e

progenie Corybis sunt. A Chryseide dictum audivi reginam quamdam

Pasiphae, huius insulæ, a tauro uxorem ductam fuisse, ex qua,

monstrum ex parte hominem taurum ex alia, ipsum suscepisse, sed

monstrum a quodam rege Dorico, aut Ionico interfectum fuisse. Vix

mihi persuadere queo taurum hunc et Zeum esse eundem putandum, ac

satius mihi videtur rem totam in numerum fabularum relegandam esse

atque victoriam quandam eá significari Ioniorum de mixta gente

Phrygiorum, qui coloniam suam in hac insula perpetuam fecissent.

Tandem palam edixi mihi hunc Deum eundem cum nostro Moloch esse non

videri; Deum Moloch quovis Deo Ioniorum potentiorem esse, longe,

profecto, potentiorem, quam ut suum populum a peregrinis superari

siverit. Fieri sane poterat ut Phrygii suum taurinum Deum Iovem, eo

quo par erat honore non prosecuti sint, eum autem irá accensum illos

in vindictam hostibus suis tradidisse; at hunc nullo pacto nostrum

Moloch esse, nec unquam Moloch fuisse.

“Dii! Dii! “ clamitat Sammai, testis auritus sermonum nostrorum;

“qui, obsecro, isti Dii sunt? At vero unus solus Deus est, eiusque

sacerrimum nomen Él est. Habet is quidem et aliud nomen, sed illud

nomen enuntiare nobis fas non est. Eius in conspectu Moloch, Zeus,

Artemis, Melcarthque prorsus nihil sunt. Semos sane Moabitas adversum

nostros exercitus tueri non poterat; nec Dagon valebat Philistæos

Gazæ et Ascalon servare; nec Nisroch valebat Syros ad Sóbam victoria

donare; Adrammelech par non erat Damasci victoriam reportare; nec,

denique, Báalim gratiá Amalecitarum superior evadere valuit. Hi omnes

nihil sunt. Unus nonnisi omnipotens El, Dominus Exercituum, cœli

terrarumque Factor, qui solus Deus est. Ipse nos Ægypto extulit, Ipse

nos in præclaris terris nostris posuit; Ipse est Deus oculis

subductus, ac verus, Deus vindictæ, potestatisque.

“Quantumcunque vellem tibi assentiri,” inquit Hannibal, interpellans

Sammai serio obtestantem, “tamen quædam, quæ doces, in dubium voco.

Fieri utique potest ut El vester potens sit Deus montium ac

planitiei; quis tamen negabit Astarten, nostram Deam, oceani esse

potentem? Videdum, obsecro, quantas ipsa nobis, Sidoniis, victorias

comparaverit, nosque dominos marium fecerit! Numinibus Moloch, atque

Melcarth ne minimum quidem honorem tribuo; existimo tamen Báal

Diisque Arvad, in iis dumtaxat regionibus, quarum cura ipsis cordi

erat, honores tribuendos esse.

“Nec nostros magnos Cabiros prætereundos velim,” interpellat Himilco;

“quid omnes nostri gubernatores Tyrii sine eorum opera ductuque

proficerent?”

“De gubernatoribus,” inquit Sammai, “nihil compertum habeo; ex meá

parte satis habeo, dum Él, nostrum Dominum omnium rerum potentem,

terrá-marique revereri queam.”

Sic itaque, disputationi finis factus, ac, postquam singuli sua

quisque Numina invocassent, ad capiendam quietem sese contulere.

Interea, quoniam haud ullum amplius cum Cydoniis negotium

exspectandum videbatur, postridie mane, post emptas iterum paucas

minutias, ad profectionem omnia paravi. In propositis mihi erat

occiduam insulæ oram ad Aquilonem circumnavigare; quod conspexeram

geminas Cytheras, statui secundum oras continentis navigare, usque

dum ad ostium Acheloi veniremus, ubi sperabam hydrias nostras iterum

aquá recenti complere posse, simul etiam cum aboriginibus negotia

fructuosa transigere, tum prætervecti Zacynthum et Cephalleniam,

exspectabam facere posse, ut transfretaremus inter continentem atque

insulam Siculorum; semel eá potitus, a Septemtrione eius Lilybæum

usque navigarem; a promontorio eius autem Carthago non plus tercenta

octuaginta stadia aberat. Istud erat meum navigandi propositum. Verum

enimvero, sive Diis nobis ob disceptationem superioris vesperæ

iracundis, sive quod quid naves nostræ robore ac firmitate possent

experiri vellent, certum est a Diis decretum fuisse, ut iter nostrum

a proposito admodum discreparet.

Nam interea cœlum in gravius et obscurius mutari cœpit. Ab Himilcone

monitus, ex Occiduo Meridiano luridas nubes cogi animadverti.

“Nihil morandum nobis,” respondeo illi, “nisi enim tempestatem, quam

illæ nubes parturire gestiunt, antevertere poterimus, futurum est, ut

in his littoribus nullum suffugium præbentibus, scopulis illisi

intereamus. Ad oras Septemtrionales, ubi loca anchoris iaciendis

idonea nos exspectant, omnibus viribus nobis contendendum est,

antequam turbo erumpat.”

Aer interim præter modum erat tranquillus; mihi tamen satis constabat

oportere naves omni remigum nisu adigi; quo facto, celeri cursu

Occasum versus ferebamur. Mihi duodenum horarum spatio non minus

quadringenta quinquaginta stadia emensos nos esse videbamur,

insulamque omnino superasse; tamen cœlum interea nubibus opacis

sensim magis obruebatur, nimbique ex alto pendebant, ac tempestatem

instare dubium nullum erat. Interim naves, procul terris, diligenter

in alto tenebam, nec hoc perperam; nam sub secundam vigiliam, quum ab

arido, ut opinor, circiter stadia centum quinquaginta aberamus,

tempestas cum omni sævitia nos assecuta est. Turbo Austro-Africus

erat, quapropter mihi satius videbatur nos eius furori concedere, et

ab eo ad Aquilonem prope, inter Cretam, minoremque Cytheram insulam

rapi, quo consilio et alterum velum pandi iussi, ut procellá ad

arbitrium raperemur.

Totá eá nocte nesciebamus ubi versaremur. Imbres urceatim ruebant

Fluctuum alter alterum celeriter urgebat, montesque aquæ stegæ nostræ

illidentes effecerunt, ut gubernatores ex omnibus viribus sibi

connitendum existimarent, ut naves suas sub sua potestate conservare

possent, nec sua latera procellis obiicerent.

Interim tonitrua pæne sine ulla intermissione crepabant; fulmina

perpetuo lumine aera percellebant, quibus coruscantibus, spumantes

undarum cristas, ad sidera iactatas, perspicere poteramus perinde

atque atros inde hiantes voragines cum vertigine gliscentes.

Quamquam naves furore maris continenter iactabantur, mirá tamen

constantiá quæque earum salum sulcabant. Remiges, militesque aquam

irruentem situlis exhaurire iussi, qui, Hannibale, præfectisve

remigum, partim amicis verbis, partim duris flagellis operas

hortantibus, opus suum concordi voluntate perfecerunt.

Tempestate summa vi furente, voce, quá poteram maximá, quæ sonitum

fragoris superabat, Sammai inclamavi, nunc instare tempus ad suum

Deum invocandum. Bichri roganti, utrum periculum vere exitiale esset,

respondi, me in Syrtibus peiora quoque expertum fuisse, in oceano

autem, ultra Fretum Gaditanum, etiam sæviores tempestates, quippe ubi

fluctus etiam ferociores turgescant et tumescant, pertulisse, quum

hic undæ breviores, mansuetioresque essent, naves autem multo

constantiores, et cursum facilius tenere posse videri.

Chryseis atque Abigail in casteria sua sese amplexatæ tenebant;

Sammai et Bichri, quamvis mari insueti, vixque pedibus consistendo

pares, rerum statum satis æquo fortique animo ferebant, et intrepidi,

nautis, rudentes administrantibus, quidquid in eis auxilii erat,

ferebant, atque muniendis embolarum præsidiis opitulabantur. At pæne

fidem excedebat terror robusti Herculeique Ionæ, qui incredibili

formidine captus, sese in cavo navis in tabulatum prosternens,

tamquam ingens pannorum manipulus, ad quemque motum navigii huc et

illuc volutabatur.

“Væ mihi! ó me infortunatum! quid ego huc veni?” gemebat velut præ

terrore in exitii articulo, “quid veni? curnam pagum meum reliqui,

quum plus satis et ultra haberem? Pereundum nunc mihi est in mari;

mox mergar, cibus piscium. Actum de me est!”

“Apage, magna bellua!” inclamat eum Hannibal, costas eius calce

pulsans; “surge! nequid hic volutando aliquid subverteris ac

fregeris, nam et me tantum quod non supplantavisti. Heus, nautæ!

accedite, erigite dementem hunc nebulonem, et ad malum eum ligatote!”

Herculeus ille, ut præceptum erat, tamquam trabs, a nautis ad malum

volutatus, illi alligabatur.

Ad posticum concedens, invenio Himilconem, ut gubernatorem pro

viribus instituebat. Fatebatur mihi se Dagonem omnino non vidisse. Eo

loquente, ingens unda raptá Cabiris, eam tantum non lateri nostro

illidebat, eodemque momento temporis fulgor emicans collustrabat

Hamilcarem et Gisconem, suis nautis vehementer gesticulantes.

“Præclara itineris nostri initia!” clamat Gisco prætervectus.

“Sustine, Gisco, et persevera! iam eluctabimur!” magná voce reclamavi

in solatium. Hannoni vero, qui fune se sustinens oculos in furenti

mari pascebat, hæc dixi:

“Esto animo forti, Hanno!”

“Satis mihi fortitudinis superest,” inquit ille bono ánimo, “quæ et

mihi et Chryseidi sufficiat; fatendum tamen mihi est tempestatem hac

deteriorem me nunquam, quod sciam, expertum esse.”

Hoc eodem temporis puncto vagitus Himilconis nos terrore perculit:

“Vela! vela! cerne vela!”

Nautæ ad antennas ruunt. Tantum quod non eversi eramus! Ingens mons

aquæ latus navis nostræ ad ventum converterat, vela autem ad malum

flexa vento ad perniciem usque inflabantur. Simul fulgur, cæteris

acrius, ac prope excœcans, eodem ictu oculi, navigium rotundum, non

procul ante nos, collustrabat.

“Melcarth! Bodmilcar!” Himilco et Hanno uná conclamant.

Alterum fulgur. Nullum iam erat dubium quin id Melcarth esset atque

Bodmilcar, qui stans in puppi, vento et undis imperare videbatur.

Tertium denique emicuit fulgur, tonitrubus pæne continenter

crepantibus; cæteroquin præter furentes ac subsultantes aquas nihil

dignosci poterat: Melcarth in tenebris disparuisse videbatur.

“Chusor Phta illic, in sublimi, malleo suo operatur,” inquit Himilco;

“pulset tamen ut velit, Cabiri nostras partes tuentur, non oberit

nobis.”

Inde, horæ circiter spatium admodum solliciti egeramus. Quantum mihi

constabat, procella nos ad Septemtriones rapiebat, nullo tamen pacto

certe ac definite, quo in loco versaremur exploratum habere poteram.

Quælibet unda lateri navis imminebat, exitio nobis fieri parebat,

atque Cabiri, quæ prope nos incedebat, quandoque in sublime elata,

capitibus nostris impendere videbatur, alias in ima rapta subter

pedes vehi apparebat. Cum Himilcone super casteriam in puppi stabam

et cum duobus gubernatoribus unà, quum mons aquæ, omnium quos

hactenus experti eramus longe maximus, stegam universam obruebat. Ego

celeriter cancellos apprehendi, sicque ictum excepi. At vero, quum

undá fere excœcatus, sed mei compos, ad me redii, Himilconem, unumque

gubernatorem, disparuisse comperi. Pro bona fortuna gubernaculum

ereptum non erat, proinde omnibus quæ supererant viribus connisus,

clavum converti, navimque iusto cursui restitui; tunc clavum nautæ,

modo e cavo ascendenti tradidi, ac, proclivis trans cancellos

clamitare cœpi: “Himilco! Himilco!”

Interea dilucescere cœpit, et in semiopaco, ac tantum quod Sammai

discernere poteram, ut ante ianuam casteriæ se pronum prosternebat,

precatus Deum Israél, ut vitis dumtaxat duarum mulierum parceret,

etiamsi cæterorum vitas eripere decrevisset.

Hanno, quum vocem meam tremere animadvertisset, ad me cucurrit, et

animo perquam commotus intellexit aliquid mali probo gubernatori

accidisse. Cœpi illi narrare quid compertus fuerim, meque vereri dixi

ne ille undis abreptus esset, quum a tergo vox insonuit:

“Ecce me salvum, Navarche! Præceps cecidi;” his verbis Himilco,

utrem, e pelle caprina, manibus gerens e cavo navis ascendit.

Eum salvum scire magno mihi sublevamini fuit, præsertim quod plane

incolumis evasisset.

“Aquæ me per gradile rectà præcipitarunt, sed pro bona mea fortuna,

caput huic utri illisi, sicque mortem evasi. Miror quod uter non

displosus fuit tanto ictu. Cabiris bonis grates sunto, quod ita me

custodiverunt. Sed quid de Cadmo factum est, qui clavum tenuerat?”

Ego nihil, nisi tristi vultu mare indicaram. Himilco sensum capere

videbatur, sed nihil respondit. Tum in puppi consedit, seque ex utre

reficere cœpit.

Extemplo Bichri ad me properat, meque paucis velle dicit his me

allocutus verbis:

“Nauta quum non sim, fortasse æquum esset ut rem alienam agens veniam

a te peterem; verum acies mihi acutissima est, quæ mihi ad dextrum a

puppi montes indicare videtur.”

Himilco protinus exsurgit, quin utrem vini mitteret, et luscus eam

cœli plagam scrutari cœpit, quam Bichri indicarat. Mox sic fatur:

“Sagittarius, profecto, non fallitur; etiam meus oculus raro fallit;

sub recto, præter dubium, terra cernitur.”

Tametsi pluvia usque ruebat, per nebulosum opacumque pone nos, ad

rectum, montium iuga satis distincte percipere poteram. Quoniam mihi

omnino constabat versus Aquilonem nos rapi, minime dubitandum putabam

eam terram, quæ nobis in conspectu esset, oras Septemtrionales Cretæ

esse; quod et eventus comprobabant.

Primum itaque nostrum negotium esse videbatur, procellam eluctantes,

ad littora contendere. Hoc consilio Cabiris signum dari iussi,

numerum remigum, cuique addendo singulum militem aut nautam, ut

æquatis laboribus omnes conferrent operam, duplicari. Tunc embolam

inspexi, lætusque reperi parum mercium loco dimotum esse.

Paucis horis ventum plane effugimus, ac, paullo post, e scissis

nubibus iubar solis emicuit, lumineque et cursum nostrum perfundere,

et corda animosque in spem et gaudium erigere cœpit.

“Numen nos eripuit!” suspirat Sammai; “ego profecto fateor me ingenti

pavore esse liberatum.”

Himilco interea chitonetam ex aqua expressit, statuitque, facultate a

me impetrata, Bichri, utpote qui terram primus repererat, e culleo,

quem necdum missum fecit, haustum vini donare. Annui, utpote optime

merito.

Mulierculæ nunc iam facile persuaderi poterant ut prodirent, quamquam

metum, usque tremulæ, haud omnino deponere potuerunt, tamen lætitiá

renidere videbantur.

“Ecce mulierculæ!” ait Hanno, eas in stegam educens; “non absimiles

tempestati sunt: iam subrident, iam lacrymantur.”

Sammai malle se aiebat denis armatis, quam cum uno furente mari

contendere. Tamen ego eum certiorem feci mirá animi fortitudine eum

se gessisse, tametsi nunquam antea tempestatem in mari expertus

esset; monui tamen eum, ut in posterum sibi caveret, nequid de Diis

temere, ac minus reverenter disputaret.

Tum Hannibal, galeam uná, cataphractam alterá manu gestans, e cavo

egreditur, nosque, accedens, his verbis alloquitur:

“Totá nocte tam strenuo detinebar labore curandi ut vulgus remigum ad

sustinendum modum adigerem, ut cataphracta mihi omnino negligenda

esset; quin eam prorsus in frusta comminutam esse putavi; sed sive

Astartes, sive cuiusvis Deorum voluntate, eam salvam, illæsamque

reperi. Cæteroquin gaudeo, mulierculæ, vos salvas, incolumesque

conspicere posse. Etiamque sperare me posse arbitror, vobis et metum

iam esse excussum, et cibi appetentiam ad vos revertisse. Mihi quidem

orexis prorsus salva est.”

Quum vero animadvertisset Himilconem Bichrique succo utris se

recreare, sine mora eorum societati se adiunxit.

Tempore ad post-meridiem vergente, nubibus penitus pulsis ac

dissipatis, sol iterum effulsit, glaucumque æquor parum agitatum

resplendebat placidá diversitate a virore instantium littorum, a

quibus vix tricena stadia aberamus. Locum itaque ad iaciendas

anchoras idoneum quæsitum Cabiros præmisi, ubi a laboribus nostris

requiescere, damnaque accepta sarcire possemus. Interim in stega

Astartes dum sedentes apricaremur, levique merendá, quæ pane

infermentato, passis ficis, crudis cæpullis, haustuque vini

conficiebatur, animadvertimus Dagonem e longinquo versus nos

contendere. Procella illi antennas cum velo unà eripuit, itaque ipsa

tempestate acta, remisque freta, sua incommoda satis feliciter

eluctata est. Pro communi fortuna, vela supernumeraria satis superque

habebamus, ac damna haud magno labore reparare poteramus. Cabiros ad

linguam promontorii prærupti in mare excurrentem, nos præstolantem

assecuti sumus, et exinde reperimus in meridiano declivi idoneum esse

sinum in ostio fluvii, e valle admodum fertili huc dilabentis. Omnes

itaque tres naves, terræ linguá superatá, et ad meridiem versæ, sub

vesperum, secundum littus, medium sinum attigerunt, unde littus

procul versus Ortum recedit. Hic denique Astarte, Dagonque anchoras

iecerunt, Cabiri autem in siccum subducta erat. Locus anchorandi

perquam erat commodus, tempus quoque admodum favebat. Ex continente

pagorum lumina cernebantur, unde et animis firmati eramus, et in

bonam spem erigebamur, tametsi corporibus multum fessi, quietem

capturi decumbebamus, atque totam noctem placidus somnus nos tenebat.

Caput VII.

Chryseis Regi Hannonem Anteponit.

Postridie, nullá morá interpositá, industriá omnium meorum damna

reparare cœpi. Embola ita erat convasata ut pæne immota, nullum

prorsus detrimentum acceperit. Ex hac aliquot manipulos in aridum

efferri, ac sub umbra arboreti in propatulo venum expandi iussi. Item

Ionam e navi excedere, tubamque secum ferre præcepi. Ipse, primum

quam solido se insistere, terramque pedibus subesse sentiebat,

puerorum more subsultare, tripudiarique cœpit, tanto elatus gaudio.

“Iam híc, procul a faucibus Leviathan, in tuto sum!” clamitabat cum

voluptate. “Nihil híc, in solida terra, referet, quod monstrum mihi

conveniendum sit; atque quo ocius id fiat, eo melius.”

Exuberantem eius animum quodamtenus refrænavi, tubam suam prehendere,

altissimáque quá par erat voce, canere eum iubendo; quo mox factum

erat, ut non modo incolas propinquorum pagorum, verum etiam opiliones

in collibus circa greges suos pascentes, alliceret. Quum nihil a

nobis hostili animo adversus se parari intelligerent, hi omnes ad nos

confluxerunt clamitantes: “Phæces! Phæces!” sociis indicantes

Phœnicios mercatores ad se venisse.

Hi omnes erant Dores; staturá proceres, corporibus robustis, pars,

naso recto, aquilis alii capillis super frontem sublimem cincinnis.

Plerique inermes advenerunt. Nonnulli eorum chitonetis, sine dubio

Phœniciæ originis, erant induti; alii eiusdem generis tunicis sine

arte imitatis, e panno rudi sui opificii. Hi plerumque nudo capite

incedebant, præter paucos, quorum capita genere petasi, e plexo

stramine erant tecta. Erant cum illis etiam aliquot mulieres; quarum

quidem pleræque tam erant vultu decoræ, quam statura venustæ. Indutæ

autem hæ erant vestitu planissimo, genere institarum in speciem

saccorum ad talos demissarum, ad humeros, et ad collum apertarum, ubi

capita brachiaque prominebant; tamen his superinduta erant

subarmalia, ad coxam usque submissa, ubi vittis nitide

constringebantur in utramque partem. Cæteroquin nulla monilia, aut

gemmæ, nec ulla ornamenta alia in illis conspiciebantur.

Priusquam hi hospites advenissent cavendum putavi, ut merces nostras

sudibus in terram defixis, hisque fune deligato circumsepirem, atque

per Hannonem advenas commonefieri curavi, ne funem transgrederentur.

Ii apprime intellexerunt, nam etiam alioquin eá erant humanitate, ut

et consilium meum facile perspexerint, et se modestiá prorsus

naturali continuerint.

Unus e numero eorum, qui scipionem cum æreo bulbo gerebat, fasciaque

e tela comas constrictas habebat, munere interpretis fungebatur.

Satis clarum erat hunc primicerium, vel magistratum apud eos esse;

sui enim asseclæ reverenter auscultabant, dum ipse ad nos verba

faciebat. Orationes longiusculas edere Dorum mores ferre videntur;

nam is princeps accedens, oratione conceptá nos alloquebatur. Hannone

satis facile interpretante, sensum orationis eius prorsus clare

percepi. Orsus itaque est salutem nobis dicendo, prosecutus dein nos

est multimodis assentatiunculis, semideos nos appellando, item

affines ac propinquos tutelarum nostrarum navium, ac, tandem,

petivit, ut meá voluntate suis asseclis liceret miras merces, quas ex

urbe Divina, Sidone, a nobis allatas, inspicere et contueri.

Iam tunc omnes tribus eorum satis cognitas habui, quæ communi nomine

Hellenes appellabantur, quorum hoc erat commune, ut nos Phœnicios

Divinæ originis esse reputarent. Magnitudo nostrarum navium,

peregrinationum nostrarum immensitas, arcana urbium nostrarum

dissitissima loca, eo collimabant, ut in hac fide sua confirmarentur,

nec in præsentia e re nostra erat hanc suam superstitionem e medio

tollere. Futurum enim erat, ut quondam peregrinaturi in colonias

nostras inciderent, quum experientia eos edoctura esset, nos sui

similes mortales esse. Interim persuasum sibi erat nos supramundanos

esse, quamobrem, quidquid fabularum in aures eorum effunderentur,

sibi cum pietate quadam auscultare solemne erat.

Hannone interprete principem certiorem fieri placuit, nos magnam

copiam mercium mirabilium nobiscum e Caucaso, terrá gigantum

attulisse; item e Cilicia, ubi montes, ora inferorum patula, ignem

fumumque vomere consueverint; Sidone, Deorum metropoli; ex Arabia,

terrá piorum, ubi homines terna sæcula pervivere soleant et ultra; ex

Ægypto, ubi Dii tauri, crocodili, atque colubri duorum stadiorum

longitudinis vigeant. Præterea, per interpretem explicui illis fore,

ut, si populares sui nobis pelles bovinas, æs Chalcidicum, lanam

textam, vel cornua caprina afferre possent, nos illis tunicas,

ocellos vitreos, odores, nectar, aut quamlibet fere rem, quam

appetere possent, in cambium daturos esse. Nec mora. Ipse aliquot

suorum asseclarum protinus in pagum remittit, qui merces a nobis

postulatas comparent.

“Quam proterva mendacia!” submissá voce me affatur Sammai “Nonne

asseruisti Midianitas piam gentem esse? Nonne etiam dixisti posteros

Ismaél trecenos vivere annos? ac, denique, ni fallor, apud Ægyptios

Deos esse?”

Indignationem eius leni tantum risu excepi, sed Hanno illi cachinno

respondit:

“Nihil commoveare, Sammai: alii peiora mentiuntur; hæc ad finem

optatum assequendum valebunt, si hos bonos emptores effecerint.”

Princeps mihi venum aliquot pilleges[1] obtulit, quas nuperná suá

expeditione in continente ceperat; sed ego, quum probe scirem nec in

emporiis coloniarum Libycarum, neque Tartessi, servas quemquam

mercari, oblatum abnui. Ipse vocabulum nostrum pilleges ut pállax

reddebat. Satis certum videbatur Dores quadam difficultate vocabula

nostra efferendi laborare; nam ipsi chitonetam nostram chitón

vocitant, nostrum cóf, ut cépos, castira vero ut cassiteros efferunt.

Alias more cæterorum barbarorum, sensum quorundam vocabulorum non

capiunt, eaque omnino pervertunt, uti quum de magno ultra Gades mari

illis loqui contingit, loco Maris Og, vocant illud, describuntque,

veluti flumen Oceanos, idque loco Dei habent.

Illi, quos princeps retro in pagum miserat, interea cum satis magná

copiá æris præclari, pellium boum, cornibusque caprarum, reverterunt,

quorum aliqua satis erant grandia, ut ex iis optimi arcus fiant.

Insuper, etiam eximium pannum laneum secum tulerunt, quem et ipsi de

continente importaverant. Pretia quoque, quibus merces suas nobis

obtulerant, æqua et iusta erant.

Tandem, ad resarciendas nostras naves, et ad otium spatiumque

reperiendum, visum nobis est turbam emptorum, quæ pedetentim magis et

magis increscere cœperat, hinc, a littore, alio diverti oportere. Hoc

proposito certam mercium copiam Hadlæo, fido cuidam nautæ concredidi,

eumque cum his longius a littore recedere, e mercibus, quidquid

posset, vendere, ac, denique, post spatium quadraginta horarum ad nos

reverti iussi; nam intra id tempus naves nos reficere posse sperabam.

Bichri comitem se itineris obtulit, Ionas autem, cuius tubá Dores

magnopere delectari videbantur, etiam missus est, qui tubicinio

incolas ad mercatum allectaret.

Die iam ad occasum vergente, octonos meorum nautarum ad succidendam

in declivio vallis quercum dimisi, ex qua antennas pro Dagone

effingeremus. Dores, quidquid nobis ligni opus erat, gratis

concesserunt, satis sibi compensatum esse rati, si asciariorum

nostrorum operi interesse, fabulisque curiosis aures intendere

licitum sibi esset, audireque eos, qui e nostris eorum linguá satis

sermocinari poterant. Diligentem insuper præstabant operam in

colligendis, afferendisque calis, atque assulis, item supportandá

aquá, aliisque rebus, quibus opus habebamus, nobis sedulo opitulati

erant. Cæterum, qualescunque hi sese aliis peregrinis præbuerunt,

certe erga nos Phœnicios, perquam humanos, mansuetos atque affabiles

se præstiterunt.

Dores Chryseiden multis quæstionibus sollicitarunt de Phæacibus,

diversissimaque de eorum patria, urbibus, regeque sciscitabantur;

ipsa autem, idiomate ipsis minime alieno, res declaravit, quá re nec

ipsa erat parum delectata, quod cum iis libenter sermocinabatur, illi

vero ei de illustribus, magnificisque templis, mirificis ædibus, et

de inclytis viris narranti, haud ingratos auditores se præbuerunt.

His enim, profecto, haud clare constabat quid Phœnice esset; nam eam

sibi insulam esse existimabant, et verosimile videbatur eos hanc cum

colonia Chittim, aut vero cum alia nostra colonia Chalci, quæ illis

longe propior erat, confundere et commiscere. Præterea Phœnices ipsis

ubique terrarum obversari videbantur; nam et littora Cariæ, ubi

mercatores nostri emporia instituerant, perinde Phœnicum nomine

insigniunt. At illa reapse terra est Lelegum Cariorum, qui cum

Phrygiis unà, antecessores Dorum in insula Creta exstiterunt,

primique qui Cydonios in montana abegissent, compluresque eorum

exterminassent. Cæterum Dores memoriæ prodiderunt Leleges Pelasgosque

se in continente antecessisse, nec paucos horum in iis locis usque

superstites esse. Facile equidem mihi persuadeo Carios, Æos,

cæterosque, quos nos e sedibus suis littoralibus dispuleramus, demum

in Cretam pervenisse; Carii etenim navigationis minime erant ignari.

Insuper, navigatio in ea Archipelagi parte, quæ insulis scatet, ex

oris Asiæ eò, etiam navigiis minimis, nullo pacto difficilis habetur.

Deinde, constat etiam summum montium iugum in insula Creta

Pelasgo-Ionico nomine Idá, eodem nempe, quo mons in Æolia, e regione

insulæ Lesbi, cuius caput Mytilene, appellari; quod quidem firmissimo

argumento esse debet, Pelasgos atque Leleges, qui cum Cariis,

Æolibus, Lyciis, atque Dardanis, eiusdem esse generis, nec modo totas

oras a Freto Thracio deorsum, usque ad regiones Rhodo adversas, verum

etiam continentem ipsum, perinde atque insulas inter Thraciam, ac

Promontorium Maleum incoluisse. In deducendis his rebus recte me

ratiocinatum esse argumento allegari potest, quod maiores nostri

longe antea Pelasgos, quam sive Dores, seu Ionios cognoverunt;

præterea, etiam pervulgatum est usque superesse oppida, magna ac

frequentissima, licet minus bene ædificata, ac misere munita, veluti

Placia, atque Scylace in Propontide, parum ad Septemtrionem a

Dardania, et ab insula Tenedo.

Rem hanc parumper prolixius tractandam putavi, quoniam partes

navigatoris Phœnicii esse duco, ut is, non modo situs figurasque

terrarum mariumque, nec cursum tantum corporum cœlestium, item leges,

iuraque navigationis, atque commercii rite perspectas et cognitas

habeat, verum etiam ut de originibus, linguis, sacris atque moribus

et institutis cuiusque gentis quam ipsi adire contingat, probe

teneat. Cæterum, itinerum maritimorum longa experientia me docuit,

scientiam sic partam peregrinis quidem atque advenis perquam caute

tradi oportere, apud populares autem nunquam satis posse diffundi.

Dores cum Ioniis eiusdem se stirpis esse agnoscunt, et cum illis ad

communem familiam gentium, quæ simul Hellenes cognominantur,

pertinere, qui alias etiam “Ræci,” vel “Græci,” appellantur, sciunt

et fatentur. Hi Hellenes, non secus ac posteri Israél, in duodenas

tribus dispescuntur, nempe in Thessalos, Bœotios, Dores, Ionios,

Perrhebios, Magnetes, Locros, Achæos, Phocios, Dolopes, atque Malios.

Ut ii ipsi de se tradunt, maiores sui meridianam Thraciam invadentes,

partem, nomine Hellopiam ceperunt, ibi sedes posuerunt eamque

etiamnum tenent; illinc autem se in pæninsulam insulasque

propagaverunt Hellopia ea terra est, quam Achelous perfluit, qui se

in fretum effundit, quod Cephalleniam a continente seiungit. Duo

vetustissima oppida in Hellopia sunt, Dodona atque Delphi, quæ simul

etiam sedes summorum Numinum suorum sunt. Hinc fit, ut Hellenes

nonnunquam ab altero oppidorum nomine Dodonæi appellentur, tamen a

nobis sæpius Ionii vocari solent, sive posteri Ion, vel Iavan.[2]

Ipsi tamen se plerumque Hellenes, Graios, vel Græcos vocant.

Cunctæ tribus Græcæ quaterna fraternitatis vincula inter se

agnoscunt; primum, quod omnes eiusdem originis sint; alterum, quod

eadem linguá utantur; deinde, quod eadem Numina colant; et hoc eodem

ritu, iisdemque locis; postremo, quod idem fere vitæ genus sequantur,

iisdem moribus atque institutis plerumque fruantur. Omnes eorum

Dodonam principes suos, aut seniores gentis legatos mittunt, ni

fallor, etiam Delphos, ad negotia inter se communia dirimenda, ubi

terno iuramento confirmant nulla unquam oppida, quæ semel in suum

fœdus cooptatum fuisset, eversuros; nunquam quemquam ab eiusmodi

oppido aquam aversurum; denique, in puniendis iis, qui has leges suæ

fraternitatis violassent, omnes semper concordes futuros.

Deus eorum summus, Zeus, Dodonam incolit. Ipsi existimant hunc eundem

esse Zeum Lelegum atque Pelasgorum, quem Cyretes Cretenses cantu,

choræisque celebrant. Perinde ac Báal Samáim, is quoque existimatur

Deus esse aeris cœlique, item filius cœli atque terræ. Is idem fuisse

perbibetur, qui Deam Phrygiorum Europam in insulam Cretam raptam

detulerit. In meridiana insulæ parte, in valle exigui rivi, Lethes,

urbs erat Dorum, quam quidem ego nunquam videram, quam ipsi Hellotin

appellant, ubi platanus est, cuius sub umbra Zeus atque Europa

requievisse feruntur. Alia quoque urbs est in insula, nomine Cnossus,

condita, ut opinor, a Phrygiis, in qua Zeus creditur, præter alia

loca, sedes habere.

Alterum Numen, pæne eiusdem potentiæ, Apollo est, sagittarius ille

atque vates. Ut vates, Pythicus cognominatur, atque Delphis residet,

ubi ipse de futuris consulitur. Dores eum singulari veneratione

colunt, quoniam hos ipse, sub forma delitescens delphini, per maria

transduxisse perhibetur. Hunc cum sagittario Deo Phœnicum, Baal

Sillech, quem colendum nos ipsi Græcos docueramus, unum eundemque

esse verosimile est; ac fieri etiam potest, ut, quum is navigationem

eos docuisset, specie delphini eum fingant.

Arcanus quoque ille Deus Hermes, Numen occultarum naturæ virium,

perinde summá veneratione colitur. Hunc cultum eos ab Ægyptiis

didicisse vix in dubium vocare ausim; attamen, utut res se habeat,

hunc eis a vetustissimis temporibus cognitum fuisse certum est.

Cydonii ad eos cultum Artemidis invexerunt; venerationem autem

Astartes ipsi nos eos docuimus, quam iam supra omnia alia Numina

evehere apud eos usu venit.

Nomina Béel-zébub, Báal-Péor, Él Adonai, Sémos, aut vero Cabiri,

Græcis omnino ignota sunt. De statu Cabirorum plane nihil compertum

habent, neque prorsus sciunt naves suas duce septimo Cabirorum,

Stella Polari, dirigere; atque, ut verum dicam, hi admodum ignavi

navigatores sunt, raroque audent e conspectu littorum discedere.

Navigia quidem eorum satis magna sunt, sed inscite facta, nequaquam

constrata, rudentibus inepte applicitis, saburrá imperite gravata,

unde necesse est ea iactari et vacillare, sive velis seu remis

agantur. Denique, hi parum etiam exploratum habent, quantum quisque

locus ab altero remotus sit, quæ cuiusque regionis sit conformatio,

omnino ignorant; hinc fit, ut a suis peregrinationibus quacunque

etiam minutá temperiei mutatione, aut fluctuum cursu, facile

deterreantur.

Oppida sua in locis aditu difficillimis sita sunt, et lapidibus

rudibus, in speciem maceriæ, sine arenato coagmentatis, sunt munita.

Domus ipsæ perinde e rudibus confectæ sunt lapidibus, aut vero e

lateribus sole coctis, neque gurgustiis multo præstant. Incolæ omnis

pæne artis sunt plane rudes, præter sua ærea spicula, asciculos,

loricas atque galeas, quæ quidem inconcinnæ sunt, tamen adornatæ. Hi

equitatum nullum, sagittarios paucos habent, gladiis raro utuntur,

sed plerumque iaculis pugnant, quo genere telorum maxime delectantur,

ita ut et duces, sive e pedibus, sive ex essedis pugnent, hoc

iaculari soleant. Comminus pugnantes, genus pugionis adhibent quorum

extremitates in similitudinem harpaginum aduncæ sunt. Gratiá tempus

terendi, Hannibal, subinde Sammai, Hannone accito, gladio sese

publice exercuerunt, quum catervæ Dorum circum eos confluere

solebant, quæ stupentes mirabantur, quemadmodum gladii micantes

librarentur, modo ad celerem ictum, modo ad vitandum et elidendum

ictum, modo fulminis instar ad pungendum protrusi, aut ad vulnerandum

adverso mucrone sursum illati, ut in ludis gladiatoriis Chaldæorum,

Philistæorum, atque Iudæorum cernuntur, qui ludi magnum usum ac

dexteritatem impertiunt.

Clypei, quibus utuntur, rotundi sunt, fiuntque e corio bubulo, quos

vero principes gerunt, lamellis æneis contecti, picturisque ornati, a

cæteris discrepant. Antequam ex insula discessissemus, rex Dorum loci

Hellotis ad nos visum venit, atque in cambium pro uno nostrorum

scutorum quinos et vicenos boves obtulit; at ego concessi illi scutum

erga aliquot gagatas, monilibus aptas, atque erga par ingentium

apridentium, quos ipse de continente secum tulerat, quique nunc

parietem ædis Astartes, Sidoni, ornant.

Tertio post nostrum in insula adventum die, unum nautarum, qui in

pugna cum Ægyptiis sagittá vulneratus fuerat, gangrená vulneris

confectus obiit. Ritu nostro, omnes naves, luctus causá, nigris telis

decorandas iussi, quæsivique ex incolis insulæ, siquo in loco specus

reperiretur, ubi cadaver sepeliri posset. Triginta circiter stadia ab

eo loco ubi tunc eramus, antrum nobis indicarunt, et se omnino

paratos ostenderunt, ad omnia, quibus auxilio nobis esse possent,

quod et ipsi munia sepeliendi mortuos maximá curá obire consueverunt;

quin nihil adeo perhorrescunt, quam mortuis sepulturam negare, atque

funebria negligere; et hæc potissimum causa esse credenda est, quæ

eos a suscipiendis longinquis a littore maritimis itineribus

deterreat.

Postea quam cadaver pollinctum, ac feretro impositum erat, humeris

nautarum in locum sepulturæ, in antro, deferebatur, catervis Dorum,

turbaque mulierum plangentium comitantibus. Cavum, in quo cadaver

recondideramus, perquam profundum, sed minime celsum erat.

Sepelivimus autem cadaver non modo id solum ibi relinquendo, verum

etiam tabulas, et duos remos, e quibus feretrum factum erat. Postquam

aditus speluncæ, magnis saxis advolutis, item humo lapidibusque

omnino obrutus et occlusus fuerat, Hanno, voce, verbisque solemnibus,

Numina Menath, Hoch, atque Rhadamath, iudicum Manium in Seól,

invocare cœpit.

Omnia hæc tria Numina nostræ nationis Doribus cognita sunt, eaque

nominibus Minos, Eacus, atque Rhadamanthus appellant. Persuasum iis

est Minoem, antequam iudex inferorum creatus esset, regem Cretæ

fuisse, et quum peritissimus artis navigandi exstitisset, usque ad

continentem, ad Ionios navigasse, hos autem illi, veluti tributum,

certum numerum puerorum atque puellarum dedisse. Quod ad Rhadamanthum

attinet, eum a semidiis Phœnicibus in insulam Chalcidem fuisse

allatum arbitrantur; revera tamen ipsi videntur hunc Deum ipsum cum

nautis Sidoniis confudisse, quorum operá ad eius notitiam

pervenerant. Eodem modo, ut opinor, Europa, quam Zeus fertur

rapuisse, atque Ariadne, primum uni semideorum, tum Dionyso, Deo

fluminum, cognita, nihil aliud nisi diversa nomina sunt Astartes, quæ

inde a temporibus quibus Phœnices primum ad sua littora vinum

importassent, in memoria eorum perseverarunt. Perinde a nobis

derivarunt notitiam nominis Chusor Phtah, Dei incudis, quem ipsi

Phtos, sive Phaistos, appellant. In summa, quæcunque ipsis sit

familiaritas sive cum litteris, ac vino, sive cum usu metallorum, a

Sidoniis derivasse verosimillimum est. Quod vero nostras spectat

cognitiones, ut a nostris maioribus accepimus, eæ in prisca vetustate

originem ab Ægyptiis repetunt, qui, vicissim, suam scientiam a se

etiam longe vetustioribus Atlantibus, didicerunt, qui iis temporibus,

quibus Mare Magnum ad Meridiem Libyæ usque patebat, e terris

occiduis, nunc iam dudum Oceano mersis, trans Æthiopiam in has

regiones venerunt. Quam verum itaque est unam gentem alteri in vices

succedere, sic, perinde, solos Deos immortales ac sempiternos esse.

Dores iureiurando spoponderunt specum, in quo socium condideramus,

nunquam contrectatum ac profanatum iri; quo facto, ad naves nos

recepimus, quæ pro reliqua diei parte nigro velatæ manserunt.

Sub vesperum Hadlai cum suis sociis ad nos reversus est, non sine

copia rerum emptarum. Inter eos Ionas, haud parum sibi tribuens,

itabat, caterva hominum de monte eum comitantium circumdatus, vitulum

in collo baiulans.

“Quidnam ages de illo vitulo?” interrogo eum.

“Utique comedam!” respondet ille; “merui eum.”

“Quídum? tubá canendo?”

“Minime vero. Nequaquam tubá canendo, sed certando. Illi enim

fortissimos quosque suos mihi opponendo, me ad certamen provocarunt,

ego autem cunctos prostravi, sicque vitulum merui. Eximia, profecto,

regio ista est. Si modo mihi vitulum offerant, omnes, Hercle, ac

singulos eorum prosternam.”

Tum regem Dorum conspicatus, cum grege boum adventantem, eum his

verbis inclamat:

“Quin tu quoque! Da sis mihi buculum, iam et te prosternam; sin

dederis, omnia ossa tua intra pellem tibi comminuam.”

“Tace, stulte!” inclamo eum ad saniora revocaturus. Rex nihil

Phœnicice intellexit, et ob id quærebat, quid hic dixisset; sed ego

rem declarandam non putavi.

Ionas tamen secum gannire non destitit: “Quin, profecto, cur ego a

certando, quum ipsi velint, desistam? Si quem e tribu Dan, aut Iuda,

ad certamen provocarem, mox intra costas meas mucronem versari

sentirem. At hicce terrarum certamina amant, meque ob id vitulo

donant. Præclarum regnum istud!”

Sub vesperum eius diei Caurus moderatior flabat, non tam asper ut

consilium proximo mane solvendi mutandum putaremus. Dores non sine

magno stupore exceperunt nostrum propositum anchoras solvendi, nec

palam fateri dubitabant se nullo pacto posse induci, ut tali vento

mari se committerent.

“Potestne id reverá fieri,” interrogat unus primiceriorum, “ut tanto

vento coorto, fluctibus vosmet concredatis?”

Postquam eum certiorem reddidi nihil nos a proposito deterrere posse,

sic prosequitur:

“Et hoc plane memores tempestatis tam sævæ et immanis suscipitis, quá

furente veneratis? Reverá vos semideos esse necesse est.”

“Anne putatis mihi Cabiros non satis propitios fuisse?” interloquitur

Himilco, “salum me siticulosum reddidit; tum Cabiri culleum vini

generosissimi mihi miserunt.”

Primicerius, nullá nugarum ratione habitá, prosequitur:

“Dii Phœnicum, profecto, sollicitá curá suæ prosapiæ invigilant.

Memini eorum carpentum, per fluctus æquoris, ad ferendam vobis opem

currens, me vidisse; nec memoria huius rei mihi facile elabetur.”

At nunc, vicissim, Himilconem stupor perculit.

“Carpentum Deorum super fluctus?” mirabundus quærit Himilco;

“qualenam id fuit?”

“Celsum, quasique rotundum id erat, atque pictum colore vestræ gentis

vectum ab immanibus marinis belluis, super aquas ruentibus.”

Ipse hæc formidine quadam narrabat. At mihi suspicio quædam subita

incidit, eum fortasse onerariam Bodmilcaris conspexisse, quæ quidem

micantibus fulguribus, insueto lumine collustrata, satis apte poterat

varias figuras ac species alternis vicibus induere videri. Hæc,

submissá voce, Himilconi significavi, qui sic respondit:

“Si Bodmilcari contigerit hunc Deum marinum fuisse, carpentum eius

Dei marini, ad iugulandum eum, conscendere libenter voluissem.”

Dum sic sermocinamur, animadverti Hamilcarem, aliosque plures,

aliquid, quod undæ in littus everrerant, accuratius observare, et

contueri. Cupiditate inductus cognoscendi, quid eos alliceret, ego

quoque accedo, videoque aliquot fluitantia fragmenta navis.

“Hoc quidem opus Phœnicium non est,” inquit Hamilcar, clavum indicans

trabalem, qui usque tabulæ hærebat.

“Nequaquam,” inquam ego in assensum, “si enim de crassitudine

tabularum, deque clavis trabalibus iudicandum est, dubitari nequit,

quin navigium fractum Ægyptiacum fuerit.”

“Aspice modo hoc,” instat Himilco, “en argumentum, quod refelli

nequeat: collum anserinum de prora.”

“Fieri certe potest,” respondi, “naves quasdam Ægyptiacas Bodmilcarem

comitatas in interitum suum fuisse, quod contumeliam tempestatis

ferre non possent.

“Lubet sperare,” interloquitur Gisco, “Bodmilcarem idem fatum non

expertum, quem mergi minus condignum fuerit; nam ego laqueum probæ

crassitiei circum collum eius mallem cernere. Præterea, scordalus

ille dodrantem mercium nostrarum obtinet, quem ab eo repetere

cuperem.”

“Tantum cupere nimium est,” subiungo ego, “interim iam conscendendum

nobis est. Iter Siciliam versus instituemus, ubi, fortasse, licebit

tibi aures amissas recuperare.”

Vultus senis gubernatoris torvus leni risu renidebat.

“Donec ventus se vertat, flexivice nobis incedendum erit,” moneo ego,

ac versus naves procedere cœpi.

Hoc ipso tempore rex Dorum accessit, vultuque gravi, quasi quid summi

momenti dicere haberet, repente sic me affatur:

“Tu Phœnix es, princeps pelagi, ego vero princeps Dorum, moderator

populi mei sum; eatenus sumus pares. Hi boves, hi equi, hæc carpenta

mea sunt; e tricenis pagis meis duodena hominum millia cogere valeo;

Deorum favore fruor; sum rerum potens.”

Iam certum et indubitatum existimabam fore, ut ille quibusdam

gravioribus postulatis nos lacessat; at vero vel unico obtutu

perspiciebam eum nullá facultate ad aliquid vi tentandum pollere; nam

non modo Hanno, Sammai, Bichri, Ionasque usque in littore morabantur,

verum etiam Hannibal, quadragenis armatis stipatus, iuxta præsto

erat. Regi vero vix triceni hastati ad manum adstabant. Nullum itaque

illi responsum dedi, sed ut pergeret exspectavi.

“Moderator Phœnicum,” prosequitur ille, “abs te flagito, ut pilleges

Chrysidem mihi vendas; nihil nisi pretium tibi indicandum est, et id

tibi solvetur.”

Hanno prorsum ruere gestiebat, sed ego eum coercui.

“Rex Dorum,” respondeo illi, “Chryseis venum non prostat. Verumtamen,

penes eam respondendi arbitrium est. Tua erga nos humanitas ac

voluntas maximæ certe fuerunt, nec ex parte meá quidquam oberit

vicissim, quominus virgo in tuam cedat potestatem; at hoc eá scilicet

lege, ut ipsa suo proprio arbitrio atque voluntate tua sit.”

Hanno oculos cupidissimos in Chryseidem, modo supplices ad me,

convertit.

Tunc rex ad eum locum, ubi puella stabat, accedens, manumque

porrigens, sic fatur:

“Filia Heliorum, propinquorum nostræ tribús, veni, et fac ut regina

fias Dorum Hellotidis.”

Ipsa oculis in terram defixis stabat, nullum tamen responsum

reddidit.

“Zeus, Apolloque eligenti tibi adsint!” prosecutus rex, “velintque

afflatu suo respondenti tibi interesse! Ausculta, atque assentire!

Nulla unquam Doris cor meum satis affecit, tenuitque, quamvis nulla

prorsus sit, quin si sibi a me eligi contingeret, merito se superbire

existimaret. Honores et copia meam sponsam affluent. Servæ eam

circumsistent, pro ea texent, cunctaque ad eius nutum facient; dapes

exquisitissimæ mensam eius complebunt, a trecenis capellis,

quinquagenisque vaccis processæ, domusque sua omnibus abundabit

rebus, quas opes comparare queant.”

Tunc silentio exspectabat quum ipsa loqueretur; at illa usque alte

siluit.

“Domus mea,” prosequitur rex, “lapidea est, ut Ægyptiorum, atque

intra eam, Chryseis, reconditæ arcæ et armaria sunt, in quibus

torques, et margaritæ, aureaque pro capite tuo diademata occultantur.

Hæc omnia tua erunt, tuque prima ac nobilissima omnium mulierum

Cretensium futura es.”

Chryseis pedetentim sublevavit de terra oculos, manumque Hannonis

humero impositam servans, voce firmá, quamvis dulci atque leni, sic

respondit:

“Zeus noster Optimus et Maximus me Hannoni attribuit, et apud

Hannonem perseverabo.”

Dores responso læsus, et in iram succensus, tantum quod terram

pedibus non tundebat.

“Quid?” clamitabat ille, “tune subditum Phœnicium regi Græcorum

anteponis?”

“Scito,” respondet Hanno, “Scribam Phœnicium cuicunque regi

æquiparandum esse. Præter meum Navarchum, híc adstantem, Deosque

immortales, supra, nullius auctoritati pareo.”

“Etiamsi ipse humillimus nautarum huius servitii esset,” prosequitur

Chryseis, “corde eius essem. Etenim eius Dea Astarte, me in

discrimine positam, eius esse voluit, Zeus autem, Deus meus, eius

esse confirmavit.”

Rex Dorum nihil ultra tentare poterat. Virentia prata, umbrosas

sylvas insulæ, domicilio, furentibus undis quassato ac fragili,

comparando, in cassum iactabat; Chryseis aquas tantis delitiis,

quantis terras pollere autumabat. Denique, quum iam cum eá nihil

proficeret, rex me appellavit; sed quum perspexisset me in consilio

perseverare, sinereque ut puella in eligendo suo arbitrio uteretur,

edito murmure, indice iræ, carpentum insiluit, subitoque discessit.

“Mea imposterum es!” lætus affatur Hanno Chryseiden, dum eam interea

ad navim deducit. “Eris nobis in sacerdotem Astartes, custos et

tutela omnium nostrum.” His dictis propius eam ad latus suum trahit.

His gestis, vela sine morá passa erant, atque remiges in suis

transtris consederunt. Relicto littore, magnis flexibus sub ventum

appulimus, quo capto, in quinúm horarum spatio extremum ad Aquilonem

promontorium Cretæ superavimus. Sub nocte prætervecti eramus saxosa

littora Cytheræ Minoris.

Tuta, tametsi tædiosa, bidui navigatio ad ostia Acheloi fluminis, ob

colorem aquarum Albi Fluminis a nostris nautis appellati, pervenimus.

Transvecti sumus inter sinuosam ac fertilem continentem, atque

insulas Cytheram, Zacynthum, atque Cephalleniam. His in aquis,

navigando aptis, semper in conspectu terrarum, plurima Græcorum

navigia omnis generis nobis perpetuo sub oculis versabantur, onera

mercium, non modo propriæ industriæ ac fabricationis, sed etiam a

Phœnicibus factarum, quaquaversum vectantia.

Mare, quum ad ostia Acheloi perveneramus, tranquillum erat; sed

paullo post flabra ex Aquilone coorta sunt validiora, nobis perquam

exoptata, quibus ad Fretum Siculum pervehi cupiebamus. Apud

navigatores usu venit littora Græca sequi, ad iter trans mare minus

tædiosum evitandum, et a Corcyra iter flectere; sed modo, ventis

secundis, idem, iactura debebat existimari temporis. Quamobrem, quum

et commeatus, et aqua potabilis nobis affatim suppetebat, placuit,

consilio visendæ Græcæ metropolis posthabito, per apertum Mare

Meridianum, Italiæ promontorium petere viá rectá. Sub itinere, ubi

secundum angusta, quæ Cephalleniam a parva insula Ithacæ dividunt,

navigaremus, obviam facti sumus gaulo cuidam Sidonico, atque aliquot

actuariis, quibuscum collocuti, repereramus, eos ab ostiis Eridani,

in mari Iapygeo domum tendere. Bodachmon, navarchus gauli suadebat,

ut ad Ithacam anchoras iaceremus, atque siquid curæ eius

committeremus, ipse Sidonem perferret. Ego quidem libenter

assentiebar, sed prius sua navigia ivi visum. Onus suum præsertim ex

haud magna copia auri, tam in pulvere, quam in micis, constabat;

maior tamen pars e crystallis saxeis, quæ incolæ ad ripas Eridani ab

iis obtinere solent, qui montes circa fontem eius incolunt. Bodachmon

partem mearum graviorum mercium pro suis levioribus permutare, ac

Sidonem devehere paratum se præbuit, item ad omnia præstanda, quibus

damnum e proditione Bodmilcaris in nos redundans compensaretur.

Historiam proditionis Bodmilcaris summá audivit indignatione. Tantum

scelus violatæ fidei, suá memoriá, se nunquam expertum esse aiebat,

seque facturum, ut is eventus non modo ad aures regis Hiram

perveniret, verum etiam ut infamia Bodmilcaris in tota Phœnici

pervulgaretur, ita ut si proditor, sive Sidonem sive vero in Chittim,

vel in quibuslibet coloniis naves appelleret, pœnam meritam daret.

“Nunc vero,” inquit Bodachmon, “ad negotia procedamus. Quasnam merces

offerendas habes?”

Respondi illi me modo merces Cretæ comparasse; quæ sive in Ægypto,

sive etiam domi, sine labore vendi possent, uti cuprum, pelles

bovinas, lanea, ingentiaque cornua caprina; docebam etiam eum

insuper, si Cretam ipse adire vellet, innumera mancipia fœminina

ibidem eum reperire posse, æquoque pretio præstinare.

Placuit illi consilium, seque id secuturum confirmavit, ratus fieri

posse, ut merces inter nos mutuo commodo commutare queamus. Tunc

sciscitari cœpit, utrum aliquid vini ipsi concedere possem, quod sua

eius rei copia iam ante hos sex menses absumpta erat, nec apud

Iapyges Umbriosque, quorum in finibus nuper versatus erat, facultatem

dolia sua complendi habuerit.

Quoniam naves nostræ suppetiis, omnique commeatu abundabant, libenter

sum opportunitate usus eum cum duobus naucleris gubernatoribusque

suis in Astarten invitandi, ut nostræ dapis, e carne recenti, e

cæpullis, ficis aridis, caseo, vinoque confectæ, participes essent.

Hospites, navis supellectilem, instructionemque omnem, admodum

demirati erant; Bodachmon autem merces, quas cum eo campturus eram,

diligenter perscrutatus, aiebat sibi videri, me rite a se compensatum

iri, si crystalla in pretium non recusem.

Dum hæc geruntur, Bodachmon subito exclamat: “Per Astarten! Equidem

hospitalitatem tuam me reciprocare posse arbitror. Etenim Corcyræ

versatus, Græcum quemdam in navim suscepi, pollicitus ei, si quo modo

possem, eum Cretam perlaturum. Is quidem senecio est, pæneque cœcus,

totius tamen terrarum orbis historiam callere videtur, nec eum hac in

re sive Sanchoniathon, sive Elhanon, Iudæus, superare, aut ei

æquiparari posse videtur. Ipse res fortiter gestas Deorum, Heroumque

suæ gentis canit, lyrá accinens, nec aliis adminiculis ad solvendum

naulum pollet. Iuvabit te eum audire.”

Missus itaque est qui venerandum vatem accerseret. Is paullo post

coram adfuit. Staturá habituque corporis vates singularem gravitatem

dignitatemque præ se ferebat, versantesque secum in sui admirationem

rapiebat. Cana ac demissa barba etiam venerabiliorem eum reddidit.

Manu lyram testudineam gerebat. Nomen ei Homero erat.

Ipse sic nos affatur: “O Phæaces, reges pelagi, qui terrarum arcana

scrutamini, naves vestras Deorum Numina protegant! Iam oculi mei

caligant, nec acie herbida prata cum armentis læta pabula carpentibus

consequi queo, nec virorum fortium micantia cernere arma galeasque,

quin et ipsum solis beneficum iubar vix visu assequor. Verumtamen

Musæ, e beatis suis sedibus, iuxta Peneum, mihi dederunt dulcisono

modulamine canere, ita ut quo demum cunque me divertam, res Deorum

hominumque egregie gestas cantu concelebrem.”

Vati grandævo poculum porrexi generosissimi nectaris, unde alacriorem

nactus animum, carmina sua cantare orsus est. Mihi quidem sensus

cantuum vix vel parum patebat; sed Hanno, qui Græce apprime callebat,

extra se rapi videbatur, atque in signum grati erga vatem animi,

pallium suum ei donabat, quod quidem ex optima lana Helbonica texta,

atque floribus exquisitis acupictum erat.

“Nihil unquam huic simile me audivisse memini;” scriba, spiritu pæne

intercluso, stupens fatur; “hæc quidem gens, quantumvis ignara artis

navigandi atque mercandi, nullo pacto tam barbara, quam nostris

prædicare placet, existimanda est.”

Hannibal, qui hactenus silens adstabat, nunc subiunxit:

“Quondam mihi in urbe Ur, in Naharan, versanti, obviam factus est vir

quidam, cuius memoriam iste poeta errabundus in mentem revocat. Is

Ægyptius quidam erat, atque eo prorsus modo atque Homerus noster,

circuibat regiones, suáque lyrá propriá cantus modulari consuevit.

Ille quidem minoris erat ætatis, atque unum circa mores eius admodum

peculiare videbatur, nimirum, quod simius ipsi societate iunctus

erat, qui more mimorum, omnia eventa, quæ ipse cecinisset, vultús,

manuumque gestu, repræsentaret. Ex mea quidem sententia, quum

Chryseis sua canit heroica, etiamsi ne verbum quidem capiam, tamen

auditu delectabile est, vox ipsa dulcedine animum permulcet. At

cantica senis huius vatis hebetia sunt; multum igitur iuvaret, si

ipse quoque simio cum comite circuiret, qui gestu interpretaretur.”

At Hanno, hunc in modum cavillantem Hannibalem sic retudit:

“Hannibalem miræ esse dexteritatis, scimus; nec mihi dubium ullum

est, quin partes eiusmodi simii ipse ad amussim acturus esset.”

Aculeum verborum in malam partem interpretatus, Hannibal graviter

respondit:

“Equidem nescio utrum ego cæteris meis popularibus Arvad dexterior

sim; hoc tamen unum asseverare audeo: si linguam huius senis

callerem, verba eius simio melius interpretarer.”

1. Latine pellex, concubina, n. 56, 1.

2. Ionia, Ionicus, in Asia Minori, n. 56, 2.

Caput VIII.

Negotiolum cum Phociis.

Quibusdam nuntiis negotiisque Bodachmon commissis, præsertim autem

litteris regi Hiram tradendis, ei, atque suis, valedixi. Exortis

interim flabris secundis, post meridiem anchoras solvimus, iterque

versus Italiam ingressi sumus. Ut vero fretum inter insulas

Cephalleniam atque Leucadem pernavigaremus, paullo ad Septemtriones

nobis deflectendum erat, quo facto, iterum prope rectá ad Orientem

nobis vertendum erat, ut Meridiem magni sinús Iapygei assequeremur.

Cabiri nos dena prope stadia antecesserat, proinde tam longe a nobis

aberat, ut quum promontorium Cephalleniæ versus Meridiem superasset,

oculis consequi eam non possemus. Vix autem Cabiri e conspectu nostro

disparuerat, clangorem tubæ, indicium periculi, me ab ea audire mihi

videbar. Hoc audito, armatos meos in procinctu esse iussi; nec

incassum, nam quamprimum promontorium prætervecti in conspectum

Cabirorum veneramus, eam non modo circiter vicenis Græcorum navibus

maioris generis circumdatam animadverteramus, sed etiam propositum,

quo et aliæ circiter quinquagenæ naves eo tendebant, perspeximus.

Rerum status hic fere erat: Dum nos circa littora insulæ ad Orientem

navigabamus, hostes in Occasum tendebant, unde evenit, ut Cabiri,

promontorium circumvecta, in insidias hostium imprudens incideret;

quod quidem, quum hæc velis longe plus posset, si hostium adventum

cognovisset, classem eorum facile effugere potuisset. At nunc, omnino

ex improviso in medios hostes incidit. Quoniam vero onere minus

gravis, æneo rostro munita non erat, nec ideo ad arietandum apta,

nihil prohibere posse videbatur, quominus hostes eam conscendant,

nisi loci spatium, quo ad hostium usque adventum ita usa erat, ut

celerrime quam posset, circumcursaret.

Nihil itaque moræ indulgendum erat. Dagon omni, quá par erat,

celeritate in promiscuam navium catervam inferebatur, quæ ex

inferiori parte appropinquabat, ego autem ad liberandam Cabiros

properavi.

Adversarii, quibuscum Dagoni congrediendum erat, formidabiles

haudquaquam videbantur. Vel singulo obtutu satis clare constare

poterat, nec manus admodum bellicas esse, et natura oneris, quod e

frugibus agrorum constabat et instructionum apparatu, satis

ostendebat nostros navibus onerariis incurrisse. Hannibalem quoque

idem censuisse manifestum erat; nihil enim metuendum existimabat,

namque, quum signo dato armatos suos monuisset nihil esse quare arcus

suos tenderent, vidi eum ut suis lævorsum flexo gradu, in navim

appulsam, armatisque conferctam, citato cursu desiluerit.

At vero alia pars sollicitam curam meam magis flagitabat. Adversarii

etenim, quibus ego occursurus eram, quamquam numero pauciores, quum

omnes essent probe armati, magis videbantur formidandi. Tametsi

omnibus intentis viribus ad frontem progredi eniterer, nihil profeci;

nam priusquam intra bina stadia ad Cabiros accedere potuissem, hostes

circumfusi invadere eam cœperunt, nostris, pro parte virili acerrime

dimicantibus. Vidi Hamilcarem mediá hastarum fulgentium procellá,

scuto obiecto, lævá manu se tuentem, dextrá autem gladium librantem,

ut magnis rapidisque ictibus hostes prosternebat, aut certe abs se

arcebat. Vidi et Gisconem, ut tergo ad puppim celsam applicato, hoc

ipso temporis puncto securim sursum extollens, in caput adversarii

demittebat, qui, excusso cerebro, ad pedes eius corruebat. Eodem

tempore quinæ senæve naves maiores, ut nos ab auxilio ferendo

prohiberent, viam nostram intercludere conabantur. Item audivi

stridulas armatorum voces, clamorem bellicum tollentes: “Io Pæan! Io

Pæan!” Vir quidam præclaræ staturæ, qui ipsis præesse videbatur, in

edita prora celsissimæ navis stabat cristatá galeá, scuto, loricáque

cupro micantibus, atque hastam, non aliter quam si insaniret,

librabat. Iam eum digito parabam Bichri indicare, verum ipse, nunquam

non alacer, altero genu iam demisso, sagittáque arcui aptatá stabat,

opportunum opperiens tempus, et, simulac propius, intra ictum

veneramus, arcum ad aurem sublatum tenebat. Nec mora. Sagitta

sibilans per aera ferebatur, atque præfectus, ambabus in altum

sublatis manibus, lethali vulnere confossus, præceps in aquam

decidit.

“Nunc, nunc, viri!” inclamo meos, “nunc instat vestrum tempus;

irruite! Macti virtute este! Impetite barbaros; insilite, cædite!”

Astarte ingenti vi prorsum pulsa, vehementi ictu impingitur adversæ

navi, quæ extemplo deprimitur, ac spumante gurgite hauritur, quá

victoriá liberati, versus aliam navim, quæ nos a dextro latere

vexabat, animum sine mora convertimus.

Nautæ eius navis, ad nostram conscendendam æquo cupidiores, unum

latus navis ultra modum stipabant; ego vero, quum probe cognoscerem

quam inepte, contraque rationem naves struendi probatam, Græcanicæ

factæ essent, quamque facile everterentur, flexivice ad latus eius

adversum transcendens, citatim in eam invehor, eamque dicto celerius

everto, et hoc sine labore.

Quamquam Cabiri interea magná fortitudine, acrique certamine, suam

partem sustinebat, tamen magno labore nobis contendendum esse

existimavi, si eam servari, salvamque continere vellemus. Magná

cautelá, omnique arte navigandi usus, naves in circuitu nos

infestantes, latissimo circulo descripto, elusi, ac devitavi, atque

Cabiris opem laturus, ad eam accedere omnibus viribus contendi.

Hannibal hac morá maximo bono suo usus est. Sagittarios etenim suos

provide in puppi dispositos habuit, cæteros autem milites in duos

manipulos divisit: ut unus paratus in procinctu eum ducem sequeretur

quum Cabiri invadenda esset; alter autem, ut suam navim, si hostes in

eam impetum facerent, aggressores repelleret.

De Dagone prorsus nihil sollicitabar. Probe enim perspectum habebam

eam non modo suas partes tueri posse, verum etiam promiscuum examen

navigiorum hostilium, huc et illuc inter ea cursando obterere, et

sibi occurrentes deprimere et evertere; atque missis sagittarum

imbribus, necnon vasis ardentis picis aliarumque rerum flagrantium,

ipsa tanta oppugnatoribus incommoda inflixit ut horum ululatum,

eiulationesque ob dolorem ac detestationem, ipsi nos exaudire

possemus.

Hannibal suos, quos ad tuendam navim relicturus erat, paucis, et

simplicibus verbis cohortatus, monebat eos, ut mandatis Sammai

obtemperarent, seque confidere aiebat fore, ut officia sua præstituri

essent; tum ad eos, quos secum educturus erat, conversus, sic eos

affatur: “Commilitones! certamen nobis imminens gladiis, comminus,

perficiemus; mittatis hastas. Destringite gladios et ad proram parati

adeste.”

Ego vero, ex meá parte, remiges constanti remigio navem impellere

iussi; vix tamen hi se ad opus composuerunt, quum duas scaphas, de

navibus longis ad nos invadendos submissas, frustravimus.

“Ad machinas!” inclamo ego, “sagittarii, intendite arcus!”

Nautæ nostri Bichri, ictu oculi in tormenta ac scorpiones se

coniecerunt, et eodem fere tempore lapides, sagittæ, iaculaque cum

pice ardenti utrimque effundi ac pluere cœperunt. Milites Hannibalis,

loco, ubi stare iussi erant, sese continebant; armati autem Sammai,

malum circumsistentes, tempus opperiebantur, quum in certamen

ducerentur. Bichriaci, suppositis suis arcubus pharetrisque,

pugionibus gladiisque destrictis, adventum hostium præstolabantur;

denique Ionas, sepositá tubá, vectem magni ponderis, cuius ope

plerumque duobus nautis baiulantibus anchora sublevari solebat,

apprehendit, seque ad dimicandum armavit.

“Accedite, Dodánim[1]!” clamat ille, “si erga unum vitulum vobis

paulisper conquassari lubeat; quin et melius vos soluturos spero, si

hunc contum vestris humeris applicare mihi detur. Mallem, profecto,

par buculorum utremque vini. Cæterum ad pulsandum omnino paratum me

sentio, non aliter quam Samson ille olim ad molam.”

Tempus denique agendi advenit; quo cognito, meos in certamen

descendere iussi. Magno fremitu concurritur. Ex ima prorá clamor

terroris ac maledictorum exauditur, ut acies proræ æneæ, vomeris

instar, sulcat æquor, cum multo obtritarum navium fragore. Primum

quidem navigium nobis obiectum impetu nostro detersimus, multumque

afflictatum a tergo reliquimus; alterum, quod dextro lateri nostro

assultum minitabatur, fregimus; tertium, quod lævo imminebat,

evertimus; et, quum nostri, post exantlatos ingentes labores, spatium

nacti essent spiritús ducendi, a Cabiris vix dimidium iactús sagittæ

aberamus. Tam prope, profecto, ad eam accessimus, ut Hamilcarem, cum

cruentato capite, Gisconem autem securi non procul dimicantem,

passisque capillis elaborantem, clare discernere poteramus, perinde

ac denos duodenosve nautas, qui pedes ad puppim retulerant, ubi de

eventu fere desperantes, sese contra agmen oppugnantium, quorum

numerus, quum continenter novi, ac viribus integri, accessissent,

crescere videbatur, in extremum deducti discrimen, tuebantur.

“Adesto, Mago!” inclamat me Hamilcar, ubi nos appropinquare vidit,

“adesto! ferto opem!”

“Macte es, socie!” ad eum reclamo, “actutum aderimus.”

Perspecto protinus, quo in statu res nostræ essent, gubernatorem

dextrorsum navim flectere, et in medium hostem invehi iussi, ad

remiges autem hæc clamavi:

“Intendite vires, remiges, maximo quo potestis nisu! Uno vehementi

pulsu ad latus aderimus; tunc quiescetis!”

Remiges in summum connisi, navim in tantum cursum concitarunt, ut ea

hostium navigium nobis obversum, celeri impetu ex adverso feriens, in

medio bifariam diffregisset. Proximo iam temporis momento latus

Cabirorum assecuti sumus. Hannibal, stupá quadam apprehensá in stegam

eius prosiluit, quem cæteri eius milites secuti, omnes in mediam

pugnam irruerunt.

At mihi otium ad exitum prœlii cernendum haud suppetebat. Vix etenim

hi digressi erant, quum subito verbis Hannonis clamantis obstupui:

“Ecce, Navarche, iam et nos habent!”

Ut me converto, obviam mihi vidi turbam Græcorum, qui interea non

modo sepserunt Astarten suis navibus, sed et a puppi eam catervatim

conscenderunt. Primum eorum, qui in altum elatá hastá mihi

occurrerat, gladio, capulo tenus ei immerso, confodi. Nec Hanno

aliter, qui, gladiatoriá usus arte, quam non adeo pridem híc, in

stega, docendo discendoque exercuerat; nam dum lævá suá ictum

adversarii averteret, dextrá humerum eius perfodit, eumque celeriter

prostravit. Sammai vero modo hac, modo illac declinando, modo se

deflectendo, modo, denique, ad summum se erigendo, gladium mirá

celeritate vibrabat. Primum terni hostes se in eum præcipitabant;

horum unus mox titubans, seque versans, ante pedes eius concidit;

alter manu videbatur proprium latus palpare, ac vacillando, pugná

excedere; tertius vero ad solum usque proclinatus cernebatur palmis

suum pectus obtegere, sanguine inter digitos eius emanante.

Bichri quoque plane solus obviam parvæ manús hostium lanceis fiebat.

Certamen perquam iniquum erat; tamen, mirum dictu, superior illis

evasit, et gladio pugioneque cruentatis ad suos se recepit. Et

Himilconi arrisit fortuna. Nam quum ab hostibus premeretur, gulam

unius prehendit, ac, dum hunc ad malum retrudit, pugioneque cor eius

transfigit, cœteros gladio arcet, et celeri motu alterum obtruncat,

alterum in fugam agit.

Verumtamen hoc in prœlio formidabilem Ionam laude fortitudinis

superavit nemo. Tanta strages ab uno memoriá hominum edita nunquam

fuit. Capita frangebantur, membra laniabantur, costæ infringebantur,

ossa spinæ, ossa iuguli, scapulæ, vertebræ pectoris, lacerti,

confringebantur, contundebantur, et in festucas comminuebantur, ut

ingens vectis sursum ac lævorsum magná vi librabatur, ut ipse adeo

aer reverberatus sibilaret.

“Cede spatium! spatium, inquam!” gigas Iudaicus voce Stentoriá

boabat, dum telum suum horribile vibraret: “ferte mihi buculos, oves,

vitulos, placentas, vinum; quidlibet aliud, prandium enim probo

labore mereri volo.” Tunc vecte iterum quaquaversum feriens, gigas

identidem clamitabat: “Spatium cedite! spatium, inquam!”

Interim terni aut quaterni Graii unà in me impetum intendebant.

Alteri horum, qui lanceá scutum mihi excusserat, gladio genas cæcidi,

sed ipso eodem temporis momento me ab altero sensi gulá prehendi, qui

me retrorsum presso, iam machærá suá me obtruncaturus erat, quum

Hanno eum carpo prehendit, gladiumque illi sub axillam immersit. Tunc

alteri duo mihi irruebant, ac luctantes omnes tres nostrum denique in

solum cadentes volutabamur, quum tertius insiluit, vidique ut

spiculum eius fulgens pectori Hannonis imminebat, quum Sammai, opem

laturus, accurrit, ictuque immani aggressorem titubantem repulit.

Hanno se erigit, et pede cervicem cæsi premens, gladium, quo eum

occiderat, non sine labore revulsit. Ut ego me in pedes erexi,

Chryseidem, ante suam casteriam stantem primum conspexi, quæ pallore

suffusa, digitis plexis, totaque erat formidine perculsa, tamen sui

compos. Iuxta eam adstabat Abigail; ac veluti vera Iudæa, manu

gladium arcte premebat, acie adversum militem conversá, qui amissá

hastá, quasi meticulosus, quod a muliere lacesseretur, pone scutum

suffugium ac salutem quærebat.

Acerrimam Sammai oculorum aciem, quid ibi ageretur, minime effugit,

atque Hannone eum comitante, veluti taurus furens, amico inimicoque

disiectis, ad tutandas mulieres áccurrit.

Interea Himilco et quindeni nautæ, machæris et asciculis in manibus,

conferto ordine ad me appropinquant. Cohortatus eos tempus rem bene

agendi advenisse, prorsum duco eos, anterioremque partem navis a

Græcis efficaci modo purgavi. Hi enim adventu novæ manus perterriti,

per armamenta navalia, in constrato circumiacentia cæspitantes ac

lapsantes, præcipiti fugá pedem retrahere cœperunt. Prorá potitus,

respexi, vidique Hannonem atque Sammai, puppim æquá fortuná

everrisse, ac iam conversos, in eam partem incitatos ferri, ubi

Bichri suique ad malum variá fortuná dimicabant, ubi tamen turba

hostium sensim augebatur. Vectis Ionæ supra capita ac scuta usque huc

et illuc versari videbatur, ac supra tumultum et clamorem sonorá voce

vagire satis clare audiebatur:

“Accedite, Dodánim! Optime de vobis mereo; facite ut prandium meum

merear! venite, inquam, venite!”

Bichri, suique propugnatores tantá fortitudine hostes repulerunt, ut

media navis brevi a turba Græcorum liberata ac purgata esset, perinde

ac prora et puppis, universique victoriam magno clamore celebravimus.

Sic itaque Astarte ab hostibus liberata erat.

Hunc clamorem triumphi alius sequebatur, quo Dagonem nostri

salutaverunt, quæ sub hoc idem tempus stupendá celeritate adversus

nos ferebatur, quo in cursu navim hostium obviam obtrivit, in cæteras

autem nos usque obsidentes, imbrem sagittarum immisit.

His rebus prospere gestis, gubernatorem, signo dato, paratum esse

iussi, et remiges per cavamen ad transtra sua misi, qui aliquot

Græcos usque ibi delitescentes statim exterminarunt, nec multo maiori

labore cæteras naves circa nos volitantes calcando et arietando

facile e medio sustulimus, ac, paullo post, acri flexu effecimus, ut

Astarte ex uno latere, Dagon vero ex altero, ad dextrum et ad lævum

Cabirorum appellerent. Hannibal quoque interea reversus, quantum

auxilii in eo erat, dedit. Denique aliam quoque navim evertimus,

nautæ autem duarum ulteriorum, a nostris oppressi, desiluerunt, atque

sagittis in eos effusis, qui potuerunt, in littus enatarunt.

Fusis hostibus fugatisque, quum iam arma quieverunt, licebat nobis

animum in onerarias naves convertere, quarum tres, a defensoribus

desertæ, sine gubernatoribus in aquis fluitabant. Eo nobis

navigantibus, casu versus puppim respexi, atque magno stupore reperi,

eam, quam remulco nobiscum ducebamus, armatorum esse plenam qui, vix

dubium eo proposito se illuc contulere, ut nos invaderent, nec ad

effugiendum cum sociis facultas dabatur. Itaque Bichri, eiusque

sagittarios illico accerso, quorum unus sagittá eo fere tempore

humerum unius Græci feriit, quum ille machærá suá remulcum discindere

conaretur.

“Mittite arma!” inclamo illos Ionice.

At ille minime motus, remulcum ulterius rescindere conabatur, donec,

alterá sagittá in gula ictus, destiterit.

“Visne sagittis omnes interimamus?” quærit Bichri.

“Minime! sine paulisper,” respondi, “durum genus esse videtur,

bonoque pretio Carthagini venire possent; nonne iuvabit uno labore

etiam lucrificum negotiolum factitare?”

His dictis iterum inclamo eos, armaque ponere, ac se dedere eos

iubeo, quin tamen illi iussa facturos se indicarent. Quin unus eorum

etiam iaculum in me misit, quod humerum meum leniter tetigit; sed

alter, totum cœptum præter spem esse ratus, in aquam se præcipitem

dedit, et quum nos a littore longe abessemus, eum interivisse

verosimile est.

Quinideni hostium usque supererant. Optimum itaque factu iudicavi, ut

Hanno atque Chryseis eos suá linguá alloquentes, ad meliorem frugem

perducerent. Itaque Hanno, meo nomine, persuadere eis conabatur ut

arma ponerent, quo facto, ipsi conservarentur, et futurum ut militiæ

operam dare atque victum sibi honorificum mereri possent. Dubitantes,

ac paulisper morabundi, tandem arma ponenda rati, sese dediderunt, ac

primum arma, dein ipsi singillatim fune ad nos sublevati, in stegam,

admodum tristes ac deiecti, pervenerunt.

Cæteri oppugnatores nostri interea temporis quaquaversum diffugére.

Iam nox appropinquabat. At navigatio nocturna his haud minus

formidanda videbatur quam alterum prœlium. Complures quidem navium

eorum incolumes erant, plures tamen adeo erant afflictatæ, ut iis vix

progredi possent, nec una tantum earum ab ardente pice a Dagone

submissá ignem conceperat, atque interiit. A littoribus autem

dissitis planctum exaudiebamus mulierum lugubrem, quæ virorum in

prœlio interitum magno fletu deplorabant.

Facultate a me impetratá, Hamilcar et Hasdrubal ad persequendos

fugientes profecti sunt, quibus in auxilium triginta milites Bichri

ac Sammai ducibus addixi. Postquam hi profecti sunt, et alios misi,

qui duas naves, a suis desertas, ductandas nostræ navi iungerent. Hi

in cavernis complura cadavera repererunt, quæ exuviis spoliata, in

mare coniici iussi. Isti mox reversi tres prædas et viginti duos

captivos secum reportarunt.

Negotium spolia inspiciendi in postridiem distuli. Lubenti quoque

animo, quod et ego et mei perquam fessi eramus, quieti indulsissem;

sed prorsus necessarium existimabam, ut et stegæ lavarentur ac

purgarentur, et disiecta arma fragmentaque colligerentur, et certus

restauraretur ordo, quem summopere turbari tanto tumultu necesse

erat. Cadavera Græcorum in navi cæsorum, item qui saucii iacebant, in

mare elidebantur. E nostris militibus viginti tres erant vulnerati,

undecim autem cæsi. Corpora horum linteo obvoluta, ad proram in

ordine prostrata, ut postridie, funebribus suæ cuiusque religionis ac

sacrorum exsolutis, undis committerentur.

Quandoquidem Dagon minus quam cæteræ naves detrimenti ceperat, eo

omnes captivos, cum meis quindecim unà, relegandos duxi, eosque in

cavo securos teneri et custodiri curavi.

Damna his prœliis gravia tulimus. Cabiri amiserat octo milites cæsos,

vulneratos autem decem; Dagon, tres cæsos. vulneratos septem; quibus

si nostram iacturam addas, reperies universim nos viginti tres

occisos, et quadraginta vulneratos amisisse. Argumento istud erat nos

hostibus fortissimis occurrisse; ac non sine mœrore fatendum arbitror

eorum constantiam, fortitudinemque animi talem fuisse, ut, si ipsi

usu rerum navalium paullo exercitatiore, et navibus regendo

flectendoque aptioribus, item, armamentis atque telis in hunc usum

navalem idoneis præditi fuissent, haud facile futurum esset, ut nos

ex his prœliis superiores evaderemus.

Hamilcar et Gisco quoque satis gravia, quamquam non lethalia vulnera

acceperunt. Hannoni vulnus in altero humero hiabat; Sammai lacertus

hastá erat transfixus; Himilco autem plagam ictús in capite gerebat;

sed neuter istorum ob has res a consuetis muneribus desistendum

censuit. Nautarum nostrorum præfectus, Hadlai, inter cæsos repertus

est. Ionas quinque vulnera, hastis illata retulit, quæ ipse ut meras

cutis scalpturas ac læsuras imputabat, ac, postquam se unguento

quodam obleverat, negotia eius diei gesta non modo ingenti cibi

appetentiá, sed præsertim insuetá siti se affecisse aiebat.

Quanta incommoda hostes perpessi sint, nullo pacto æstimari poterat;

certum tamen videtur aliquot centena suorum amisisse; nam in stegis

Astartes tricena sena corpora reperiebantur; in Cabiris autem

ulteriora tricena et octona.

Sedulo naves repurgandi labore absoluto, effecimus, ut aliquantum

temporis otio quietique daremus; tamen, multo mane, flabra nacti ex

Oriente satis lenia, iter nostrum versus Italiam aggrediebamur. Octo

navium prædas nobis subiunctas ductavimus; sed ut vectura expeditior

esset, in singulas misi, qui partim velis, prout res postularet,

partim remis progressum expedirent.

Ad placandos Manes nostrorum luctum instituimus, nigris telis ex

antennis evolvendo, item inferialibus, supplicationeque Numina

Inferorum invocavimus. Quoniam inter spolia nonnulli reperiebantur

buculi, singulos in singulas naves levandos, ibique in sacrificia

funebria mactandos iussi. In nostra navi, Astarti, funereum ritum

precibus Numina Inferorum invocandi, sacrisque expiandi, Hanno

perfecit, qui et Astarten supplicationibus appellavit. Buculo

mactato, partes tergoris pinguiores, cum quadam carnis parte

sepositá, hæc ad perfumandum, exsiccandumque relinquebatur, alia

autem pars pro Inferialibus apparabatur. Iudæi vero, suo ritu, Deo

suo, El-Adonai, ovem mactaverunt. Sacris persolutis, vini copiam

viritim dispensavi; antea tamen quam biberamus, cæsorum commilitonum

corpora, ritu solemni, concinentibus tubis, alto committebantur. Tunc

insignia luctús ac funeris tollebantur, atque omnes nos ad epulas

funereas convenimus. Cibo potuque refectis pristina animorum

alacritas ac fortitudo restaurata est. Quiete, placidoque interim

sopore omnes recreati, animos eorum alma oblivio, atque tempus,

cunctorum malorum medicus, vulnera permulsit, ac paullo post, vulnera

doloresque memoriá excidere, atque eventa, resque suas singuli

gestas, alter alteri, ad pellendum itineris tædium, subinde enarrare

consueverunt.

“Hannibal,” sic eum quondam alloquor, “tu Hercle, ut centurio

præsidii, perinde ac tui, egregie, profecto, eam rem gessistis;

decet, ex eo quod conventum erat, te in spoliis participari.”

“Equidem,” inquit ille, “quantum ad me attinet, ratam meam partem

libenter cedo, ac prætereo, dummodo nová cataphractá potiar; loricæ

enim mere admodum sunt tritæ, ac laceræ; galea tusa, cristá et plumis

spoliata. Vix dubito quin alicubi in armariis nostris eximiæ

cataphractæ Lydicæ reperiri queant; cura ut unam obtineam, cætera

prorsus nihil moror.”

“E corde plenissimo!” illi respondi, “insuper et utrem vini Sareptici

perlibenter tibi impertiar.”

“Hem, egregium propositum!” interloquitur Himilco; “haud minus et ego

præteribo, si quas habeam vindicias, erga ternos utres Berytici, si

ita videbitur.”

Sammai ex sua parte censebat sibi par dumtaxat armillarum, atque par

inaurium Syriacarum competere. “Hæc,” inquit ille, “Abigail, obsecro,

dederis; ipse spoliorum parte facile carebo.”

“At vero, quid nunc de te fiat, here, Scriba?” quæro ad Hannonem

conversus; “sunt hic oves, boves, cataphractæ, vina prout libet.”

“Nihil, Ædepol, est,” respondit hic, “quod ego appetam. Sume sis id,

quod mihi obveniret, donaque sauciis; ii, quam ego, his rebus certe

magis indigent.”

Eius liberalitate moti Hannibal et Sammai manus eius prehenderunt, ei

gratulabantur, Chryseis autem grato animo in eum renidens, actum

probavit.

Unus gubernatorum, legatus omnium nautarum, ad me accessit rogatum,

ut cuncta spolia, primá datá occasione, simul venderem, et e manubiis

suum cuique annumerarem; interea haud me gravatim facturum sperare,

ut, quidquid æquum pro rata parte mihi videretur, eis in antecessum

tribuerem. Vera horum consilia cito perspexi. Exploratum enim cunctis

erat omnes fere regiones maritimas, veluti Uticam, Carthaginem, Gades

nummis Phœniciis tamquam suis uti; quamobrem in votis habebant

singulis his locis egredi, sibique pecuniæ dispendio oblectamenta

parare. Ex meá quidem parte nihil obesse ratus quare eorum postulata

negarem, Hannonem elenchum cunctorum spoliorum concinnare iussi,

appositis singularum mercium pretiis æstimatis, quæ ego empturus pro

iis solvere vellem. Hunc pretiorum elenchum in singulis navibus e

malo suspendi curavi, pretiis in siclis supputatis, ut quisque videre

et intelligere posset; et quum tam merces, quam earum pretia ab

omnibus probari comperissem, eádem ipsá vesperá suam cuique ratam

partem denumeravi.

Chryseis atque Abigail eandem vesperam ægrotis ministrando exegerunt.

Postridie captivos adduci iussi. Portiones cibi potusque iis perinde

atque cæteris attribuebantur; tamen, ut de Dagone ac de Astarti

congregati adstabant, nimis quam tristes, oculis deiectis,

diffidentes ac tristes solum contuebantur. Adhibito Hannone

interprete, delectum unum, qui præ cæteris moribus et humanitate

antecellere videbatur, de gente, patria, domoque interrogari curavi.

“Græci sumus,” respondit ille, “de gente Phocæorum. Certas domos

nullas habemus, sed regionem vicinam Monti Parnasso incolimus. Cum

uxoribus prolibusque nostris in itinere eramus versus contribules

nostros Ionios, sive in Epiro, sive vero Corcyræ. Illic fixas sedes

reperire posse sperabamus.”

Lacrymæ ei oboriebantur, perinde ac miseriarum sociis, omnesque

misere singultabant. Certiores eos fieri volui mihi eorum miserias ac

dolores augere minime esse in animo, meque eorum fortunæ perquam

misereri, nec iis quidquam gravius a me inflictum iri confirmavi, ac

metum deponi iussi.

“Si nobis in prœlio legitimo ac probo, æquá sorte vobiscum congredi

contigisset,” prosequitur ille, “æquo Marte ad mortem usque

dimicassemus, atque cladem incommodumque æquo animo tulissemus; at

nunc, si amissas in profundo uxores prolesque misere deflemus, quis

nos iure criminabitur?”

“Quamobrem ergo nos aggressi estis?” quæro eum.

“Audi igitur,” inquit, “et intelliges. Tribus ante diebus in magnam

navim Phœniciam, quæ non sola, sed in societate aliarum navigabat,

incideramus. Navarchus illius nos allocutus petebat, ut illi

commeatum venderemus. Quando Phœnices nos quasi in Deorum numero

habebamus, omnes nostri paratissimi obsequebamur, et illi boves,

fructus, frumentumque suppeditabamus, ac meus adeo filius, cum aliis,

infandum! eò profectus erat. Verum, simulac totum commeatum in navim

sublevassent, velis vento datis, piratæ illi effugerunt. Nihil

quidquam fieri poterat, nec de recuperandis nostris hominibus,

bonisque cogitari; naves enim nostræ vestras celeritate non æquant.

In furorem itaque acti vovimus, ac iureiurando confirmavimus,

vindictam nos sumpturos, statuimusque primos, quos casu obviam

habituri Phœnices, nos adorituros. Fato evenit, ut vos hi primi

essetis. Ex his palam sunt omnia.”

“Bodmilcar, per omnes Deos immortales!” magná voce clamat Himilco.

“Bodmilcar is est, qui nos omnes in tanta rerum discrimina adduxit.

Mortem Hadlai, omniumque fortium virorum nostrorum ei debemus. Ut

male ille damnosus pereat! Dii, Deæque omnes, qui uspiam sint ac

fuerint, aut futuri sint, eum pessime perdant!”

Cognoscendi cupidus, utrum malæ hæ suspiciones veris fundamentis

niterentur, sciscitabar de forma ac specie navis Phœniciæ, et reperi

eam non modo navim vastam, celsam ac rotundulam fuisse, sed et

homines in ea, a nautis minorum navium, quippe qui vultu fusci

fuerint, et vestitu diversos, omnino discrepavisse; præterea, navium

minorum rostra capitibus anserinis ornata fuisse.

“Melcarth est, atque Ægyptii, sine dubio!” ipse clamo.

Phocæus, me concitatum ac perturbatum videns, obstupuit.

Verum ego memet cito composui, quæsivique ex eo, utrum inter captivos

esset, cuius constantiæ ac fidei me concredere possem. Respondit ille

suum proprium fratrem ex iis esse, e cæteris autem quinos patrueles

atque consobrinos; his præterea addidit, uxorem unius patruelium navi

Phœniciá abreptam fuisse.

“Accerse eos!” mando illi; ac, paullo post, sex iuvenes, specie

dumtaxat fortes atque agiles, coram me steterunt.

“Visne iterum filio tuo potiri?” quæro e Phocio.

“Meone filio?” repetit ille quæsitum. “Restitue eum mihi, et tu vere

divinus a nobis omnibus existimaberis.”

Hoc audito docui eum, Phœnicem, qui filium eius abripuerat,

infensissimum, atque implacabilem esse inimicum. “At vero,” adhortor

eum, “tu modo præsta te servum fidum mihi, tunc licebit tibi sperare,

ut, serius aut ocius filio tuo potiaris.”

Nunc ad Hannibalem conversus, hos septem chitonetis indui, armarique

iussi, atque suis militibus adnumerare, cæteros autem ad remiges

auxilio misi. Satis enim bene sciebam sive Uticæ, sive Carthagini,

ubi tum remiges, tum mercenarii, nunquam non requirebantur, facile

omnes vendi posse.

Septem itaque Phocæi manus meas deosculati præ lætitiá flebant;

cæteri vero angoribus multum levati, longe quam in stegam venerant

lætiori corde ad remiges descenderunt.