Concinnum ordinem, rationemque rerum in navi dispositarum, Sammai

summis laudibus extulit; et, quoniam omnia pæne sibi prorsus nova

esse oportebant, vix verba reperire poterat, quibus admirationem suam

exprimere posset. Disciplina virorum, perinde ac plenitudo rudentum

et copularum, æquæ dignæ suæ admirationis causæ erant. Ad cœnam a me

invitatus libenter annuit, et in puppi Astartes sedentibus nobis, ex

imo suspirans, exclamabat:

“Quantá gloriá vestram peregrinationem cumulatam esse oportet! Quam

præclarum est divitias, quas maria celant, comparare posse! Hic, in

montibus nostris, hircis imperitiores sumus. Fieri subinde potest, ut

paucos vicos compilemus, sed leoninam partem prædæ duces sibi

vindicant, quæ tamen plerumque tenuia et ieiuna sunt, cum lucro

comparata, quod vos mercaturá conflatis.”

Ego tamen eum commonefeci, ut intelligeret maiora quædam subesse

commoda in mari periclitantibus, quam sunt meræ opes, veluti commodum

videndi et experiendi mundi miracula.

“Ita, profecto,” annuit ille, “sæpe mercatores vestros Phœnicios

narrare audivi de immanibus colubris, ac de piscibus quinquagenos

cubitos longis. Audivi fabulas eorum de vallibus, gemmis referctis,

de fodinis auri argentique nunquam exhauriendis. Nec ignoro ab iis de

gigantibus, deque montibus ignem fumumque vomentibus mira ac stupenda

narrari.”

“Nullum dubium,” excipio ego, “tu satis intelligis viatoribus aliquid

ob exaggerationes concedi debere; tamen prorsus constat

peregrinatoribus haud raro miras res sub conspectum cadere.”

“Nonne,” ultro quærit ille, “etiam pugnandum vobis subinde est? Ego

vero quoddam pugnandi periculum iam expertus sum; Moabitas etenim

atque Philistinos[4] propriá iam manu interfeci. Pugnare scirem

iterum; atque, siquando vobis pugnandum esset, libenter vos

comitarer. Liceretne vobiscum ire?”

Hannibal humerum Sammai manu contrectans, sic eum alloquitur: “Vide

sis Centurio, utrum id serio dicas; nam id fieri posset. Quadragenis

etenim tyronibus sagitariis egeo. Possesne eosdem mihi comparare?”

“Possem, profecto!” avide assentitur ille, non sine solito iuramento,

“per nomen El,[5] Domino Exercituum.”

“Compara illos igitur,” interpono ego, “atque si quadragenos eiusmodi

fortes, alacresque masculos, militiæ aptos comparaveris, sub

Hannibale tu eis præeris.” Insuper, additá pollicitatione præmii

novorum sutorum pugioneque chalybæo, cum capulo eburneo, animum eius

etiam magis incitavi.

“Dii servent regem!” clamat ille, gaudio accensus, dum Hannibal

lætus, quod augendarum copiarum suarum consilium eum non fefellit,

manus confricabat, atque cum orbe terrarum congredi, regnaque se

subigere posse sibi confidebat.

“Quæcunque regna,” nugatur Hanno, “ego subegero, cum incolis unà, e

vestigio vendam; auctionabor eos omnes, vendamque licenti optimo, et

e proventibus palatium præstinabo meum. Tu, Himilco, mihi eris in

pocillatorem. ‘Hirco hortulano pellium caprinarum cura committitur,’

uti proverbium, tibi non ignotum, docet.”

At Himilco: “Loco de tuis epulis disserendi,” inquit, “satius

arbitror ut animum in nostras advertamus,” hisque dictis propius ad

mensam accessit, in qua iam dapinatum erat.

Vix cibos degustare cœperamus, quum nauta, a Bodmilcare missus

advenit, qui nuntiaret eum cuncta iam coemisse. Quærebam ex eo, cur

nauclerus ipse in socium non venisset. Aliam causam ipse allegare non

posse arbitrabatur, quam quod Bodmilcar spadonem ad secum cœnandum in

Melcarth invitavisset.

Hanno expalluit.

“Spado ille perditus!” mecum mutio, postquam nauta tergum vertit;

“sine dubitatione, aliquid improbi ac noxii molitur; speremus tamen

mulieres nullius molimenti participes esse futuras.”

Hanno tantum quod non actutum ad casteriam proruit, quum ianuá

apertá, ancilla intrat, quam hera sua velata comitatur.

“Noli vereri Navarche,” inquit illa, “evolet licet accipiter, columbæ

non eum sequuntur.”

“Numquid ille te sequi iussit?” quæro indignabundus.

“Parum instabat,” respondet puella, “nos vero maluimus hic manere,

nec lubebat in ea atra navi maiori sedes quærere.”

His auditis certiorem feci puellam recte eam statuisse, meque

Hazaelem severe obiurgaturum, si ad eas hinc subripere moliretur. Tum

me roganti facile annui, ut in stega, gratiá auræ recentioris

hauriendæ, libere obambulare possent; sed antequam ipsa se

avertisset, Sammai, qui hactenus cum Hannibale de quibusdam rebus

militaribus disceptabat, conspicatus vultum eius, exclamat:

“Hiccine tu, Abigail?”

“Tute ipse es, Sammai?” quærit ipsa vicissim, eodem puncto temporis

manus præbent, sibique vicissim in oculos contuentes, singultare

cœperunt.

Simul ac Sammai sese componere poterat, percontabatur ab ea, quí id

factum esset, ut eam navis Phœnicia haberet.

“An nesciebas,” quærit ea vicissim, “Philistæos in pagum nostrum

Gedor descendisse, me Ascalonem[6] rapuisse, denique Tyriis me

vendidisse?”

“Non, Hercle,” respondit ille, “hæc omnia prorsus nova mihi sunt. Nam

ego in bello, contra regem Tzóbam, in Septemtrione eo tempore

occupatus, nec ex eo tempore domi fui.”

Haud ita multo post Abigail, prisco, solitoque animo læto et alacri

recuperato, narrare perrexit, quemadmodum se rex Tyri præstinaverit,

nunc autem in itinere commissa sit in Ægyptum, veluti comes virginis

Ionicæ, quam rex Hiram eodem secum tempore emerat, quamque is

Pharaoni in donum mittat.

Sammai autem, ex sua parte, certiorem eam fecit sibi facultatem esse

concessam, ut se socium expeditionis adiungeret, et dolere se aiebat

iter in Ægyptum tam brevi finem accepturum; addidit præterea: “Utinam

peregrinatio non minus duratura esset, quam maiorum nostrorum quondam

peregrinatio in deserto.”

Mutuá hac agnitione motus, puellam, ut paulisper inter nos considéret

invitavi; rogavi insuper Hannonem, qui gnarus linguæ Ionicæ erat, ut

virginem etiam ad idem faciendum invitaret. Ipsa, gratá obsequentiá,

in pulvillo sibi apparato consedit.

Cœna satis iucundo eventu cessit. Sammai et Abigail nos narratione

suæ anteactæ amicitiæ, rerumque in pueritia gestarum, quemadmodum unà

in pascuis suis nativis capras pavissent, oblectaverunt. Facere non

poteram quin iis coram animi ægritudinem faterer, quod propediem

ipsis iterum secedendum esset.

“At, fortasse,” inquit Abigail, “Pharao me servare minus curabit, nam

mei similes rex Pharao, sine dubitatione, millenas habet. En heram

meam! ipsa illi mittitur; at, quod ad me attinet, me pro certo

relegabit.”

Sammai constrictis pugnis, veluti me appellans, me contuetur, ego

tamen alio solatio subvenire haud poteram quam memorando mihi videri,

puellam, itinere confecto, ab officio heram suam comitandi, absolutum

iri.

“Præterea,” subnectit Hannibal, “ipsa munere soluta, prorsus sola et

derelicta esset. Parum referre, quod Hazael tanto nisu eam oblectare

conetur.”

Interea Hanno atque virgo Ionica colloquia inter se texere cœperunt,

et hoc tantá inter se fiduciá, ut mihi iam gravius ad ferendum

videretur; ut ergo modum rei ponerem, usus occasione, ubi scyphi

complerentur, quaesivi ab Hannone, quum ipse psallendi gnarus

perhiberetur, utrumne virgini persuadere posset, ut ipso chorago,

quoddam carmen nativum præcinere vellet. Linguæ Phœniciæ paucillum

gnara, ipsa pro se respondit, se et posse, et libenter velle, ut

cuperem.

Cithará allatá, et in harmoniam redactá, ipsa, velamine revulso,

vultum nobis exhibebat singulari gratiá venustum. Virgo more mulierum

Phœnicum erat induta habitu purpureo, argento acupicto, in collo

autem monilia trium ordinum aureorum ocellorum affabre factorum. Erat

ipsa capite nudo, comá patrio more concinnatá, a fronte retro flexá,

et in medio revinctá. Nos alto silentio circumsedebamus, veluti solo

fixi, eiusque mirá venustate constricti.

Primum quam servus meus lychnis in latere navis eo paratis lucernas

adaptasset, virgo Ionica, voce clará ac sonorá quandam cantilenam suæ

patriæ fundere exorsa est. Linguæ quidem Ionicæ familiaritatem mihi

nullam esse fateor, tamen, in peregrinationibus meis vagam quandam

cognitionem eius comparavi ut satis intelligerem eam bella celebrare

a civibus suis longe ab hinc cum Achæis, et contra Priamum, regem

Troiæ gesta. Ut vox eius subinde in dulcedinem vertiginosam

exsurgebat, oculi Sammai affectibus animi scintillare videbantur,

digiti vero Hannibalis capulum sui gladii tentare. Quin et illi, qui

sensum verborum non ceperant, tamen modulis ad ima cordis

capiebantur, æquè ac venustate eximiá cantatricis. Finitá cantilená,

virgo exsurrexit, pedesque non aliter quam ipsa Diva Astarte id

factura esset, per undas præterlabens, cum gratia retraxit.

Postquam virgo discesserat, Hanno protinus ad oram navis se recepit,

ibique stans, animo non parum turbatus, fluctus contuebatur. Quum

eius suavi conversatione diutius carerem, ad eum accessi, quæsivique

ex eo, quid rei esset.

“Nihil quidquam,” respondit, “quod non brevi prætereat.”

“Tibi suaserim,” moneo eum, “nequid ex his, quæ hac vesperá hic dicta

gestaque sunt, Bodmilcari enuntietur; equidem nec illi, nec spadoni

fidem habeo.”

“Nihil refert,” respondet ille, “quid Bodmilcar fecerit. Quod ad me

attinet, promissis meis stabo. Modo ego Tartessum perveniam, ibique

audacius quid agendi facultatem reperiam. Nec despero quin nauta

usque evadam aptus, Navarche mi;” et dum sic loquebatur vox

aliquantum rauca clarescere cœpit. Manus eius tum prehendi, veluti

fidem eius confirmaturus. Nescio quo pacto, in diem iuvenis mihi

gratior et acceptior esse cœpit.

Quum ad cæteros reverteram, Sammai sic reperi, quasi in siccum redire

mallet.

“Fausta felixque sit tibi nox, Sammai,” alloquor eum, “cras mane

iterum conveniemus.”

“Faustam ac placidam tibi precor noctem, mi Navarche, vobisque

omnibus!” inquit ille in responsum, et quam primum in navi erat,

clamavit; “Vale Abigail, blanda columba mea, nox tibi fausta et

placida esto!”

“Tibi quoque, agnelle mi!” respondet illi Abigail, pervicax e

casteria sua prospectans.

Eodem ipso tempore spado advenit. “Lurco ille bonis est pulmonibus;”

contemptim animadvertit præteriens; “verum ego dubito utrum Pharaoni

valde gratum fuerit sua mancipia toti orbi ostentui exhiberi.”

“Sic, profecto; nec si resciverit eandem lautitiis a Navarcho et

scriba eius celebratam fuisse,” addit Bodmilcar, pede interim e

pulvillo excutiens citharam Hannonis, quam hic casu, discedente

virgine Ionica, ibi reliquerat.

“Quæ tu hic agitas, mihi perquam ingrata sunt;” respondeo ego loquelæ

eius voce severiori; sed Bodmilcar sermoni meo verbis acrioribus

incidit: “Hazael, fretus auctoritate regis, de mancipiis ad suum

arbitrium, ut lubet, statuet.”

Verba hæc me non parum exasperarunt. Ferendum non erat ut spado

Syrius, ipse mancipium, suam meæ auctoritati anteponere præsumat,

meque, hominem liberum, navarchum Sidonicæ classis, sibi posthabeat.

Bodmilcarem itaque obtutu rigido et constanti contueor, quod is minus

videbatur intelligere quid dixerit; sed ipse, simultate quadam mihi

obtutum temere reddidit.

Tum ipse voce elatá pergit: “Iuvenca ista Ionica mea quondam fuit,

sed mihi a latronibus erepta erat, qui eam regi vendiderunt. Rex eam

regi Pharaoni in donum mittit; quum itaque obnitor, quominus donum

regis in manus incidat scribæ tui, officio meo satisfacere arbitror.”

Contra, ego, firma voce respondi: “De cunctis his rebus meum erit hic

iudicare. His in navibus auctoritas mea de omnibus rebus sola

valebit; et væ illi qui eam in dubium vocare ausus fuerit.”

“Præclare dictum!” adstipulatur Hannibal. “Disciplina atque

obedientia potissima sunto!”

“Tum sic faciam!” clamat ille voce raucá, furore subacto; ego tamen

tranquille perinde ac firmiter subiunxi: “Quin facies quod ego

iussero; redibis in tuam navim, nautasque tuos curabis. Ego a die

crastino quinos dies abero.”

Ipse pedes versus navim retraxit, minas et maledicta inter eundum

mussans, quæ tamen ego flocci feci.

Postquam ille discessit, Hazael sic fatur: “Nunc vero ego ibo,

puellamque eam castigabo.”

Hoc audito, ut eum a proposito deterrerem, manum illi inieci, sed

ipse mihi se eripuit, et iam ad ianuam casteriæ accessit, quum

subito, fortissimis brachiis, Hannibal eum prehendit, totumque eum

circumvertit.

“Eho! quod scelus te agitat?” balbutit ille, me prius, tum Hannibalem

contuitus, qui eum usque prehensum tenebat. Ego brachiis iunctis,

oculisque in eum defixis, stabam.

“Audi!” aio illi, “audi quæ dicam! Leges navium Phœniciarum hæ sunt:

‘Quicunque mandatis navarchi refragari audeat, fune ex antennis ter

aquæ mergitur.’ Tenesne?”

Formidine agitatus spado, in assensum caput quassavit.

“Præterea,” addidi insuper, “huius rei memento; nec minus alterius

legis memineris: ‘Siquis alteri maledicat, is ad malum devincitur, ac

flagellis cæditur, atque quinas et vicenas plagas sustinet;’ etiamne

hoc tenes?”

Iterum capite nutat.

“Nec denique oblitum iveris,” ulterius eum moneo, “puellam Abigail

lingua pollere loquaci, me autem auribus acutis. Nunc autem, Hannibal

fac eum missum!”

Hazael se ad casteriam sine verbo contulit. Hannibal se a risu vix

continere poterat. Tandem sic me affatur: “Eximie factum, Navarche!

Optime statuisti! Res ex integro fieri præstat. Namque in navi

refragari, perinde est ac rebellare in castris.”

Postridie, primo mane, Bodmilcarem acciri iussi.

“Bodmilcar,” eum alloquor, “tu vetus nauta Phœnicius es; fides tibi

haberi deberet; at ego vereor, ne spado ille te ab officiis avertat.

Ipse non diu nobiscum versabitur; confido futurum, ut quum ille cum

mulierculis discesserit, tu ad saniora reversurus sis; interea tamen

postulo abs te, ut fide interpositá, mihi pollicearis, pacem atque

disciplinam abs te servatum iri.”

Ipse tentabat negare discordiam se fovisse; mihi tamen verba dari non

poterant, nec a proposito discessi, et fidem ultro dandam exegi, quo

denique facto, hæc visum est mihi eum monere:

“Nunc mandata mea animadverte. Dum ego Hierosolyma profecturus

abfuero, te præfectum classis constituo. Hanno et Hannibal me

comitabuntur; sed Hasdrubal, Hamilcar atque Himilco apud te manebunt,

atque milites tibi præsidio erunt. Cordi nobis futurum est, ut

commeatum in interioribus regni comparemus, nec ea de re te

sollicitari volumus.”

“Sed quid de duabus mulierculis fiet?” quærit ipse.

“Hoc meum erit curare;” respondeo illi, “daboque operam, ut iis in

littore provideatur. Nos vero statim viam ingrediemur; itaque

officiis tuis adesto, teque bene valere iubeo.”

Hannonem igitur atque Hannibalem scapham degredi iussi, misique

servam cum duobus nautis sarcinas portantibus, qui eos comitarentur.

Ut Hanno Bodmilcarem præteribat, animadverti hunc torvo vultu eum

contueri, atque exspuere. Hanno nihil nisi humeros quatiebat.

Priusquam ipse in scapham degressus essem, cavi, ut mulierculæ atque

spado in navi altera in casteriis tuti essent: tum duos nautas

delegavi qui post eos res, quibus indigerent, in littus eveherent.

Hazael causam comminisci tentabat, ob quam sibi in navi manere

liceret; sed quum me clamare audisset, “Nullo modo!” in scapham nullo

amplius obloquio descendit.

Omnibus rite peractis, signoque a me dato, duæ scaphæ solvuntur.

Bodmilcar, in puppi stans, tristi vultu nos prosequebatur, dum

Himilco, a latere eius, bono animo atque iucundo nobis valedicebat.

Paucis remorum ductibus ad terram advehebamur. Sammai, moræ

impatiens, nos præstolabatur, atque puellæ Abigail descendenti

sollicitus aderat. In aridum egressi, iter protinus versus pagum

flectebamus, qui in ficeto, vix ad duos iactus arcús a castello

aberat, bonamque cisternam habebat. Ante domum, quæ in pago longe

optima esse videbatur, duo equi, atque fere duodeni asini stabant

deligati. Equi satis commode erant frænis atque ephippiis,

phalerisque ornati, capita autem eorum coccineis reticulis, cum

pendulis tintinnabulis fimbriatis, atque coloratis rosulis erant

operta, caudæ autem coccineis fascibus in sublime constrictæ, ac

revinctæ. Iubæ caudæque asinorum more gentis, henná erant tinctæ,

atque tam hi, quam equi, loris probe erant instructi.

“Domus ista,” inquit Sammai, “Bichri[7] est; is unus virorum est,

quos comites itineris tibi adiungi vellem. Ipse iuvenis et fortis

est, magnumque habet usum et arcús, et gladii, atque scuti. Antea

vineæ colendæ dabat operam in collibus, estque artis vina producendi

longe peritissimus.”

Eodem ipso tempore Bichri ipse ad nos salutandum prodiit; socium

habebat secum alium quendam iuvenem cum muliere.

“Hic Barzillai[8] est,” inquit Sammai, eum sistens, “unus e

centurionibus decem, hæc autem sua uxor est, Milcha;[9] ipsa soror

est amici nostri Bichri, claraque apud nos est ob liba, quæ ipsa

præstantissima facit.”

Tum Hannibal proponit ut Barzillai, suaque uxor, in comites

expeditionis adoptentur; sed Sammai docebat nos hoc fieri non posse,

ut hi ad iter maritimum suscipiendum permoveantur.

Unum usque munus supererat, nempe domicilii pro mulierculis

reperiendi. Relatum mihi est, domicilium pro illis in turri obtineri

posse; item domum Bichri eis patere, ubi satis prope ad domum

Barzillai essent, ut et societate uxoris eius, et præsidio militum

fruerentur. Primum Sammai, ubi intellexit futurum non esse ut

mulieres nos Hierosolyma comitentur, mussare cœpit; sed quum

perspexisset consilium meum esse ut Abigail, cum hera sua unà, ibi,

ubi essent, permaneret, sine verbo acquievit. Demandavi Barzillai, ne

cui, præter spadonem, ullo sub prætextu permitteret, ut virginem

Ioniam visum adiret; ipse autem, veluti in fidem, vaginam gladii

percussit, se fidem non falsurum.

“Ubinam ego habitabo?” nunc spado quærit.

“Ubicunque videbitur;” respondi illi, “domi Bichri, si libeat.”

“Quid? domi meæ?” obtestatur Bichri, “aliquis Syrus Sobanus[10] domi

meæ? Nequaquam, Navarche, pace tua, id habere nollem, nec id fieri

poterit.”

“Eccur non?” indignabundus quærit spado; “num nos Syri vobis

posthabendi sumus?”

“Haud secus. Syri servi sunt; rex noster vos ad Sobam, et ad Damascum

profligavit; pulices estis, atque canes morticini.”

“Verum, Hercle, est,” Sammai adstipulatur, “Philistæi e Gaza et

Ascalon hostes digni sunt qui superentur, at Syri, horum vel duodenos

hastæ meæ fixos ipse possem in humero portare.”

“Ha, ha!” risit Hannibal, “Sammai perquam amat iocari; ipse nos sub

itinere multis iocis diversitabit.”

Quærenti Barzillai, utrum mulieribus ambulandi subinde copia sit,

respondi, posse Abigail, quippe quæ indigena hic esset, interdum cum

Milcha ambulatum exire; attamen virginem Ionicam, usque ad meum

reditum domi contineri oportere. Conventum est inter eos, uti sedulo

ab iis opera daretur, ne virgini Ionicæ ad tempus iucunde agendum

quidquam desideraretur, atque Milcha pollicita est se facturam, ut

illa artem, liba aliaque bellaria parandi, interea discat.

Itaque cunctis ad tempus rite constitutis, introibamus domum, ut

antequam iter ingrederemur, cibo nos reficeremus.

Visum mihi etiam est ut satis præsidii collocaretur, quindenos

militum nostrorum militibus Barzillai addere, pro quibus ipse

domicilia in pago comparaturum se promisit. Itaque Hannibal ad

accersendos e navi quindecim sagittarios misit; ego autem eodem

nuntio usus, Hamilcarem, quique cum eo erant, de iis cautelis

certiorem feci, quibus efficaces obices me posuisse credebam,

quominus Bodmilcar cum spadone quidquam molimenti comminisci posset.

Spado in epulis nostris participare renuit, et ad naves iracundus

reversus est. Milcha virginem Ionicam in proprium domicilium deduxit,

sed mox reversa est, secumque liba illa, quorum fama iuste

percrebruerat, terna quibusque accumbentibus secum tulit. Verum

Sammai, atque Abigail, tanta dulcedine conversationis inter se

capiebantur, ut suam portionem plane negligerent, quam Hannibal

minime fastidiens, absumpsit.

Bichri, epulis vix peractis, primus prodibat visum, utrum equi

asinique parati essent; eum, salute inter nos et Barzillai Michaque

utrimque data et reddita, paullo post ipsi sequebamur. Ut per se

patet, tempus inter amatores ultimum vale dicendi fere diutius

durabat. Ut eram ad medullam usque Sidonius, magis assuetus

iactationi navium, quam subsultibus equorum, equum vivacem, quem

Iudæus ille mihi obtulerat, conscendere nolui, et satius existimavi

quieto ac securiori asino insidere. Hanno, me suadente, hospiti

nostro pannum coccineum dono dedit, uxori autem ego par inaurium ex

argento donavi, quibus ipsa perquam delectabatur, pueris autem et

puellis munuscula puparum fictilium dedimus, qui sursum deorsumque

gremia nostra conserpebant. Sammai, qui novam cataphractam induerat,

veterem autem Barzillai donaverat, multum nos morabatur, vel

duodecies in domum recursans, frivolis causis prætextis, ut verum

propositum, amicæ suæ iterum atque iterum valedicendi, celaret, quum

demum consilium cepit equum conscendendi, quo nec ego, nec Hanno

equitare vellemus. Hannibal interea iam alium equum conscenderat,

suamque equitandi peritiam circum nos discursando ac saltitando

ostentabat. Sarcinas nostras quatuor asinis imposuimus; Hanno, duo

nautæ, meusque servus, cæteris insidebant, Bichri autem, incessui

duriori, utpote montanus, assuetus, exploratoris vice, agmen

antecedebat.

1. Nomen oppidi, nunc Aleppo; n. 43.

2. Una e tribubus Iudæorum Aseritæ; n. 44.

3. Nomen viri; n. 45.

4. Gentes minores Palæstinæ; n. 46.

5. Armipotens, Dominus exercituum; n. 47.

6. Portus Philistæorum; n. 48.

7. Nomen viri; n. 49.

8. Nomen viri; n. 50.

9. Nomen mulieris; n. 51.

10. Nomen loci; pars Syriæ; n. 52.

Caput IV.

Rex David.

Postquam agros, segetibus lætos, præteriveramus, in devexa planitie,

ubi passim ficeta, luci palmarum, arboretaque staturæ humilioris,

quibus Iudæa abundat, interspersa vigebant, comasque umbellarum

instar propansas habebant, denique montem per semitam angustam,

terebinthis alternatim atque vinetis variantem olivetisque, ascendere

cœpimus. Via hæc, umbris delectabilis, nos ad pagum Timnam, in iugo

collis sitam perduxit, ubi Sammai nos ad incolam quemdam deduxit, qui

nobis, iumentisque nostris, hospitium præbuit. Pagus Timna non exigua

est, sed et nullo certo ordine posita; septa enim est caducis muris

cum duabus portis, duodenisque turribus rotundis, domus autem unius

contignationis sunt singulæ, seiunctæque item sunt, atque hortulis

circumdatæ.

Iam hic incredibili multitudine pulicum obrui cœpimus, nimiumque

quantum examen, quantaque sanguinis appetentiá nos adoriebantur.

Ingentes quoque muscarum turbæ nos insectabantur, atque Hannibal, qui

interim suas cataphractas solverat, ut eo efficacius se scalpere

posset, non sine iusta causa adnotabat se arbitrari incolas Iudææ

Beelzebub[1] Deum muscarum, implorare oportere, ut eos a tanta plaga

pestium liberaret.

Postridie prætervecti complura anfractuum prærupta,

transscendentesque non pauca collium iuga, regionis cæteroquin sat

sedulo cultæ, in conspectum veneramus vallis perquam profundæ,

sterilis, atque desertæ.

In saxis, e quibus et fundus et latera constabant, ossa humana

dispersa in sole candicabant. Versus Orientem vertices montium

cernebantur, quorum in uno castellum eminebat, valles autem a Meridie

eo acclines in iuga conscendere videbantur.

“Ecce Vallis Gigantum!” inquit Bichri, ut baculo, quem manu ferebat,

calvariam in terra iacentem convertit.

“Satis bene cognitam habeo,” respondet Sammai. “Adolescens solebam

Benaiæ esse armiger. Benaia olim e potentissimis viris regis Davidis

erat, centurio militum centenûm. Is quodam die leonem in fovea cepit

et occidit; alias in pugna singulari gigantem Ægyptium prostravit,

atque hac in ipsa valle Rephaim, me sub eo stipendium merente,

Philistæos tanta clade affecimus, ut incolæ Asdod ad hunc usque diem

nostri vectigales facti fuissent, et usque modo essent.”

“Eius rei,” addit Hannibal, “ipse adeo ego reminiscor. Philistæi ibi,

supra, consistentes, a fronte nostra, munitiones per assultum

expugnare conabantur; in declivi, medio circiter colle, rex adortus

eos, ad sua præcipitia illos compulit. Acerrimum certamen in valle

coortum est; sed internecio cruentissima in ascensu illius iugi,

adversum nos, committebatur.”

Ulterius progressis nobis Hannibal demonstrabat in superiori valle

triginta palos, quibus rex principes Philistæorum alligari iussit;

partes ossium usque illic hærere cernebantur.

“Rex noster optimus est;” fari cœpit Sammai; “filius eius Absalom in

eum rebellavit, ego tamen in officio erga Davidem regem perseveravi.”

“Ego quoque;” inquit Bichri, ac pergit: “tum pugnatum est; in qua

pugna ego Othniélem, filium Tzíbá, interfeci: iaculo meo tempora eius

uno ictu perfodi; balteus eius e bysso purpureo, quem me gerentem

vides, ecce hic est.”

Sic procedentibus Sammai, Hannibal atque Bichri, passim, ut quæque

res memoratu dignior sese spectantibus offerebat, eventus

auscultantibus narraverunt. Quoties vicos atque pagos præteribamus,

incolæ animadvertentes nos Phœnices esse, ad nos, munusculis lactis,

uvæ passæ, ficorum, vini, aliisque cibariis, confluebant, solliciti

tamen sciscitantes, utrum merces haberemus venales. Bichri ubique

sedulo explicabat illis nos Hierosolyma iter facere, itaque si merces

nostras visere vellent, eo, aut vero Ioppam, ubi naves constitissent,

eos proficisci oportere. Subinde pastores, qui in saltubus eximios

greges caprarum pascebant, ad nos accesserunt, nos tamen ab illis

nihil præstinavimus, præterquam aliquot caseos præclaros, et hos

paucis geráis emimus. Hos caseos sub umbra terebinthi edentibus,

puellæ gelidam e propinquo fonte aquam nobis ministrarunt, quibus

Hanno, in signum grati ob earum humanitatem animi, paucos vitreos

ocellos donabat, quibus illæ magnopere delectabantur.

Paullo ante occasum solis diei secundi in conspectum Hierosolymorum,

urbis munitissimæ, in fastigio præcipitis collis positæ, pervenimus.

Conspectus urbis e longinquo animum miro modo afficit. Loci natura,

ubi urbs iacet, editis collibus, et subvexis declivitatibus est

iniqua, passim tumulis ac fastigiis interspersa. Muri albicantes,

tectaque innumera, quæ inter oliveta, mœnia ambientia sese exserunt,

animos viatorum necessariá quadam sui admiratione devincunt.

Viam, qua ex parte torrens Cedron præterfluit transgressi, qui ubi

cursum a via deflectit, sese in deserto visui subducit, superavimus

etiam ultimum collem olivetis virentem, ultimaque prærupta rupium

prætereuntes, mox viam pavitam ascendere cœpimus, quæ ternis

equitibus satis lata patebat. Domus hic utrimque lateritiæ erant,

earumque hortuli maceriá argillacea septi erant. Interea nox

appropinquabat, atque Sammai, qui prorsum quadrupedaverat (Bichri

interea ductoris munus obiens), pro porta amplioris cuiusdam horti

nos iam præstolabatur, cuius in medio nitida domus lateritia duarum

contignationum stabat. Domus hæc sedes erat Iræ, ministri regis,

cuius speciale munus erat legatos exterarum gentium excipere,

eorumque indigentiis providere. Quamprimum advenimus, servi

prodiverunt, ut iumentis nostris consulerent, nostrasque sarcinas in

ædes comportarent. Primum in humile cubiculum ducebamur, ubi aqua ad

lavandos pedes allata est. Paullo post ipse Ira nos salutatum, et ad

epulas invitatum venit. Nomine meo huic indicato, causáque itineris

patefactá, litteras regis Hiram ad regem Davidem ostendi. Has ipse in

signum reverentiæ ad caput levavit, pollicitusque est regem de meo

adventu sine se morá certiorem facturum.

Epulis ex ordine peractis, dona mea pro rege Davide apparare cœpi.

Ante omnia selegi tuniculam subternam hyacinthinam e sindone

Ægyptiaca subtilissima factam; tum tunicam supernam purpuream, a

collo et a manicis floribus acupictam, atque ex ora fimbriis

argenteis præcinctam. His adieci balteum auro argentoque textum, quem

caput leonis pro fibula aurea, cuius oculi e vitreato facti erant.

Balteus hic exemplar erat scitissimi operis fabrilis Ægyptiaci, unus

e quatuor balteis, quos ab artifice nativo in munusculum

præstinaveram in gratificationem regibus quos me hoc itinere

convenire oportebat. Tertium denique donum adiunxi argenteum scyphum,

cum duabus ansis. Hic in speciem calycis basi nitebatur et scapo, cum

ornamentis circum cælatis et auro infusis, in formam florum atque

fructuum. Hæc igitur dona cistulæ, e ligno santalino ex Ophir

imposui, quæ magna arte intestinaria aurea ac testudinea erat facta.

Quum memor essem regem non modo musicá delectari, verum ipsum haud

mediocrem esse musicum, insuper exquisivi harpam trium fidium, ex

eodem santalino ligno factam, cirris coloratis, itemque aviculá

aureá, cum rostro hiante, passisque alis, adornatam. Nullum

instrumentum musicum, quod huic par esset, extra Phœnicen reperiri

poterat; lignum autem ipsum, perinde atque cistulæ, ex Ophir

importatum erat. Harpam autem a Cheles-Báal, Sidonio, comparavi, cui

eadem a regina terræ Ophir in memoriam delineatarum navium, quæ ad

navigandum altum pares essent, data fuerat.

Postridie, multo mane, quum Ira edoctum me venisset regem de meo

adventu certiorem factum esse, quumque dona ei exhibuissem quæ regi

oblaturus eram, summá devinciebatur admiratione, dixitque ea regi

acceptissima futura, atque regem magno me videndi desiderio teneri.

Duas circiter post horas aliqui servi regii vitulum, panes, aliquot

caseos, corbem placentarum ficique, hirneam olivarum, cadumque

generosissimi vini ex Helbon ferentes advenerunt, quorum unus,

postquam me ut legatum regis Hiram consalutasset, sic fatur:

“Rex David te, tuosque comites me ad se perducere iussit; fac

confestim me sequare.”

Cistulam cum donis ferendam duobus nautis meis dedi, cæterosque meos

comites ad me accersivi. Hannibal galeam suam atque cataphractam

induit; Hanno officii insigne, cornu atramentarium, cingulo appendit,

ac sine mora parati eramus. Sammai, perinde ac Bichri, se nobis

comites præbuerunt. Hi læto erant animo, præsertim Bichri, qui,

tametsi subditus regis Davidis esset, regem nunquam conspexit. Sub

itinere hic talia memorabat:

“Rex David erga tribum nostram Beniamin inique egit; sed malum suá in

propinquos Saulis humanitate compensavit. Ipse, revera, tribuum

gloria est; aspectu eius multum delectabor, nunquam enim eum

contuitus sum.”

“At, profecto,” obtestatur Sammai, “ipsi non erat in animo in tribum

Beniamin severius animadvertere; indoli suæ id repugnabat. Perpende,

præterea, suum in Iónathán amorem, suum in Míchál, quam uxorem

duxerat, affectum, quum tamen Iónathán Míchálque proles Saulis

fuissent. Item, memineris, quemadmodum mortem Saulis ultus fuerit.

Non est illi in posteros Beniamin iniquus animus.”

“Quin rex fortis ille est,” subiungit Hannibal, “fortis quoque est

bellidux suus, nepos ex sorore Serúia, filius. Is, cum Ióáb una, est

miles, famá suá dignus.”

Dum hac verbigeratione tempus terimus, iter nostrum inter angustas

acclivesque vias facimus, prætereuntes utrimque domos unius, ac

duarum contignationum, horticulis cinctas. Incolæ, quum

animadverterent nos servorum regis ministerio duci, quippe quos de

candidis vestibus, cum purpureis clavis facile cognoverant, undique

effluere, nosque salutare cœperunt; quod certo indicio erat, quanta

in æstimatione rex a populo haberetur.

Interea transibamus partem urbis, quæ nomen Millo ferebat, et ad

canalem pertingebamus, qui cursu versus apertiorem partem regionis

tendebat, cui editior locus, nomine Tzijjón, imminebat. Spatium omne

inter hunc locum Millonemque, domus regiis sumptibus recens structæ

complebant. In mœnibus usque videbatur hiatus, ubi rex David, quum

urbem a Iebusæis cepisset, murum perfregit. In vertice Tzijjón arx

conspicitur, cuius in area interiori regium palatium stat exstructum.

Regia ab architectis Tyriis concepta, atque e lapidibus cæsis

structa, lignis santalinis interpositis, in medio tholum fert, atque

hortis undique circumdata est. Ex utroque latere portæ duæ columnæque

æreæ visuntur. Ad dextrum ab altera harum columnarum parieti innixum

solium stat, ubi rex ius dicere consuevit, atque hinc non procul

abest patibulum, in quo capitis damnati pœnam dare solent. A tergo

sunt horti alii, item ædificia, quæ mulieribus præbent domicilia.

Ira ante porticum regiæ nos præstolabatur, statimque post nostrum

ingressum in amplum conclave quadratum nos induxit, admodum lucidum,

tapetis, varias species florum aviumque ferentibus contectum. In

extremo conclavi suggestus trium graduum e ligno santalino, sed

planus, omninoque expers omnis cælaturæ ornatusque aurei, et ad pedes

eius pellis leonis erat strata. A dextro stabat Ióáb, bellidux

regius, galeatus, ac loricatus, parumque a tergo armiger cum gladio

regis, hasta autem eius parieti innitebatur, aliqui autem regii

ministri in gradibus adstabant, ac, denique, ante regem custodes

prætorii, quatuor viri robustissimi, fortissimique, strictis gladiis

securitati regis consulebant. Rex ipse, vir provectioris ætatis,

staturæ mediocris, corpore gracilior, tamen cum omnibus indiciis

mobilitatis, atque vigoris, in solio sedebat. Barba eius plana,

minime hispida, penitus cana erat, comæ autem, ad morem civium suorum

erant concinnatæ. Vestitu utebatur simplici. Nec vitta, nec corona

caput eius ornabat; nec armillas in brachiis et carpis, neque digitis

manuum pedumque hærere solitos annulos deprehendere poteramus.

Vestitus autem erat tunicá candidá, cum purpureo clavo, atque

crepidis, more montanorum, calcibus, more regum editioribus. Nihil

profecto eum, ratione indumentorum, ab aliis hominibus communibus

discernebat; nec quidquam, nisi oculi cæsii, obtutu acutissimo ad

homines regendos natum esse prædicabat.

Quum comitatus meus pone me in ordine constitisset, ego me ante

solium prostravi; tum, surgere iussus, iunctis brachiis, coram stans

exspectabam dum rex me alloqueretur. Mox me salutando rex fari

incepit, percontando, utrum iter nostrum huc prospere cessisset, tum

multis verbis de regibus Tyri atque Sidonis, deque eorum subditis

sciscitabatur. Responsis meis optime contentus, litteras regis Hiram

ad se datas postulat. Papyrum consignatum cuidam ministrorum tradidi,

is autem sigillo coram refracto, litteras apertas regi porrexit. Rex

datá operá eas attente perlegit, tum ad me conversus, subridens sic

me affatur:

“Mago, fili Maherbalis, te coram cernere posse, mihi gaudio est. Qui

sunt ii qui te comitantur?”

Rege sic iubente, comites meos singillatim stiti.

Sammai Bichrique inter comites meos conspicatus, rex sic fatur:

“Minores natu meæ gentis peregrinari, libenter video; ita enim fit,

ut et fortitudine animi, et sapientiá, et, denique, experientiá, iam

se ditent et augeant. Perinde placet militibus tuis Hannibalem, virum

peritum præesse; bene eius memini. Nunc autem Iosaphat, tabularius

elenchum omnis materiæ parabit, quas a te mihi comparari postulo,

quarum præstinandarum curam tuæ fidei discretionique concredo,

facultatemque tibi facio, ut quæque curiosa, raraque sub itinere tibi

sub oculos ceciderint, et quæ usui fore arbitraberis, pro me

compares. Meum vicissim est inquirere, quibus suppetiis profecturus

egeas.”

Consilia itaque mea regi aperui, velle nimirum me quadraginta

ulterius homines, qui usum rei militaris habeant, copiis Sammai

addere, item, satis frumenti, vini, oleique, et aliarum suppetiarum,

quæ in penu non corrumpantur, victumque nobis præstent, comparare.

“Æqua et iusta postulas,” respondet rex. “Ióáb seliget pro te

quadraginta homines, qui Sammai Hannibalique obtemperent, ærarius

autem meus pecuniam tibi tradet, ut habeas unde eos solvas. Ira te ad

armamentarium conducet, ubi suppetias omnes, quibus egeas, obtinere

possis, item asinos comparabit, qui onera ad naves devehant. Tuum

erit dicere tantum quibus rebus egeas, et eæ tuæ erunt.”

Post hæc, coram rege me iterum prostravi in testimonium grati animi,

oravique eum, ut munuscula benigne accipere vellet, quæ mihi, ut ad

regem deveherem, tradita essent. Ipse magnopere delectari videbatur,

seduloque inquirebat originem cuiusque doni, ut quodque illi

exhibebatur. His peractis, in cubiculum contiguum ducebamur, ubi

vinum nobis erat paratum. Rex oblatum a me cyathum clementer accepit,

hausitque. Tum allato post eum solio, in eodem cubiculo illi insedit,

et a me diligenter sciscitabatur de diversis regnis gentibusque quas

visissem. Curiositas eius responsis meis etiam aucta est; nam, inter

alia, quærebat etiam, utrum in partibus occiduis asini quoque ac

pavones reperirentur. Respondens certiorem eum feci hæc animalia ab

Ophir importari solita, itemque, indulgente eo, futurum esse, ut

illam regionem redux visitem.

“Impavidus tu, profecto, vir es,” inquit rex, “iam consilium alterius

itineris tecum volvitas, antequam prius absolvisses. Miror tuam

fortitudinem, fateorque regem Hiram sapienter statuisse, quum te huic

cœpto præstituisset. Nunc lubebit tibi locum ostendere, ubi mihi in

votis est templum condere.

Sic fatus, gressu alacri, prorsusque iuvenili, rex nos e palatio in

tumulum, ubi area trituratoria patebat, eduxit. Nomen collis erat

Moria.[2]

“Hanc aream trituratoriam,” inquit rex, “modo præstinavi ab Arauna,

Iebusæo, item aliquot boves, quinquaginta siclis argenteis. Meo

quidem arbitratu locus æque idoneus est pro templo ac pro castello.”

Hanno adnotabat : “Memoratum audivi regem plura castella expugnasse

quam exstruxisse; itemque suum gladium optimum esse suæ gentis

præsidium.”

“Adularis, scriba,” respondit rex leni risu, “verumtamen et ego in ea

sententia sum, securius præsidium situm esse in cordibus intrepidis,

quam in cumulis lapidum.”

“Equidem minime adulor, rex clementissime,” respondet scriba, “nec

nisi animi regii sum interpres. Felicem arbitror gentem, cuius

fiducia securitasque in rege positæ sunt.”

“Si idgenus sermone uteris adversus mulierculas,” iocabundus

respondet rex, “futurum est ut filiam alicuius principis ducas.”

Hanno erubuit: rex autem risit, et, ad me conversus, dixit me scriba

uti præclaro.

“A, rex,” inquit Hanno, “regiones petimus, ubi eloquentiæ nullus est

usus. Venti, fluctusque Magni Maris leni dulcique sermoni Canáan non

præbent aures. Barbari regionum occidentalium linguam asperioris

generis exigunt. Assentationibus duri Tartessenses non moventur.”

Rex, sine dubitatione, Hannone multum delectabatur, dixitque illi

gratum sibi futurum, si litteris mandata sibi afferret, quidquid sub

itinere memoratu digna videret: interrogabat præterea ab eo utrum

aliud quid ab eo litteris conditum fuisset, secumque haberet. Hanno

protinus exprompsit volvellum papyri, carminibus ad virginem quamdam

inscriptum, illudque regi porrexit. Postquam rex, ipse poeta primi

ordinis, versus dulcisonos admiratus esset, scripturæque

pulchritudinem collaudasset, quædam suorum carminum Hannoni donavit.

“Est alterum genus poeseos,”[3] inquit Hanno, “styli severioris, quod

rex in valle Raphaim, aliisque haud paucis campis dimicando scripsit;

vereor ut illud nobis dare possit.”

Hoc audito rex ictu oculi tollit gladium ab armigero, et “Hic,”

inquit, “penna est, quæ ea scripserat: accipe eam; forte potestate

donabit te, ut id genus versus pangas, quales ego in Valle Gigantum

in Deum meum scripsi.”

Iam tempus interea instabat quum benigno generosoque regi ultimum

vale diceremus. Itaque, secutus Iram, in armamentarium profectus sum,

Hannibal autem, atque Sammai et Bichri Ióáb comitabantur.

Summum promptuarium longum ædificium lateritium erat, ad quod aditus

per tramitem pavitum, utrimque sycaminis consitum patebat; erat autem

more Phœnicum exstructum super dividiculam, cui ex utraque parte

regia stabula, rhedarumque subgrundia adiacebant, ultra hæc autem

pascua erant pro regio pecore. Hanno conscripsit elenchum commeatús

procurandi, transcriptum cuius regi tradebatur. Poscebamus centum

modios frumenti, quinquaginta congios olei, quinquaginta urnas vini,

dena centupondia casei, fici, uvæ passæ, ac, denique, bina millia

siclorum pro carne salsa, et arida, quibus, pro rata parte, addenda

erant sal, fabæ, lentes atque dactyli. Ira autem suscepit munus

muliones asinosque comparandi, ut postridie omnis commeatus ad naves

convehi posset.

Rex David famá munificentiæ clarebat. Pervenientes ad domum Iræ,

plures servos regios, qui nos antecesserant, ibi reperimus, pro

singulis nostrum dona ferentes. Pro me quidem scutum, lanceam atque

pugionem, securimque militarem Ægyptiacam tulerunt; pro Hannibale

clavam Chaldaica arte factam; pro Bichri arcum, pharetram atque

cingulum sagittarium; pro Hannone, denique, alterum gladium, præter

eum, quem iam acceperat.

Sub vesperum Hannibal reversus nuntiabat numerum suorum militum se

explevisse; venit Iosaphat quoque cum litteris regis, quæ mandata

principis ultima mihi denuntiarunt.

Postridie mane, quum surgerem, reperiebam domum circa, totumque

vicum, asinis oneratis, eorumque mulionibus pæne conferctum, qui

commeatum nostrum baiulabant; nec proinde quidquam supererat, nisi ut

hospiti nostro valediceremus. Itaque, phialas odorum illi in

munuscula pro uxoribus tradidi, nec ultra morati, iter versus Ioppam

retrorsum ingressi sumus.

Iter hoc nullo eventu fiebat memorabile. Bichri quandoque exempla

nobis suæ iaculandi peritiæ, perdices novo arcu iaculando, exhibebat,

quum eas, aliasque aves, inter volandum peteret; interea Hanno

(gladio, more Iudæorum, intra cingulum condito), se facetum, lætumque

præbebat, tædium itineris canticis iucundis discutere conatus.

“Nemo est,” sæpius ipse repetebat, “quin regem Davidem loco vatis

habeat; quum autem ego gladium Davidis possideam, recte mihi autumare

videor, quum orbem terrarum me subigere posse putem.”

“At vero,” dico ego contra, “liceat mihi sperare tibi regem Pharaonem

interficere in votis non esse;” mirá enim eius bellandi cupiditate

non parum eram perculsus.

“Va!” clamat ille, “Domina mea Astarte, regina cœli mariumque est.

Ipsi licebit tam Pharaonem, quam Bodmilcarem derisui habere.”

Tum Bichri, perdicem afferens, quam modo deiecerat, nos

interpellabat: “Poterisne, ó Navarche, mihi dicere, utrum Tartessus

vitis ferax sit?”

“Pro summo colonorum Phœnicum incommodo,” respondi illi, “nullæ

omnino ibi vites nascuntur.”

“Fieri itaque poterit,” pergit ille, “quoniam ego aliquot tales mecum

attuli, ut inde haud parum commodi percepturi sint. Cœlum nimirum

Tartessiorum haud minus calidum est quam nostrum; atque sic quis

facile augurabitur, utrum ipsi mox non æque generosa vina procreaturi

sint atque ipsi nos?”

“Eximium cœptum tuum est, sagittarie!” respondi illi, “optoque e

corde, ut propositum e sententia cedat.”

Turris Ioppæ, malique navium nostrarum, in dissito horizonte vix

nobis in conspectum venerant, quum e longinquo Abigail versus nos

appropinquare conspicabamur. Quum in eum locum pervenimus, Sammai ex

equo desiliens, eam amplexu ardenti excepit.

Postquam interrogavi ab adveniente ‘quid novi’ esset, intellexique ab

ea cuncta salva et incolumia vigere, amatoribus per se relictis, sine

mora in littus ire contendi. Primus qui mihi obviam factus erat

Barzillai fuit, qui me certiorem fecit spadonem, ex quo ego

discesseram, in pago non fuisse, nec quemquam virginem Ionicam

convenire tentasse. Mox post Hamilcar cæterique cum Bodmilcare unà,

me salutatum venerunt; atque simul statuimus suppetias modo allatas

in naves comportare. De tyronibus statui, ut omnes in gaulo meo

disponerentur; et sic integravi numerum ducentorum et decem hominum,

quorum quinquaginta erant remiges, septuaginta nautæ, octuaginta

milites, denique decem officiales erant.

Dum muliones, collatá cum meis operá, asinis exonerandis vacabant,

quidam eorum, homo insuetæ magnitudinis ac roboris, propius accessit,

brachia oscillans, me intuebatur. Figura atque statura plane erant

insolitæ: collum, veluti vacerra, inter humeros demersum videbatur

taurino simile, longa cæsaries villosa ex capite undique pendebat,

quæ cum demissa barba vultum pæne ad oculos usque operiebat, et cum

comis miscebatur.

“Mene vis?” interrogo eum.

Voce stentoriá reclamat: “Ionas[4] sum, e pago Eltecé, tribús Dan.”

“Ecquid id attinet ?” quæro ex eo.

“Tecum proficisci volo,” clamat ille, “eò ubi feræ vivunt velim

migrare.”

“Quid ita? Quid faceres si eò pervenires?”

“Eò proficisci volo;” instat ille.

“At tu nullius rei es gnarus: quid te nobiscum ferremus?”

“Volo proficisci!” usque perstat.

Inops consilii, sciscitor ab eo, utrumne quidquam, quod nobis in

navibus usui esse posset, præstare sciret.

“Fortis sum,” respondet, “prosapia Samsonis; par sum ferendo in

humeris bovem; scio et tubá canere,” quibus dictis, pectus vehementer

pulsat.

Hannibal, qui interea hominem oculis peritis scrutabatur, hæc

adnotat: “Mihi non videtur nos cataphractam huic lurconi idoneam

reperire posse; non tamen ineptus tubicen esse existimandus est.” Tum

ad eum conversus: “Vide sis, vir bone,” inquit illi, “tubicinem iam

habeo bonum; sed Navarcho Magone indulgente, certamen instituam

tubicinum, ut comperiam, uter vestrum tubicinii peritior habendus

sit.”

E mea parte utique nihil obstabat; proinde tubicen Hannibalis in

medium arcessebatur. Itaque e promptuario ingens tuba deprompta,

traditaque Ionæ est, sicque tubicines rivales, curiosa turbá

circumstante, sibi sistuntur.

“Macti, igitur, tubicines,” sic fatur Hannibal, “e sententia canite!

quis alterum virtute superet!”

Uterque ergo tollit tubam suam in sublime, aptat ad labia, simulque

clarum acutumque edit clangorem, qui usu crescente animo ut

inflantibus colla buccæque tumescebant, acrior atque vehementior esse

cœpit. Post satis longum temporis spatium quo neuter alteri cedere

videbatur, tandem oculi tubicinis Hannibalis ex imis radicibus

prorumpere, viresque eius labascere; at Ionas, tametsi venæ eius in

crassitudinem digiti tumescerent in collo, usque sonitum edebat, qui

tantum quod auditorum aures non rumpebant, qui quidem sonitus etiam

acrior eo videbatur, quo tuba rivalis sui sensim plus languescebat.

Tandem, post circiter quadrantem horæ, ultimo edito modulamine

querulo, classicus Hannibalis, elinguis, spiritúsque orbus, corruit,

in proximo lapide prostratus. Ionas, nullo indicio fatigii aut

discriminis, loco suo stabat, alterá manu coxæ innitente, alterá

tubam in sublime efferente, in signum triumphi modulabatur.

“Satis! Satis!” universi clamavimus.

“Efferto amplissimam quam habemus tunicam coccineam!” imperat

Hannibal; “bucco ille diei victoriam reportavit.”

“Possumne ergo proficisci?” quærit Ionas.

Hannibal docuit eum facultatem a me ad id concessam esse, eumque

coccineam tunicam induere iussit, quæ quidem in singulis neminibus

inter induendum discindi videbantur. Interim Himilco eum circuire,

veluti oculis eum dimetiretur, cœpit consilii non parum inops.

“Interius hunc nebulonem videre malim,” inquit ille, “idgenus

pulmones ego certe nunquam vidi.”

“Sitio!” nunc vagit novus hic gigas.

Cyathus vini illi offerebatur, quem ille protinus siccavit.

“Haustumne hoc vocabis?” quæritat ille, “tantundem pupillis meis

minimis darem; annon potero ex urceo vel ex urna potare?”

Himilco cyathum iterum implevit, porrexitque Ionæ. Ipse mirabundus,

propeque terrore perculsus, secum mutiebat : “Balatro prorsus

singularis; certe hunc non vili alemus.”

Cunctis mercibus nostris comportatis et in navibus dispositis,

Barzillai nostro, uxorique ultimum vale diximus, Ionica animo multum

commota, Milchæ, quæ eam summá, quá par erat, hospitalitate

affecerat, valedixit. Abigail ultima littus reliquit, oculos in

littore montibusque paterni soli diu, multoque affectu, pascens et

circumferens.

Alto potiti, Promontorium Pelusium, quod a planitie circum per lucos

palmetorum facile discerni poterat, vesperi diei insecuti

superavimus. Mare satis tempestuosum haud paucis vectorum, náuseá

plerumque illatá, magno erat incommodo. Postridie, circa meridiem, in

conspectum veneramus aquæ turbidæ, ex quo intelligebamus nos prope

ostia Nili, cuius effusio hæc erat, versari.

1. Dominus muscarum; Deus muscarum abactor; n. 53.

2. Nomen collis, ubi rex Salomon templum condidit; n. 54.

3. Genitivus Græcus singularis.

4. Nomen viri; n. 55.

Caput V.

Pharao Sero Advenit.

Haud ita multo post in eam partem ostii Nili vergebamur, quæ Tanitica

appellatur, secundum quod ostium e longinquo obelisci urbis Tanis

cernebantur. Sedimenta, quæ flumen ipsum secum verrit, item vis venti

fluctuumque, quá promontoria afficiuntur, iunctim eo tendere

videntur, ut hunc Nili fluxum obruant et impediant. Itaque, quum

Cabiri, quæ præmittebatur ad vada cognoscenda, reverteretur et

nuntiaret aquam ad salvam navigationem Melcarth haud concedere,

consilium cepi, ulterius, usque ad ostium Mendesium navigandi, utpote

quod longe amplius est, quodque, præterea, rectà Memphin ducebat.

Quum tamen nunc iam nox immineret, nec in tenebris cum fluctibus in

contrarium currentibus congredi consultum putarem, satis mihi

videbatur intra arcús iactum a littore anchoras iacere, ibique

pernoctare.

Interim Hazael ad me accessit, petivitque ut sibi noctem cum amico

exigere liceret. Mihi quidem quodammodo et ipsa natura ac modus

ratioque humilis petendi insolita videbantur. Tamen, quum compertum

haberem Ionicam in sua casteria, Abigail autem cum Sammai in stega

morari, facultatem dandam censui.

Quum apud gentem peregrinam versaremur, quacum hactenus nulla nobis

fuisset consuetudo, enixa cautelá usus, Hannibalem excubias duplicare

iussi, atque singulari diligentiá vigilare. Naves interim nostras hoc

ordine collocari curavi; a dextro ad extremam Meridiem Cabiri

consistebat; Astarte ad pilam quamdam, ad spatium dimidii iactùs

arcùs retro destinabatur; Melcarth, atque Dagon in adversa ripa

consistebant, ubi aqua altior erat. Minorum barcarum una apud me,

altera apud Melcarth continebatur.

Sursum, secundum ripam fluminis, plures naves Ægyptiacæ in anchoris

stabant, aliæ autem haud paucæ erant in siccum subductæ. Mirum mihi

videbatur, quare eo loco, ubi anchoratio non esset, tantæ

constitissent; paullo tamen post comperiebar Pharaonem classiculam

coegisse, quá mox ad rebellionem, quæ Pelusii[1] eruperat,

opprimendam discessurum. Duo regii officiales cum manipulo militum,

partim securibus armatorum, iam navim meam conscendebant ad

cognoscendum qui nos essemus, quidque hic vellemus; mea tamen

explicatione contenti, discesserunt. Ubi umbræ noctis augeri

cœperunt, lumina duarum actuariarum circinantium in alveo fluminis

apertiori conspiciebantur, quum subito alius præfectus ad nos

accessit, nostraque lumina exstingui iussit; quod protinus factum

est.

Nox summo calore æstuabat; urensque auster, arenis deserti onustus,

veluti per ructus impetuque flans, nullum sublevamen afferebat. Cœlum

erat nubilum, ideoque nox, quamquam non caliginosa, opaca tamen adeo

erat, ut præter ignes, quorum lucificæ flammæ e castris, in adversa

ripa positis, nihil prorsus cernebatur. E longinquo, in ripa utraque,

subinde incerta lumina pagorum percipiebantur. Prope ante nos, faculæ

duarum actuariarum, ut iam memoravi, usque micabant; sed præter hæc,

si demas raras emicationes quarumdam navium, casu prætereuntium,

totam regionem undique tenebræ operiebant.

Circa mediam noctem, post horas quinas aut senas ex quo anchoras

ieceramus, munus vigilandi Himilconi concredidi, ipse quietem petens.

Ut versus camam itabam, oculos ad dextram ripam converti, atque in

opaco minus clare aliquot navigia ibi animadverti; cæteroquin

silentium cuncta tenebat, sicque in subternum descendi.

Vix dimidiam horam dormiebam, quum Himilco me propere suscitat, me

acclamans:

“Soluti flutamus!”

Extemplo in pedes consilio, et ad retinacula proruo. Ea præcisa

reperio.

“In stegam! Lumina! Accendite lucernas!” clamavi omnibus viribus;

eodemque tempore animadverto lumina ad lævum, audioque vocem a

longinquo clamantem: ‘Ad Astarten!’ ‘Retinacula nostra scissa sunt,

et fluitamus!’ Reclamavi ad eos, iussique illos ad nos accedere;

satis enim certum erat alteram quoque navim nostram idem ac nos fatum

sortitam esse.

Interim omnes manus in stegam concurrunt, signa accenduntur; remiges

se ad transtra recipiunt, navemque, ut iussi erant, leni motu retro

agunt, ac dum cæteræ naves adventent, in eo motu continent. A tergo,

ad quaternos circiter iactus sagittæ, animadverto Cabiros, lumina

extollentem, vocesque nautarum satis clare excepi. Eodem momento

temporis remorum ictus Dagonis, ad latus nostrum appropinquantis,

exauditur. Acclamo Hasdrubalem in stega stantem:

“Ubinam est Melcarth?”

Quum nullum proprium responsum accepissem, naves tres ad lævam ripam

procedere iussi. Dagon flumen rectà transit; secutus ego sum oblique;

Cabiri autem præcedens, parum ad austrum tendebat, mox ad

Septemtriones revertitur, et quam poterat proxime ad ripam.

Dum nos transversum vehimur, Hannibal omnes suos arma capere iubet,

quoniam sollicitudo nos incessit, quod quum nos tantopere agitemur,

Ægyptii nec videri usquam, nec audiri possent; lumina enim eorum

exstincta erant, circitorum autem nullum vestigium. Cabiri interea ad

nos redivit, nec se quidquam vidisse mihi significavit. Ac ne tum

quidem ullum cerni poterat navium Ægyptiacarum vestigium quum vel

bina stadia in flumine descenderamus; nec antea quam in auditum

ruentium in ostio fluminis aquarum pervenissemus, quum prope

illideremur atræ cuidam moli, quæ in tenebris nobis imminebat.

“Retro ad vestras stationes, Phœnices! flumen noctu non relinquetis!”

vox nos lingua Ægyptiaca acclamat.

“Nec nobis in animo est,” respondeo illi, “ut tamquam fures

aufugiamus. Verum oris scissis naves nostræ abreptæ flutant, una

autem omnino disparuit.”

“Tum novas quærite stationes,” responsum est, “ad mane usque

expectabitis. Iussu Pharaonis, hac nocte discedere non poteritis.”

Nihil supererat, nisi ut obsequamur. Missis itaque nautis in scapha

ad ripam, aliam stationem quæsitum, qui et locum idoneum repererunt,

quo deinde appulimus. Vix tamen in iis locis constiteramus, quum vox

e medio flumine, linguá Phœniciá ad aures nostras pervenit: “Subveni!

Subveni!”

Scapham itaque ad eum locum, unde vox audiebatur, submittimus; vox

tamen propius accessit; paucis vero momentis post, scapha iuxta nos

adstitit, et unus meorum nautarum, aqua madens, in stegam Astartes

sublevatur. Is aspectu miserabilis erat: in capite plura vulnera

hiabant, totusque vultus cruore erat perfusus.

“Proditi sumus! Bodmilcar nos prodidit!” gemebat miser, nec præterea

quidquam efferre valebat, nam viribus exhaustus, titubans corruit,

omnino præter se, ac semimortuus. Hominem prostratum, allato

stragulo, recondi iussi, dum Abigail vultum eius lavabat, unguentoque

perfricabat, Himilco autem admoto ad labia cyatho vini, eum recreare

satagebat. E verbis hominis equidem satis intellexi quare mihi

magnopere cavendum esset, et ob eam rem lumina exstinxi, unamque

lucernam et unam faculam in singulis navibus contineri satis habui,

excubiis autem singularem diligentiam demandavi.

Interea misellus ille ad se rediit, atque Hanno, Hannibal, Himilco,

Sammai, necnon ego, eum circumstetimus, ut siquid enuntiaret,

exciperemus. Unus nautarum caput eius levabat et suffulciebat, ut quo

facilius eloqui posset. Abigail autem atque Ionica in genibus viro

unguentis adstabant.

“Hac vesperá,” incipit nauta saucius narrare, “amicum quemdam visum

ad Melcarth accessi. Ut vobis notum est, cuncti fere nautæ ibi Tyrii

sunt. Bodmilcar cum pæne omnibus egit. Ipse secreto cum duce

Pharaonis collocutus, vos omnes speculatores, et cum rebellibus

fœdere iunctos asserebat, qui Pelusii tumultuari cœpissent. Asseruit,

præterea, vos in navi etiam mancipium celare, quod ipse Pharaoni

tulisset, quodque ad vos perfugisset. Sui me quoque hortabantur ut me

suæ coniurationis participem facerem, quod quum ego me facturum

negassem, in me omnes, necem minati, impetum fecerunt. Ego pedem

retraxi, meque in flumen præcipitem dedi. Ibi scapha Ægyptiaca me

insectabatur. Bis mihi ictu remi caput ferierunt. Aquæ me submergendo

certam mortem evitavi, nam ipsi, sine dubitatione, inde me iam mersum

colligebant, nam ab insectando destiterunt. Edictum igitur est, ut

prostridie omnes caperemur. Cras, itaque, nos adorientur, ut ad

Pharaonem captos deferant. Plus quod dicam habeo nihil.”

Quum ad hæc narranda nimiá virium contentione uteretur, misellus

nauta, artubus solutus intermortuus est. At ego, auditis commotus, ad

regias litteras confugere volebam, atque nullá morá eas quæsitum

processi, sed stupens, et attonitus reperi eas mihi furto ereptas

esse, quod me Hierosolymis versanti evenisse verosimile est. Omnes

terrore eramus perculsi. Primus Hanno cœpit loqui:

“Omnis hæc res,” inquit, “plane est perspicua. Fur Bodmilcar est. Ut

compertum habetis, Hazael annulum regis signatorium habet. Furciferi

hi litteras aperuerunt, sensum immutarunt, deinde, signaculo regis

iterum sigillarunt. Bodmilcar eas sumpsit, regique submisit, se

præfectum huius expeditionis simulans, nosque proditionis accusavit.

Fides illi habetur. Quid vero inde secuturum sit? Fato certius

futurum esse scio ut capiamur. Abigail autem, utique, ad Pharaonem

mittetur.”

“Non usque eo,” interclamat Sammai, “dum ego gladium ad eam tuendam

habuero.”

“Sic, profecto!” firmá voce ait Hanno; “Abigail sine dubitatione

Pharaoni tradetur, Chryseis autem venusta, Bodmilcari, in præmium, ob

suam fidem et constantiam, donabitur.”

Hanno gemitum edidit, Hannibal autem mystaces irritatus torsitabat.

“Haudquaquam dubito, Hanno,” interloquor ego, “quin cuncta quæ

præsagis, eventura sint. Tamen nunc ante tempus esset desperare. At

vero tu apud nos, veteres nautas, fortasse non satis diu versatus es,

ut cantilenam nautarum de Ægyptiis discere potuisses.”

Quamobrem ego sibilare cœpi cantilenam, Himilco autem læto risu sic

canere cœpit:

“Gentem bucephalam mira arte eniti necesse est,

Antea ut capiant, quem plectere morte minentur.”

Omnium animi protinus conversi sunt. Præ gaudio omnes mei amplexibus

me prope enecuerunt. Hanno genua, alterumque brachium amplectebatur;

Abigail alteram manum prehendit et deosculabatur; Hannibal ex uno

latere cataphractam meam vellicabat; Sammai ex altero idem faciebat.

Iam non procul aberam quin ab iis suffocarer. Ionica, quæ mea verba

etiam satis intelligebat, suas gratias oculorum nictu significabat.

Ut primum amplexus meorum eluctari poteram, ostendi illis in

longinquo opacum cumulum Ægyptiacarum navium, quæ in diluculo vix

cerni poterant.

“Si quinis-senis non plures essent illæ testæ dulcium aquarum,”

inquam, “nostræ tres naves viam illis ad fundum Nili cito

ostenderent; at nunc tanta earum turba est! Præterea, illis armatæ

copiæ in ripa præsto sunt, nec flumen ad eos effugiendos satis latum

est; Bodmilcar quoque suá operá iis aderit, qui pontivagus veteranus

est, et quamvis sua navis ad certamen instructa non sit, ipsa Tyriis

instructa est. Quidquid tamen sit, cedendum non est. Duremus

paulisper. Cæterum mihi confidite!”

“Tui sumus!” ait Hanno, “ad mortem usque!” Hannibal dentibus pressis

mutiebat vindictam, si quis mandatis defuturus esset. Sammai amplexu

tenebat Abigail, vovens caput cum spoliis cuiuscunque, qui cum eo

congressus fuisset, ei allaturum, si ipse adeo Pharao is esse

contigisset.

Sub idem tempus Hamilcar et Hasdrubal, hic cum suo gubernatore

Giscone, ad mandata mea accipienda accesserunt.

“Tyrio illi,” fatur Hamilcar, “nunquam fidem habui; mihi ergo perquam

placebit rem cum eo potius gladio dirimere; idem et nautæ mei

sentiunt.”

“Ha, ha! Himilco,” ridebat Gisco inauritus, “iam licebit diversari!”

“Sic, Me Dius Fidius, ó te vetusculum Celtam,” regerit in eum

Himilco, “docebimus scordalos natare.”

Manibus trium virorum prehensis, gratias ob fidem eorum dedi, dein

ipsi ad naves reverterunt. Multo iam die, oculos in flumine

circumferens, situm navium hostilium deprehendi. Infra, secundo

flumine, conspicabar Ægyptiorum triremes in itinere positas. E

regione nobis, a lævo, circiter quadraginta lintres, cum quaternis

remigibus, quinisque militibus erant congregatæ, a dextra autem ripa

circiter centum sagittarii properantes videbantur. Adversum flumen

prospectans circa duo stadia, senas triremes animadverti; duas

onerarias, cum suspensis stegis, vidi sub velis, ad lævam ripam,

secundo flumine ferri; medio autem flumine, cum celsis lateribus,

editá prorá, agnovi Melcarth, ut retractis remis, velisque

convolutis, ab helciariis monoremis trahebatur. Castra, quorum ignes

in tenebris videbamus, nimium aberant, quominus interdiu sub oculis

caderent. Ripæ undique humiles erant, sine arboribus, sed agri,

trifoliis consiti, item segetibus pro messi prope maturis læti circum

patebant. In ripa læva, intra iactum sagittæ, agger erat satis

arduus, cuius in summo via ducebat, ut contra eluviones annuas tuta

esset. E longinquo albi muri urbis, ad Meridiem, cernebantur; ad

Aquilonem gilvo-albidæ aquæ, aggerem fluminis transcendentes, et cum

glauco æquore miscentes, videbantur.

Ab ostio fluminis vix stadia sena aberamus. Tam Eurus, quam fluctus

nobis favebant, ita ut, si semel alto potiri nobis datum esset, nihil

nobis verendum erat. Consilium itaque cepi Ægyptios adoriendi,

priusquam Melcarth nos antevertere posset, quod sciebam admodum

difficile fore, iam propter ingentem eius molem, eam evitare, si

nobis præcurrere posset, unde etiam telis nos facile obrueret, quin

propter celsitudinem laterum non modo nostri eam invadere nequirent,

sed ipsi nos sine negotio invadere et opprimere possent.

Primum itaque meum strategema erat, solvere retinacula, meque in

medium fluminis cursum collocare, ita ut extra ictum sagittarum a

ripa essem. Dagon proram ad Aquilonem convertit, ac dimidium iactum

sagittæ infra me iacebat, Cabiri vero a lævo mihi, cum prora ad

Austrum. Vela cuncta convoluta erant, remiges autem aquam tenerrime

verrere iussi erant, ut naves nihil nisi in loco continerent, et

quisque viæ dux iuxta gubernatorem paratus adstabat. Hannibal

sagittarios suos a fronte, et a postico instruxit, milites autem

circum malos collocavit. Ego et Hanno proram scandimus, insequente

classico. Herculeus Ionas apud Hannibalem mansit. Ei persuaderi non

poterat, ut seu loricam indueret, seu hastam caperet, sed cum tuba in

manu observabat, ut nos ad certamen nosmet parabamus.

Iam scorpiones iaculis erant oneratæ, et in singulis navibus plures

testæ erant cum sulphure piceque ad succendendum paratæ. Fecimus

etiam pro re nata rates flammiferas e tabulis, quibus clavos trabales

impuleramus, his autem pelles caprinæ pinguedine illitæ ad facile

incendendum alligatæ erant.

Diu nobis exspectandum non erat. Paullo enim post acuti soni tubarum

Ægyptiorum clangere audiebantur, navesque militibus scatere cœperunt.

Satis clare poteram fuscos et imberbes vultus Ægyptiorum militum

discernere, itemque eos securibus esse armatos, triangulariaque scuta

gerentes. Cernere etiam poteram sagittarios, nudis cruribus, e

cingulis pugiones pendentes, ut iuxta navium latera dispositi

stabant. Remiges plus quam seminudi erant, nam præter amiculum circum

lumbos, plane nullum vestimentum gerebant, atque remos suos, secundum

morem gentis, stantes agebant. Super constratum Melcarth Bodmilcar

facile discerni poterat; cuidam officiali Ægyptiaco, admodum

agitatus, negotiisque intentus, aliquid explicare videbatur. Hic,

viridi indutus, ingenti corymbo, vultu, brachiisque minio tinctis,

secundum morem hominis eius dignitatis.

Milites scaphas stipantes haud aliter quam remiges erant induti, in

cingulis pugiones gerentes, armati vero erant securibus atque

iaculis, utroque extremo præacutis, quibus Ægyptii mira dexteritate

uti cognoscebantur. Quamquam omnes naves militesque magnopere agitari

videbantur, neutri accedere tentabant, sed universi expectatione

quadam teneri parebant.

Res mox palam fuit. Linter maiuscula e cætera multitudine se

explicare videbatur, ac secundo flumine ad nos tendere. Remiges octo

in editiori prora, ac versum puppim stantes, navim impellebant, et

duodeni milites, quadratis cataphractis æreis in pectore, armati

lanceis, pugionibus, atque acinacibus, stabant in medio, inter quos

regius quidam minister altioris ordinis stabat. Is duplici tunica

erat indutus, in pectore altera alteram obvolvens, utraque e

reticulato lineato, cingulo vitreatis lamellis ornato cinctus, e

collo autem figura aurea ac vitreata pendebat, cum alis passis,

catená aureá avis suspensa. Operculum capitis celsa tiara erat, cum

vitreata lamella, nomine Pharaonis, litteris hieroglyphicis

inscripta. Barba eius telá rubrá complexa erat, manu autem securim

militarem auratam librabat, cuius manubrium intestino opere animalium

symbolorumque aliorum speciem ferenti, erat exquisite ornatum. Ad

unum latus huius viri tam laute ornati, sacerdos, vel scriba stabat

presse tonsus, omnino candidatus, qui manu atramentarium, voluminaque

papyri ferebat; ex altero autem latere, Syriacis loricis indutus,

vetus noster amicus, Hazael, adstabat. Non poteram lenem risum

cohibere, quum in navi cumulum catenarum compedumque conspiciebam.

Audito clamore officialis regii, quo significabat se mecum colloqui

velle, facultatem ei feci, ut navim suam ad latus Astartes

appelleret. Ille, comitante scriba, quinisque militibus, non sine

arrogantia conscendebat. Hazael, satis providus, loco, quo stabat,

mansit. Ipse, magnatem regium cum omni honoris officio excepi, ac

secundum morem regni eum consalutavi; at ille hæc omnia non modo

flocci fecit, verum omni proterviá ac procacitate in hunc modum nos

verbis lacessere cœpit:

“Ad genua, ad genua, vos fures Phœnicii, et misericordiam Pharaonis

flagitate!”

Quum intellexissem hunc esse tenorem verborum eius, austero modo illi

respondi:

“Fures non sumus, nullam Pharaoni iniuriam intulimus; quin tantum

abest ut Pharaonis misericordia a nobis efflagitanda sit, ut eius

tutelam mereamur.”

“Apage sis ista mendacia!” clamat furens Ægyptius. “Numquid non ipsá

hac nocte effugere tentavistis?”

“Non!” regero acrius; “retinacula nobis per fraudem abscissa erant.

Veri fures apud vos sunt. Sycophanta ille Bodmilcar, isteque spado

scordalus, surreptis a me regiis litteris, eas ad te detulere.”

“Tace!” furioso impetu clamat Ægyptius, “doli vestri nobis luce

clarius constant. Protende manus! compedes parati sunt, et tu, atque

mancipium, quod Pharaoni ereptum erat, ad Pharaonem procedetis. Noli

dubitare quin æqua vobis iustitia fiat.”

Iam scriba atramentarium calamosque apparare cœpit, ut nostra nomina

litteris consignaret, quum ego, mei plane impos, in cachinnum erupi:

“Num tu nos insanire arbitraris?” eum inclamo, “Tune, Hercle,

existimas futurum, ut nos naves nostras deseramus, teque comitemur,

ut elenchum mendaciorum in nos effictorum auscultemus? Non, per omnes

Deos Deasque faciemus, sed ubi sumus, perseverabimus!”

Ægyptius furore tripudiabat. “Fures! Patibula! Furciferi!”

vociferabatur delectus regius, “quisque vestrum tormentis morietur!”

Dum hæc apud nos geruntur, sollicito animo oculos ad classiculam

supra nos, adverso flumine, converto; quum autem viderem eam iam in

motum actam, omnino posthabito tripudio furentis ministri regii,

tubicinem meum “ad arma” canere iussi. Ægyptius, hoc audito,

insequente scriba, ad suam lintrem pedes retrahere cœpit, milites

autem sui, ad tuendum eius regressum, hastas per transversum pone eum

iunxerunt. Sammai, Hannibal atque Hanno hunc militum motum in malam

partem interpretati, quasi impetum in me ab iis intentari, destrictis

gladiis eos adoriuntur, atque Herculeus Ionas, missá tubá, in medium

irruit tumultum, extortáque hastá e manu unius militis, humeris eum

prehendit, caputque eius semel iterumque cancellis navis illidit.

Ægyptii vulgo creduntur genus durioris capitis, fateri tamen cogor

calvariam huius miselli instar melonis ruptam esse.

Interea Hannibal alterum militem iugulat, Sammai autem tertium gladio

perfodit; ego vero conabar lanceam quarti e manibus extorquere, quum

numero meorum perterritus, conversus, exemplumque secutus unius

sodalis superstitis, se in flumen præcipitem dedit, ac more ranæ

navit. At salutem reperire non tam vili stabat; nam Bichri, qui prope

cancellos morabatur, alterum eorum sagittá percussit, alterum vero

remiges ita remo percusserunt, ut intermoreretur, mersusque esset.

Sic his quinque deletis, veri certaminis initium tantum fecimus.

Simul atque Ægyptii tumultum fieri animadverterant, a recta ripa

triremis solvitur, magnoque impetu in nos fertur, totumque examen

navicularum conglobatum sagittarum imbrem in nos pluere cœpit, ita

tamen, ut sagittæ partim lateribus navis inciderent, partim vero

innocuæ supra caput evolarent.

Ictu oculi facile perspiciebam consilia hostium. Ut prævideram, navim

Melcarth, secundo flumine, ad rectum vectabant eo manifesto proposito

ut præterire tentantes nos, eá nobis obiectá, ab effugio prohiberent.

Primum itaque, ut vera consilia celarent, utque nos deciperent, et

animum nostrum averterent, duas maiores naves versus nos impulerunt,

atque classiculam lintrium ad nos agebant, ut imbre sagittarum nos

impeterent. Iussu meo Hannibal sine mora catapultas apparavit, et mox

magnam copiam lapidum, testarumque, pice ac sulphure plenarum,

transversum Cabiros in venientes naves iaculari cœpit. Tunc Cabiros

atque Dagonem a dextro et lævo in contrarias partes moveri iussi:

Cabiros quidem ad Aquilonem versus actuarias viam nostram obruentes;

Dagonem vero in triremem, quæ Melcarth vectabat. Bodmilcarem in prora

magnæ onerariæ satis clare cernere poteram, ut Ægyptios perniciem

suam docere gestiebat, hortarique remiges, ut remos aquis mergerent;

at ea iam erant sero. Motus nostri ipsis inopinati erant. Dagon enim

impetu in examen obsistentium navium celeriter et expedite facto, eas

partim obtrivit, partim autem evertit et depressit, viamque sibi

exaravit, Astarte autem, discessu Cabirorum spatium nacta, naves, quæ

nos præterire tentabant, commode cohibuit; denique Cabiri, missis

ratibus igniferis, quæ secundo flumine prorsum vergentes, duas

triremes, quæ ostium fluminis custodiebant, suæ securitatis

sollicitas, pæne innocuas reddidit.

Nostra prœliandi consilia prorsus efficacia comprobabantur. Astarte

unam navim Ægyptiacam celeri concursu ita arietavit, ut ea in medio

rumperetur, mergereturque; altera autem igniferis vexata ratibus,

voragineque alterius in discrimen vocata, ipsa de industria in

scopulos pessum iit. Dagon autem, postquam helciariam, tamquam vas

ligneum, putredine exesum intudisset, ad me reversa est; et, postquam

non sine vindicta vidissemus oras a nautis Bodmilcaris rescindi,

animum ad barcam convertebamus, quæ ex conflictu ad Melcarth

revertebatur. Eodem tempore, ex utroque latere arctissime eam

prætervecti, utrumque ordinem remorum detersimus, imbremque

sagittarum illi immisimus, tum præterlapsi, nos summo nisu cum

Cabiris coniunximus. Hæc interea mittendis ratibus igniferis in

actuarias usque erat occupata.

Certamen nostrum breve, sed efficax fuit. Spatio quam hora breviori

Melcarth sui impotem reddidimus; duas naves Ægyptiacas depressimus,

tertiam in scopulos misimus, ac, postremo, quindenis haud pauciores e

lintribus Ægyptiacis obtrivimus.

Aquæ circa nos ruderibus fractarum navium erant constratæ, inter quæ

nec pauci homines luctari videbantur. Hac pugná nostrá, assultuque

necopinato reliqua Ægyptiorum classis perturbata, in medio flumine

aliæ aliis illidentes, ipsæ sibi impedimento fuerunt, nec ulla navium

poterat, aut volebat, Melcarth, ut helciaria, opem ferre. Itaque,

quum palam esset, eas me nihil curare oportere, animum ad triremes

ante nos converti, missisque denis vel duodenis ratibus igniferis,

quas nautæ Cabirorum paraverant, marrisque in viam egerant, eas

dissipare tentavi. Triremes pedetentim cesserunt. Quum vero satis in

tuto essem, nec periculum imminere sentirem, ad eas Aquilonem versus

ire contendi, hostibus nostris in sua perturbatione ob incommodum

acceptum, a tergo relictis, quos inter erat Bodmilcar, in puppi navis

suæ impotis furens. Bichri se ægre ferre aiebat, quod aliquot

sagittas in eum mittere non posset; at hoc nihil modo attinebat, quod

nunc iam nimis longe ab eo aberamus.

“Pugna infecta!” inquit sagittarius intrepidus, ut a puppi prorsum

venit.

“Sane quidem,” illi assentior, “hodie scordalus ille malá fortuná

usus est; at vero ille aliam quæret occasionem; cum illo necdum

omnino egimus.”

“Ita et ego spero,” interloquitur Hanno, vindictam spirans.

Sub hoc idem tempus motus quidam inter naves Ægyptiacas cerni

poterat, ut tres earum ex ambagibus explicatæ, iter ad nos

prosequendos aggrediebantur, compluribus naviculis comitantibus.

Eodem tempore in ripa, secundo flumine, turmas equitum citato cursu

ferri conspicor: atque, ut oculos in via aggerata circumfero,

animadverto nubem pulveris, ex qua semel iterumque fulgor carpentorum

æneorum et auratorum emicabat. Nullum supererat dubium, quin rex ipse

appropinquaret, ut testis eventuum esset, propriisque oculis,

quemadmodum caperemur, videret.

At Pharao potentissimus sero advenit.

E quadragenis vel quinquagenis ratibus igniferis, si non plures, duæ

dumtaxat metam attigerunt; nam una triremum iam flagrabat, et manus

perterritæ, morem Ægyptiorum secutæ, triremem pessum egerunt. Illa

vero navigia, quæ ad nos insectandos venerant, minimum duo stadia

nobis a tergo erant, sicque satis spatii suppetebat ad congrediendum

cum unica triremi, quæ nostrum effugium intercludere conabatur.

“Conscendamus! conscendamus eam!” conclamabant fere uná voce

Hannibal, Hanno, atque Sammai.

“Otium non suppetit, nec ipsa navis pretium operæ est,” respondeo

ipsis, “mergamus eam.”

“Mergatur ergo, tamquam lapis!” ait Himilco.

Cabiri, quod illi nusquam resistebatur, nec experta erat nisi paucos

lapides, vagasque sagittas, quæ illi raræ et innocuæ incidebant, iam

ad proram triremis attigit, velisque passis, mari imminebat. Dagon

quoque iam secutura erat, sed signo a me dato, Hasdrubal invehebatur

in posticum triremis, ego autem a latere illi incurri, et sic captam

triremem bifariam diffregimus. Triremis a vasto gurgite circum

spumante hausta fuit. Ultima igitur obice discussá, vela ventis

dedimus, moxque alto potiti, tubæ nostræ victoriam cecinerunt.

Interim e tergo nobis raucus sonitus, clamor atque maledicta

intonuerunt; nos tamen iam securi ferebamur. Nullo prorsus fieri

poterat modo, ut hostes naviculis suis, putaminum nucum instar, istis

spumantibus fluctibus, quos nos “ære ruebamus,” se committere

possent, vel auderent; quumque iam æquor teneremus, proris ad

Occiduum versis, ut in devexis oris oculos circumferebam, satis clare

vidi malos Ægyptiorum nequaquam moveri. Nullum itaque dubium erat,

quin Bodmilcar iis persuasisset, ut a persequendo desisterent.

E nostris quindecim erant vulnerati, plerumque leviter, duo autem

occisi; ex hostium vero numero, cum iis unà qui a sagittariis

interfecti erant, quique undis hausti igneque interempti fuerunt,

haud pauciores quam tercenti interierunt. Sic enim ex cadaveribus, in

undis sacri sui Nili fluitantibus, æstimare debebamus.

Damna, a nobis perpessa, haud multo labore reparavimus. Paucis remis

fractis, tam in Astarti, quam in Dagone, e suppetiis novos

substituimus; stegæ abluebantur, rudentes firmavimus, cæteros funes

sarsimus, sagittas, quæ lateribus navis, cancellis, antennisque

hæserant, evulsimus. Saucios intro subveximus, cadavera trium

Ægyptiorum, spoliis exuta, in mare præcipitavimus. Nostri quoque duo

cæsi, invocatis prius Menetho, Hocco, Rhadamanthoque, iudicibus

inferorum, fluctibus erant commissi. Minus trium horarum spatio

cuncta in pristinum ordinem erant revocata, quasi nihil unquam nobis

accidisset. Chryseis atque Abigail, quæ, quandocunque res postulabat,

suá operá præsto erant, suá lætæ fruebantur libertate; perinde atque

Hanno, semper constans, atque Sammai, suæ felicitatis participes

erant.

Interim Hasdrubalem ad me vocari iussi, ut mecum, atque cum

Himilcone, de futuris nostris propositis in consilium veniret.

Postquam convenimus, sic eos alloquor:

“Mihi quidem,” inquam, “vestra pace dixerim, dubium nullum subesse

videtur, quin hostes nos prosecuturi sint. Fore enim existimo, ut

ostio ad Orientem, sive Canopico, sive Phanitico ramo fluminis enim

ascendere poterunt, ascensuri sint; atque mihi æque certum videtur

regem tum ad Pharum, tum ad Canopum naves paratas habere. Hæ nostrum

adventum anticipare possunt: præterea, cras mane veredarii terrá

accurrere exspectandi sunt, nos vero summá virium contentione eo vix

circa meridiem perventuri sumus. Insuper, quum etiam aqua nostra pæne

ad fundum usque exhausta sit, alicubi terram petere nos oportebit.”

Himilconi, cui copia vini in hoc rerum statu subveniri nobis posse

videbatur, vulsu humerorum respondi, et sic pergebam:

“In animo mihi erat hac ipsá vesperá hydrias nostras aquá recenti

replendas curare, sed pugna ista propositum meum frustravit. Terram

petere nobis utique omnino necesse erit; atque hoc mihi potissimum

arridet consilium: iterum intrabimus flumen ostio Sebennitico, quod

modo nobis proximum est; non enim suspicabuntur nos tam mox littora

petere ausos esse; nec fortasse ipsi ibi erunt; sed si sint, vi nobis

utendum erit, nam aquam comparare omnino debemus.”

Placuit propositum sociis; hi tamen de proxime futuris

sollicitabantur.

“Equidem,” inquam, “propter amissam onerariam expeditio nostra ipsa

reliquenda mihi nequaquam videtur. Futurum est ut Ægyptii, si nos nec

ad Canopum, nec apud Pharum deprehenderint, in ulterioribus

littoribus nobis insidientur; atque tandem Bodmilcar, cui consilia

nostra nota sunt, subsidiis a Pharaone impetratis, nos Tartessum

usque persequatur. Certum interim est fore, ut in eum serius aut

ocius incidamus. Vulturnius flat, qui nobis secundus est; iter

adverso sole sequentes interdiu, Cabiros autem parum ad lævum

tenentes noctu, minime dubito effici posse, ut summum quinum dierum

spatio littoribus insulæ Cretæ potiamur.”

Himilco et Hasdrubal mirabundi, stupentesque me contuebantur.

“Ab Ægypto ad Cretam! Per pelagum vastum! Res prorsus inaudita;

fierine id potest?”

Hi propositum meum eiusmodi exclamationibus exceperunt.

“Quin,” prosequor ego, “cœpta etiam magis ardua perfici queunt.

Verosimile haud est ut ventus ante novilunium proximum mutetur;

verumtamen, etiamsi mutetur, nec Cretá potiamur, nihil nisi ad

littora continentis perferemur, aut vero in aliam quandam Archipelagi

insulam. Illinc, deinde, circumferemur promontorium Maleam et

Siciliam, a Sicilia autem Carthaginem, illinc autem rectá Tartessum

veniemus. Istud nimirum iter nostrum est.”

“Per Deam Astarten, propositum tuum certe præclarum est,” exclamat

Hannibal, “dum interim scordali Ægyptii circinabunt circa Syrtes.”

“Eas autem,” inquit Himilco, “satis procellosas experientur. Annis ab

hinc binis illic pæne mersus eram. Liceat nobis sperare futurum, ut

Bodmilcar, suique sycophantæ Tyrii, Dii eos perdant, illic, ut

meruerunt, suum scelus luant. Quam gestio illos singulos, veluti

pisces e bronchiis, pendentes e fune cernere!”

Haud longo cursu ad oppidum Sebennys pervenimus. Cabiri erat ad

littus præmissa, quæ, cuncta quieta renuntians, iam redivit. Solito

tributo proconsuli Ægyptiaco soluto, aliquot nautas expedivi, ut,

quanta necessaria videretur, aquam compararent. Eadem operá, usi

opportunitate, aliquot corbes cæpullarum, necnon satis carnis

recentis, ibidem sagaces nautæ coemerunt. Priusquam is dies ad finem

vergere cœpisset, terræ illi terga vertimus, iter nostrum,

discriminum plenum ad Aquilonem et Occasum fleximus.

“At nunc,” dico meis, “tandem aliquando promite lances et patinas,

haud enim mediocri fame urgeor.”

In postico, loco idoneo, discubuimus, ubi Chryseide, quoque et

Abigail participantibus, sat frequens nostrum erat multitudo.

Quotidiano nautarum et militum victui vini quoque cyathum, in gratiam

victoriæ matutinæ, adiecimus.

“Propositum iter,” fatur Hanno, “mutatum esse video; anne Cretam

tendimus?”

“Ita, profecto,” respondi, opinione subiunctá eam regionem Chryseidi

venustæ iam notam videri.

Tum Sammai sciscitabatur, utrum locus ille non idem esset atque

Chittim.

“Non idem locus est,” respondi, “ista insula montibus est aspera, in

quibus capræ, cum patulis cornibus, ut in Arabia, scatent, incolæ

autem ut funditores et sagittarii celebrantur.”

“Licebit itaque Bichri sibi æmulos et pares reperire,” iocatur

Sammai, “sed cuius gentis sunt illi?”

“Phrygii sunt, atque Dores,” explico illi, “viri helvi ac proceres,

venusto vultu, habituque corporis rite ordinato. Hi oppida

condiderunt, in quorum nonnullis nostri mercatores Sidonii sedes

fixerunt; hi autem eò per Chittim, ac per Rhodum pervenerunt.

Chryseis eádem quá Dores linguá utitur.”

Sammai, qui constanti affectione erga Chryseidem ferebatur, libenter

audiebat eam in mediam ituram esse gentem cuius linguá uteretur,

esseque eiusdem prosapiæ; quæritabat tunc, utrum gens etiam bellicosa

esset. Chryseis, Hannone iuvante, tunc explicuit Dores, non secus

atque Ionios, insularum incolas, item Achæos in continente, artium

belli peritissimos esse, eorumque famam, ob gentes ab eis subactas

longe lateque celebrari.

“Quam vastum, quamque ingentem necesse est hunc mundum esse!”

mirabundus suspirat Hannibal; “En nationem gloriá belli cluentem,

cuius vix vel nomen mihi cognitum est! At vero, annon Creta est, unde

nos gladios Chalcidicos obtinemus?”

Subridens ob eius errorem, explicui illi gladios Chalcidicos ex ære

fieri insulæ Chalcidis, atque Phœnicios nusquam alias æs reperire

posse, quod sic temperari patiatur.

Hannibal per Hannonem et ulterius sciscitabatur a Chryseide de natura

artis militaris, quá Ionii uterentur, item, quæ stipendia solverent.

“Tune reverà arbitraris nos mulieres rerum eiusmodi gnaras esse?”

subridens redarguit Abigail; “mulier, quum populares suos peritos

pugnandi intelligit, quum valorem prædæ sibi e bello reportatæ

iudicare novit, satis scit; sed quid, obsecro, de arte belli eam

intelligere arbitraberis?”

Chryseis haud parum delectabatur vivido ancillæ suæ responso, atque

nomina celeberrimorum patriæ suæ ducum recitare cœpit. Audivi nomina

Achillis, Aiacis, tum cuiusdam regis Agamemnonis; intellexi etiam eam

duos reges patrios, nomine Iasonem atque Ulyssem, qui famá itinerum

fuissent illustres.

“Itinera maritima!” derisione quadam obvertit Himilco. “Equidem

facile hariolor genus navigationis eorum, ut sint soliti repere

secundum littora, terrisque hærere, stadia singula quoque die

progressi, nunquam ultra continentes discedere ausi. Tum etiam naves

cuiusmodi habuerint! Fortunatum me censeo quod me nulli earum vel a

Sidone ad Chittim concredere debeo.”

Chryseis hæc quidem non negabat; naves enim tales, quales Phœnicum,

in sua patria certe nunquam viderat, nec addere dubitabat pontivagos

Phœnices veros Deos marinos sibi videri.

“Tunc te,” fervido animo, in blandimentum Chryseidi, interponit

Hanno, “eorum Deam Marinam videri convenit.”

“A, ephebe,” oscitabundus monet Hannibal, “suavia dicteria tua linguá

Ionicá aptius extuleris, alioquin virgo non te intelliget.”

At vero virgo, capite cum gratiá converso, hilarique cachinno, probá

Phœnicitate respondit se, quid gestum dictumque fuerit, optime

intellexisse.

“Assentatiunculas probe intelligere, mulieri semper fidem habueris!”

iocatur Hannibal.

“Vellem equidem scire,” nugatur Himilco, “quo eventu uxor Gisconis

uncta Hannonis vocula exceptura esset; dialectus enim sua Celtica

cornicationi corvi Bodmilcaris haud absimilis est.”

Interim iam tenebrascere cœpit, et usque sermocinabundus Himilco ad

proram, locum suum, concessit, ego autem in puppi excubatum ivi. Totá

eá nocte, dieque insecuto, flabra in ventum increverunt; qui tamen,

quoniam nobis secundi erant, gratum existimavimus; attamen, quum

vectores nostri omnes conscii essent nos longe a terris abesse, et in

mari alto versari, nec circum se nisi cœlum atque æquor cernerent,

pavor quidam eos incessit; et, quum navis modo in vertices ingentium

undarum eveheretur, proximoque temporis momento in ima voraginum,

quasi sine fundo, rapi viderentur, artus eorum formidine pæne

riguerunt. Appetentia cibi fere cunctos deseruit, frequentesque

Numina invocare cœperunt. Insecutá nocte ventus in procellam, ac,

postremo, in tempestatem increvit, denique, diluculo ad Austrum se

circumegit, nosque mille octingentis in die stadiis versus Aquilonem

rapuit.

Boná fortuná, licet magná per æquora rapiebamur celeritate, naves se

vicinas continebant. Versus crepusculum ventus aliquantum cessit,

postridie, denique, qui erat dies quartus, tranquillitas rediit,

cœlum serenum emicuit, ac, tandem, summo omnium gaudio, excubitor,

qui in corbe, prope ad verticem mali excubabat, terram in conspectu

esse proclamavit. Ego ad Himilconem in prora stantem accessi, atque

nostrum uterque prorsum spectans, sole oriente, aliquot dissitissima

montium cacumina livescentia conspicabamur. Post meridiem terra iam

omnibus conspicua fiebat, et antequam stellæ comparuissent, littus

circumnavigavimus, quod præ rupibus accedi non posse videbatur.

Media nox iam pridem elapsa erat, antequam locum ad iaciendas

anchoras idoneum repereramus; tamen, postremo, sinum patentem

invenimus, ubi fluvius in mare dilapsurus fundum sabulosum

candicantemque percurrebat. Versus Ortum densum arboretum cerni

poterat, supra quod celsa iuga nivea e longinquo eminebant. Cabiri,

prope ostium fluminis in siccum subducebatur, oneraria autem et

barca, quum aquæ satis altæ reperirentur, magnis scopulis, in arido

prominentibus, destinabantur. Littora omnino deserta esse videbantur,

nec ulla habitacula humana usquam conspici poterant.