Het voornaamste feit in de geschiedenis van Europa is de tegenwoordig
bijna algemeene triomf van de slavenmoraal op de heerenmoraal: bijna
overal erkent de mensch de waardetafel, die ontstaan is uit den
wrok der slaven, uit het physiologisch en psychologisch bederf der
ontaarden en uit de bewuste of onbewuste leugen van hunne natuurlijke
hoofden, de ascetische priesters. Gedurende tweeduizend jaren heeft
er een verwoede strijd geheerscht tusschen Rome, de erfgename van
de Grieksche traditie en haar aristocratisch ideaal, de bakermat
van het sterkste en edelste ras, dat ooit bestaan heeft, en Judea,
het land van wrok en haat, het vaderland van den priesterlijken
geest. Judea overwon. De Renaissance, die in hare vlucht door Luther
en het Protestantisme wordt tegengehouden; het Fransch aristocratisch
en klassiek ideaal, dat na twee eeuwen van grootheid in de bloedige
Revolutieplaag ten onder gaat; Napoleon, dat eenig, bovenmenschelijk
en wellicht onmenschelijk heerschertype, die door het Heilig Verbond
overwonnen wordt; dat zijn de opeenvolgende feiten, die het ideaal
der slaven ter overwinning hebben geleid. Heden ten dage verkeert
Europa geheel in verval: overal doen zich onweerlegbare verschijnselen
voor van verminderende levenskracht en het staat te vreezen, dat het
menschelijk geslacht zal ophouden te groeien en langzamerhand tot
eene verachtelijke middelmatigheid zal vervallen.
De slavenmoraal beheerscht in onzen tijd het modern geweten onder
den weidschen naam van "godsdienst der lijdende menschheid". Laat
ons eens van nabij zien wat die naam in werkelijkheid inhoudt.
De psychologische analyse van het medelijden toont ons in de eerste
plaats, dat dat gevoel, dat door onze tegenwoordige moralisten zoo hoog
geroemd wordt, volstrekt niet zoo belangeloos en zoo bewonderenswaardig
is als het ons voorkomt, want in werkelijkheid schuilt in medelijden
eene groote mate van zelfzuchtig genoegen. Wij doen anderen goed
zooals wij hun kwaad doen, uitsluitend om ons het gevoel van onze
macht bewust te zijn en hen om zoo te zeggen aan onze heerschappij
te onderwerpen. De mensch, die sterke, edele neigingen heeft, zoekt
zijnen gelijke op om tegen hem te strijden en hem door zijne kracht
het hoofd te doen buigen voor zijne overmacht; daarentegen ziet hij
neer op een al te gemakkelijke prooi en verwijdert hij minachtend hen,
die hij niet waard acht zich met hem te meten. De zwakke echter stelt
zich juist tevreden met eene middelmatige prooi en eene gemakkelijke
overwinning; nu is een zieke of een ongelukkige niet erg te duchten
en daarbij neemt de mensch altijd liever eene weldaad dan eene smart
aan; bijgevolg weet de barmhartige zeker, dat hij een minimum van
weerstand zal ontmoeten en zonder het minste gevaar eene overwinning
zal behalen. Het medelijden is dus eene deugd voor middelmatige zielen
en levert trouwens geen enkel bezwaar op, zoolang het ook slechts op
middelmatige zielen wordt toegepast; daarentegen wordt het een gebrek
aan achting en bijna eene laagheid, zoodra het zich tot eene edele
ziel wendt, want eene edele ziel verbergt haar verdriet, hare smart en
hare gebreken en verdedigt zich zoowel tegen welwillendheid als tegen
kwaadwillendheid; de lijdende, misdeelde, afzichtelijke mensch heeft
dus het recht de onbescheiden getuigen van zijne ellende en leelijkheid
te haten en hen te verfoeien, die zich niet schamen naar iets, dat
voor aller blik verborgen moest blijven, te kijken en den ongelukkige
met een medelijden te overstelpen, dat hij niet gevraagd heeft.
Maar dat niet alleen: het medelijden is niet enkel een weinig
belangrijk gevoel, maar het is tevens een neerdrukkend gevoel. Laten
wij ons eens den godsdienst van het lijden der menschheid algemeen
voorstellen onder de menschen. Wat zal er dan gebeuren? De totale som
van leed zal verre van minder te zijn geworden, juist vermeerderd zijn,
daar een ieder bij zijne eigen smarten nog een deel der smarten van
anderen zal moeten dragen. Zoodoende is het medelijden een beginsel,
dat de levenskracht verzwakt, want het verergert het verlies aan
krachten, dat het leed reeds meebrengt en maakt de smart aanstekelijk.
Een nog ernstiger nadeel van den godsdienst van het medelijden is,
dat hij de normale wet der uitkiezing, wier doel het is de misdeelde
wezens, die weinig kans hebben als overwinnaar uit den strijd om het
bestaan te komen, te doen verdwijnen, tegenwerkt. Alle godsdienst van
het medelijden, als b.v. het Christendom, strekt tot bescherming van
het bestaan der ontaarden, en daarin ligt trouwens de voornaamste reden
van het succes, dat die soorten van godsdienst te allen tijde behaald
hebben, want zwakken en zieken komen in overvloed voor, terwijl de
volkomen gezonde mensch, die in alle opzichten goed geslaagd is,
eene uitzondering maakt. Bij alle hoogere diersoorten vindt men
eene meerderheid van misdeelde, ontaarde wezens, die noodlottig tot
lijden gedoemd zijn en het menschelijk geslacht maakt daarop geen
uitzondering, eer het tegendeel, want daar de mensch op de ladder
van het bestaan een hooger type is, wel voor volmaking het meest
vatbaar, maar dat nog licht verandert en nog geen vasten, beslisten
vorm heeft aangenomen, staat juist hij in het bijzonder aan het toeval
blootgesteld en is bij zijne soort de verhouding tusschen de mislukte
en de goed geslaagde exemplaren nog grooter dan bij alle andere
diersoorten. De godsdienst van het medelijden begaat dus de fout van
eene menigte onnutte levens, die door de wet der uitkiezing veroordeeld
zijn, te verlengen; hij behoudt en vermeerdert de ellende dezer wereld,
maakt dientengevolge het heelal leelijker en het leven waard "ontkend"
te worden; en is eigenlijk niet anders dan een practische vorm van
het nihilisme. Die godsdienst is daarbij gevaarlijk voor het bestaan
van de moreele gezondheid van de schoone exemplaren der menschheid,
want het zien van ellende, misvorming en afzichtelijkheid is het
meest te duchten gevaar voor den hoogstaanden mensch: het leidt hem
tot afschuw van het leven hetzij door verregaande walging of door
diep medelijden. Het medelijden kan eene verwoestende ziekte worden,
die eene edelmoedige natuur, die de noodige hardheid mist om het te
weerstaan, geheel verdelgen kan.
Het Christendom en de godsdienst van het medelijden hebben met
goed gevolg het verval van het Europeesch ras bevorderd en de
voortbrenging van verheven menschen, de evolutie van de menschheid
naar den Uebermensch belemmerd.
Zoo wij nu den godsdienst van het lijden niet langer naar zijn
gevolgen beoordeelen, maar als een symptoom beschouwen, begrijpen
wij onmiddellijk wat de beteekenis er van is. Dat overvloeien van
medelijden van den tegenwoordigen tijd is een duidelijk bewijs, dat
de mensch de smart hoe langer hoe meer vreest, dat hij verweekt en
verwijfd is en dat hij, beheerscht door zijn instinct als lid der
kudde, steeds banger wordt voor al wat zijne veiligheid en rust
zou kunnen verstoren. Hij ontvlucht niet alleen eigen smart maar
kan ook niet langer de gedachte aan smart bij anderen verdragen en
zelfs durft hij niet eens meer in naam van het recht doen lijden, wat
wel degelijk aan de zwakheid van zijn karakter en volstrekt niet aan
zielegrootheid of aan edelmoedige minachting van het geleden onrecht
is toe te schrijven. De barmhartige strekt zijn medelijden uit tot
over schuldigen en misdadigers. "In het leven der volken komt een
oogenblik, waarop de maatschappij zoodanig gezonken en ontzenuwd is,
dat zij zelfs partij trekt voor den mensch, die haar schendt, voor
den misdadiger en dat nog wel met de meeste ernst. Straffen! het
feit op zichzelf van straffen houdt voor hem iets onrechtvaardigs
in; en zeker is het, dat de gedachte aan "straf" en aan de
"noodzakelijkheid van straffen" hem pijn doet en vrees aanjaagt; zou
het niet voldoende zijn den misdadiger onschadelijk te maken? Waarom
dan hem straffen!.... "Straffen is zoo pijnlijk!" [85] Het ideaal,
dat het lid der kudde najaagt, is, dat een ieder de zekerheid van
een klein deel geluk met zoo min mogelijk smart verkrijge; het
leed wordt beschouwd als "iets, dat afgeschaft moest worden." [86]
Nietzsche daarentegen--en dat is misschien eene der schoonste zijden
van zijne leer--heeft de overtuiging, dat lafhartigheid, de vrees
voor smart eene der verachtelijkste hoedanigheden ter wereld is,
want de smart is juist de groote opvoedster der menschheid en heeft
haar hare schoonste titels bezorgd: "Gij zoudt zoo mogelijk"--en dat
"zoo mogelijk" is de grootste dwaasheid--de smart willen afschaffen. En
wij? Wij willen, naar het schijnt, het leven harder en slechter zien
worden dan het ooit geweest is! Het welzijn zooals gij het opvat, is
geen doel--neen, in onze oogen is dat een einde; een toestand, die den
mensch onvermijdelijk tot een belachelijk, verachtelijk wezen en zijne
vernietiging wenschelijk zou maken! In de levensschool der smart, der
groote smart--weet gij het niet?--onder dien harden leermeester alleen
heeft de mensch al zijne vorderingen gemaakt. De spanning van de ziel,
die zich onder het gewicht der smart stram zet en sterk leert worden,
de siddering, die zich van haar meester maakt als zij voor groote
rampen staat, hare vindingrijkheid en haar moed om het ongeluk te
dragen, om het uit te staan, het te verklaren en het zich ten nutte te
maken, al hare diepte, hare geheimzinnigheid, hare geveinsdheid, hare
wijsheid, list en grootheid: heeft zij die niet alle te danken aan de
leerschool der smart, gevormd en gefatsoeneerd door de groote smart. In
den mensch woont een schepsel en een schepper; er is in hem iets, dat
materie, fragment, overbodig, klei, modder, onzin en chaos is; maar er
is ook in hem een schepper, een beeldhouwer, de hardheid van den hamer,
de bespiegeling van den kunstenaar, de vreugde van den zevenden dag:
begrijpt gij die tegenstelling? En ook, dat uw medelijden tot het
schepsel in den mensch gaat, tot dat, wat gevormd, gebroken, gesmeed,
verscheurd, verbrand, door het vuur gehaald en gezuiverd moet worden,
tot dat wat noodzakelijk lijden moet en tot lijden is geschapen? En
ons medelijden--begrijpt gij niet, waarheen juist ons medelijden gaat
als het zich verzet tegen uw medelijden als zijnde de grootste zwakheid
en lafhartigheid? Voortaan dus: medelijden tegen medelijden." [87]
Een tweede ernstig teeken van verval is de bijna algemeene triomf
van het democratisch ideaal in Europa. Ondanks de oogenschijnlijke
tegenstelling tusschen dat ideaal en het Christelijk godsdienstig
ideaal staan die beide door hunne hoofdstrekking in werkelijkheid
gelijk. In het Christendom, den godsdienst van het menschelijk leed,
zoowel als in den godsdienst der gelijkheid vindt men de volgende
zelfde hoofdtrekken: haat van den zwakke tegen den sterke en verlangen
naar een leven zonder smart. Het Christendom maakt alle menschen gelijk
voor God en belooft hen een volkomen geluk aan de andere zijde van
het graf; de democraat wil de gelijkheid der menschen voor de wet en
spoort hen aan op aarde hun droom van volkomen geluk te verwezenlijken;
zijn doel is eene maatschappij te vormen, waaruit alle ongelijkheid
gebannen zou zijn en waarin alle menschen dezelfde rechten, dezelfde
plichten en een gelijk aandeel in het geluk zouden hebben, waarin
geen heerschappij meer zou bestaan en niemand meer te gehoorzamen
of te bevelen had, waarin geen meesters of slaven, geen rijken of
armen meer zouden voorkomen, maar enkel eene vormlooze massa geheel
gelijkstaande "burgers". Dat is het eenige ideaal van alle democraten,
onverschillig of zij zich republikeinen, socialisten of anarchisten
noemen. Zij streven er alle naar elke hoogere autoriteit te verdrijven,
"God noch heer" te erkennen en alle voorrechten af te schaffen; de
anarchisten zijn op dat punt alleen logischer dan de socialisten en
toonen meer haast om hun doel te bereiken. Zij allen verbroederen zich
in een zelfden afkeer van het straffend recht en zijn geneigd alle
straffen als onrechtvaardig te beschouwen; ook deelen zij dezelfde
gevoelens omtrent den godsdienst van het medelijden, den afschuw van
alle smart en de overtuiging, dat het leed afgeschaft moet worden. Zij
gelooven alle in de kudde "zelve" en meenen, dat elk individu zijn
eigen, bijzonder geluk kan en moet vinden in het geluk van het
geheele maatschappelijke lichaam en dat dat maatschappelijk geluk
alleen te bereiken is door het medelijden van elk afzonderlijk voor
allen en door algemeene verbroedering. Die ideeën hebben zoo vasten
voet gekregen in het modern geweten, dat Europa reeds bijna geen
menschen meer voortbrengt, die in hooge mate het heerschersinstinct
bezitten; zoo is het karakter van een echten meester als Napoleon
een hoogst zeldzame uitzondering in onze dagen en het heeft dan ook
eene buitengewone bewondering gewekt bij de menschheid, die zich van
zelve altijd tot de meesters wendt, die in staat zijn haar te leiden.
Over het algemeen voeren de regeerende personen van den tegenwoordigen
tijd hunne macht slechts met eene soort stille wroeging uit, zoo
algemeen worden de waarden der slavenmoraal erkend. Om zich tegen
hun slecht geweten te waarborgen, zoeken zij hunne toevlucht in
huichelachtige sophismen en trachten zij hunne bevoorrechte positie
met de voorschriften der heerschende moraal overeen te brengen: zij
beschouwen zich als de uitvoerders van bevelen, die van eene hoogere
macht uitgaan (de traditie, de wet, God), als de "eerste dienaren
van het land" of als de "werktuigen van het algemeene goed." [88]
Dezelfde neiging tot gelijkmaking uit zich ook in de wijze, waarop de
hedendaagsche Europeaan de verhouding tusschen man en vrouw beschouwt.
Voor Nietzsche is de natuurlijke ongelijkheid der geslachten eene
noodzakelijke wet, want volgens hem is de oorzaak dier ongelijkheid,
dat de liefde voor den man van minder belang is dan voor de
vrouw. Liefde is in het leven van den man slechts eene episode;
zijn sterkste neiging is het verlangen naar macht, de wil om zijne
heerschappij steeds verder uit te strekken; een onafgebroken strijd
tegen de krachten der natuur en tegen den wedijverenden wil van
anderen, de voortdurende bevestiging van zijne persoonlijkheid--ziedaar
de groote taak, waaraan hij zijne krachten wijden moet. Zoo hij zich
alleen aan liefde overgaf en zijn geheele leven, al zijne gedachten
en werkkracht aan de vrouw zijner liefde offerde, zou hij niets meer
zijn dan een slaaf en een lafaard, die niet waard was man te heeten en
de liefde eener vrouw te bezitten. In het leven der vrouw daarentegen
zijn de liefde en het kind alles." Alles in het leven der vrouw is
een raadsel, leert Zarathustra, en alles in de vrouw heeft slechts
ééne oplossing, die baring heet.
De liefde is in haar bestaan dus de beslissende gebeurtenis. In
tegenstelling met den man moet zij haar eer en roem er in leggen
de "eerste in de liefde" te zijn en zich geheel en volkomen naar
lichaam en ziel te geven aan den meester, dien zij gekozen heeft;
in die verloochening van haar eigen wil moet zij haar geluk zoeken en
zij zal des te meer bewondering verdienen en des te volkomener zijn
naarmate zij zich meer volkomen en beslist geeft. "Het geluk van den
man, zegt ook Zarathustra, heet: ik wil. Het geluk van de vrouw heet:
hij wil." De vrouw, die liefheeft, moet zich geheel aan den man geven
en hij moet die gave mannelijk aanvaarden: zoo is de wet der liefde,
die tragische en somtijds smartelijke wet, die beide geslachten tot
een niet op te heffen antagonisme dringt. De vrouw is geschapen om te
beminnen en te gehoorzamen, maar wee haar zoo de man uit verveling
of onbestendigheid genoeg van zijne verovering krijgt, de gave, die
zij hem offerde, gering vindt en nieuwe liefde, nieuwe aandoeningen
zoekt! De man moet heerschen en beschermen; hij moet rijk en machtig
genoeg van aard zijn om zoo te zeggen twee levens te leven, om zijn
eigen geluksdeel te veroveren en tevens haar, die alle hoop op hem
gevestigd heeft, gelukkig te maken; wee hem, zoo die zware taak
hem te veel wordt en zoo hij, waar liefde tot hem kwam de kracht
miste om de vlam dier liefde aan te wakkeren; bedrogen liefde gaat
over in verachting en de vrouw draagt hem, dien zij harer onwaardig
vindt en dien zij beschuldigt haar haar doel te hebben doen missen,
een onverzoenlijken haat toe.
De tegenwoordige tijd neemt even ongaarne dat natuurlijk antagonisme
tusschen man en vrouw als de even natuurlijke tegenstelling tusschen
man en slaaf aan, en evenals men getracht heeft den slaaf te verheffen,
zoo tracht men de vrouw te vergoden. Nietzsche nu is verre van den
eeredienst van het "ewig weibliche" als wettig te erkennen en in de
vrouw een hooger wezen met meer verfijnde neigingen en een juister
moreel gevoel te zien, een wezen, dat de macht heeft de menschheid
tot haar hoogste doel te voeren. Volgens hem behoort den man de
hoofdrol; hij moet de meester en de gevreesde meester zijn, want hij
heeft de grootste physieke kracht, het meest ontwikkeld verstand,
het edelmoedig hart en den vasten, energischen wil. De vrouw is
"bedachtzaam"; zij bezit in hoogere mate dan de man een zeker
practisch verstand, dat haar de dingen naar waarde doet schatten en
haar vlug de middelen doet vinden om het gegeven doel te bereiken;
maar haar aard is minder rijk en minder diep dan die van den man;
zij blijft meer aan de oppervlakte der dingen, is beuzelachtig en
somtijds bekrompen en pedant. "De man moet voor den strijd worden
opgeleid, leert Zarathustra, en de vrouw voor de ontspanning van
den strijder; al het overige is dwaasheid." [89] De vrouw is geen
afgod; zij is slechts een breekbaar en kostbaar stuk speelgoed,
dat evenwel ook gevaarlijk is en daardoor voor den man des te meer
waarde heeft. Zij is te duchten zoodra hartstocht, hetzij liefde
of haat, haar verteert, want in haar meer dan in den man bleef de
oorspronkelijke ongebondenheid der neigingen behouden; men vindt
bij haar de sluwe lenigheid van de kat, den klauw van den tijger,
die zich plotseling onder den fluweelen poot doet gevoelen, de naïeve
zelfzucht, de onhandelbare, tegenstrevende natuur en de verwarrende,
onlogische zonderlingheid van hartstochten en verlangens. Daarom heeft
zij een sterken meester noodig, die in staat is haar te leiden en zoo
noodig hare buitensporigheden tegen te gaan. Maar al boezemt zij aan
den eenen kant vrees in, aan den anderen kant kan zij ook betooveren
door hare teere, fijne bevalligheid, door de gave om zich te tooien,
zich physiek en moreel onder duizend verschillende vormen te vertoonen;
en bovenal boezemt zij medelijden in, heel veel medelijden, omdat
zij meer blootgesteld schijnt te zijn aan smart, omdat zij lichter te
treffen is, meer liefde behoeft en tot meer ontgoocheling is gedoemd
dan alle andere schepselen.
Het is trouwens niet de verafgoode vrouw, die Nietzsche's toorn het
meest gaande maakt; hij verfoeit bovenal en vervolgt met zijn wreedst
sarcasme de "geëmancipeerde" vrouw, de vrouw, die geen vrees meer
voor den man gevoelt, die er niet meer aan denkt zich te geven,
maar met hem op gelijken voet wil staan, de vrouw, die de hulde
en het ontzag van het sterke geslacht voor de zwakkere vrouw bijna
als eene beleediging beschouwt en in den strijd om het bestaan met
den man wil wedijveren. Geen vrouw staat hem zoozeer tegen als de
pedante blauwkous, die het waagt zich met litteratuur, wetenschap of
politiek te bemoeien, zoo niet nog erger de vrouwelijke "ambtenaar",
die in de moderne maatschappij, waarin de geest van nijverheid den
aristocratischen geest van strijd heeft overwonnen, naar juridische en
economische onafhankelijkheid streeft, luidruchtig tegen de slavenrol
opkomt, die men haar opdringt en drukke veldtochten organiseert om
dezelfde rechten als de man te verkrijgen. Nietzsche waarschuwt de
vrouw, dat zij op den verkeerden weg is, zoo zij zich met den man wil
meten en dat zij bezig is haren invloed te verliezen en in de publieke
achting hare eigen waarde te verminderen. Haar belang bestaat daarin,
dat zij den mannen verschijnt als een wezen van eene geheel andere
orde, als een verafstaand, moeilijk te bereiken, te begrijpen en
te regeeren wezen, dat flauw te vreezen en tevens zeer teer is,
dat medelijden opwekt en ontzien moet worden.
En daarentegen berooft zij zichzelve van dien stralenkrans van
geheimzinnigheid en ontwent zij het vrouwelijk schaamtegevoel, dat bij
de minste aanraking van het leelijke en gemeene siddert; zij begeeft
zich vrijwillig onder de menigte en tracht er zich doorheen te wringen
en haar weg te banen door het gedrang der egoïste begeerten. De vrouw
verliest hare poëzie! zij brengt onder den naam van kunstcultuur,
vooral door het misbruik van Wagneriaansche muziek, haar zenuwgestel
in de war en wordt hare natuurlijke roeping, het ter wereld brengen
van schoone kinderen, ontrouw.
Om kort te gaan: gansch Europa wordt leelijk; het dreigt een groot
ziekenhuis te worden, waarin eene weinig belangwekkende menigte
wemelt, die geen groote smart, maar ook geen groote vreugde kent, die
in middelmatigheid en onmacht gelijk staat en op aarde een doodsch,
hopeloos en doelloos bestaan voortsleept.
"Ziet! zoo leert Zarathustra, ik toon u den laatsten mensch.
"Wat is liefde, schepping, begeerte? Wat is eene ster?" Zoo vraagt
de laatste mensch en hij knipoogt.
De aarde is klein geworden en op de aarde huppelt de laatste mensch,
die alles verkleint. Zijn geslacht is even onuitroeibaar als de
bladluis; de laatste mensch leeft het langst.
"Wij hebben het geluk ontdekt," zeggen de laatste menschen en zij
knipoogen.
Zij hebben de streken, waar men een moeilijk leven leidt, verlaten,
want zij hebben behoefte aan warmte. Men heeft ook zijnen buurman
lief en drukt zich tegen hem aan, omdat men behoefte aan warmte heeft.
Ziek worden en wantrouwen is in hunne oogen eene zonde: men loopt er
voorzichtig. Wel dwaas, die over steenen of menschen struikelt.
Een weinig vergif van tijd tot tijd: dat geeft schoone droomen. En
veel vergif tot slot om aangenaam te sterven.
Men werkt nog wel, want werken geeft afleiding, maar men zorgt er voor,
dat die afleiding geen inspanning wordt.
Armoede of rijkdom duldt men niet langer, want beide geven te veel
zorgen. Wie zou nu nog willen bevelen? En wie gehoorzamen? Beide
kosten te veel moeite.
Geen herder en éene groote kudde! Allen willen hetzelfde; allen
staan gelijk en wie anders denkt, begeeft zich vrijwillig in het
krankzinnigengesticht.
"Wij hebben het geluk ontdekt," zeggen de laatste menschen en zij
knipoogen. [90]