alòr il me dešideri cjalt coma flàmis

al sarès d’jodi che esensa945 ca mostra

com’che Diu e ’l èsi nustri a sòn unìs.

Ulà sè ch’i crodìn par fede a s’jodarà,

sensa rašonalu, ma tant clar’l sarà chèl

coma chè ch’i acetàn che par prin a è vera.946

Alòr rispundùt i vevi: “Siora me, cussì fedèl

com’che pì i no pòl èsi, ringrasiàlu i vuej

che dal mont mortàl mi’a partàt in ta stu cjèl.

Ma dišèimi: alc jò’i volarès savej

daj sens scurs di stu cuàrp che la jù’n cjera

Caìn a còntin ca si pòl jodi’n chej.”

E ic cun bocja ridìnt: “Se sbaliàd’a era,”

a veva dìt, “l’opiniòn da la zent mortàl

bašada su sensasiòns, com’ca era,

nosta fà alòr la part dal bašovàl

e mar’veàti masa; chè ben ti sàs

che fra sens e rašòn curt al è ’l intervàl.

Ma dìšmi ’nvènsi sè che tu pensàt ti às.”

E jò: “Chej che ca sù diferèns mi pàrin,

in cuàrps pì rars o dens a sòn stàs creàs.”947

E ic: “T’jodaràs com’ca s’impantànin

tal fals li to idèis, se ben ti scòltis

com’che cul me rašonà a s’intorgulèin.948

L’otava sfera jodi vi fà lùcis

a plen, e chès o par coma o par cuant

lasù a vi mòstrin divièrsis mùšis.949

S’a la diversitàt a fòs dovùt dut cuant,

dùtis a varèsin la stesa virtùt

spartida, tant al pìsul lumìn che’al grant.

Divièrsis virtùs a’an alòr d’èsi frut

di prinsìpis formaj, e chej, fòu che un,950

a vegnarèsin, secònt te, ognùn distrùt.

Duncja, se dal rar sti màcis colòu fun

a sòn par dut o’n part secònt te caušàdis,

al sarès di so matèria cussì dišùn

stu planèt, o in tal mòut ca si spartìs

il gras e’l magri ta’un cuàrp, cussì chist

in sè’l cambiarès li pars dènsis e ràris.

Se dal rar si tratàs, al sarès manifest

in ta n’eclìs solar che trasparì a farès

la lus, com’che nisùn cuàrp rar al rešìst.

Ma chist nol è’l cašu, e alòr d’jodi a sarès

’l altri951, e s’jò chèl i zès a smuarsà,

il to parej falsificàt al vegnarès.

Se’l rar da na banda’o l’altra nol trapàsa,

alòr lì un punt di èsi al varès

che’l so opòst di zì oltri nol lasa;

e di lì si riflèt’l raj che lus ghi dà’ai planès,

cussì com’che colòu da veri’l vèn rifletùt,

che plomp al tèn platàt davòu di se stes.952

Ti dišaràs cal somèa pì scurùt

uchì il raj che in ta altri bàndis,

par via che di pì’n sot al vèn rifletùt,953

ma in chistu cašu fà’i podarèsis

un’sperimìnt, se provalu i volèsis,

che font al è dal flun da l’idèis vùstris.954

Tre spièlis ti ocòrin; doj ti’u pošisiònis

no tant lontàn; il ters, pì lontanùt

mètilu e pròpit in miès daj àltris.

Davànt di lòu, ma a li spàlis metùt,

fà ch’un lumìn al ilùmini i spièlis

cussì che’l so raj a te’l vegni rifletùt.

Se ben che la lus in tal miès da l’altri lùcis

da li àltris a è pì pìsula, t’jodaràs

che luminoša a’è coma li àltris.955

Adès, com’ch’al bati daj ràis infogàs

da la nèif al resta dut nut il sogèt,

esìnt il colòu so e’l frèit cul cjalt scjampàs,

alòr, cussì restàt tu’n tal to’ntelèt,

di lus tant viva ’mplenìti adès i vuej,

che stela lušìnt ti somearà dal aspièt.

Dentri di chel cjèl dal divìn benvolej956

atorotòr si zira un cuàrp957 che la virtùt

al à di vej il èsi di dut sè ca è di miej.

Chel cjèl958 ca ni tèn cun tancju vuj jodùt,

chel èsi al spartìs in divièrsi esènsis,

di luj distìntis, ma part dal so contenùt.

I àltris ziròns in vàriis diferènsis

li esènsis che dentri di sè a’an

paj so ušus a dispònin coma simìnsis.959

Scju òrgans dal mont zirànt cussì a vàn,

com’ch’jodi ti pòs, da scjalìn a scjalìn,

e di sù a cjòlin e di sot a fàn.

Vuarda ben tu ch’i ti stàs scoltànt sidìn

com’che a sè ch’i ti vus960 mi staj visinànt,

che dopo ti pòsis tu fà da lumìn.

Il motu e la virtùt d’ogni zìru961 sant,

coma che pal fabri a è l’art dal marcjèl,

i motòus als e beàs962 i'u stàn caušànt;

e’l cjèl963 che tanti lucjùtis a fàn bièl,

da la granda mins che movi’l fà e ’nforma964

l’imàgin al cjoj par ogni so lumìn bièl.

E coma che tal vustri pòlvar l’alma

ta li so divièrsis pars a si difònt

e ognuna di sti pars a ànima,

cussì la ’nteligènsa—di chist tèn cont—

a sparpaèa’l ben so’n ta li stèlis,

movìnt atòr da l’unitàt dal so mont.

L’angelica virtùt divièrsis lèghis

a fà cuj presiòus cuàrps965 che ic a ispìra

e taj cuaj, coma vita’n vuàltris, a s’unìs.

Pa la 'legra natura966 da’ndà ca spira,

la virtùt tal cuàrp misturada a lus

com’che la biela lus’n tal vuli a si mira.

Da chista a vèn chèl che da lus a lus

al somèa diferènt, no da fìs e ràr:

ic a è’l prinsìpit formàl ca prodùs

secònt il so bon volej, il scur e’l clar.

Cjànt Ters

Chel soreli967 che prin scjaldàt mi veva il pet,

rivelàt mi veva la biela veretàt,968

provànt e riprovànt969, e’l so dols aspièt;

e jò, ch’i volevi tegni dimostràt

che corešùt i’eri e sigùr doventàt,970

par cussì dìšghi il cjàf i vevi alsàt;

ma na višiòn a mi si veva prešentàt,

ch’al jòdila tegnùt mi 'ngrimpava tant stret

che di confesàmi mi eri dismintiàt.

Coma ta un veri trasparènt e net

amondi, o’n t’àghis lìmpidis e cujètis,

ma no tant fòndis da no jòdighi’l lièt,

a s’jòdin li nustri mùšis spielàdis,

ma debulùtis, coma pèrlis’n blancja front

ch’un puc a vòu par rivà a jòdilis;

cussì, mùšis che tabajà ’volèvin un mont

jodùt i vevi, e’n tal sbàliu contrari i eri colàt

di chèl ch’amòu ’l veva ’mpiàt tra omp e font.971

Al momènt che jò i vevi lòu notàt,

ca fòsin figùris di spièli pensànt,

par jodi cuj ca èrin mi eri ziràt;

e jodùt no vevi nuja, e di nòuf ’ndavànt,

dret taj vuj da la me dolsa guida, i vevi vuardàt;

ic’a rideva, e’i vuj sans ghi ardèvin tant.

“Se ridi ti n’jòs, nosta èsi maraveàt,”

mi veva dìt: “al è’l to pensà da frutùt

che’n tal just il piè nol à ’ncjamò pojàt,

ma ’torotòr si zira, com'ch'i vevi jodùt:

chès ch’i t'jòdis a sòn veri sostànsis

e’a sòn chì pars’che’l so voto no vèvin finìt dut.972

Ma parla pur e cròdighi a chìstis;

che la lus dal alt che contèntis li tèn

chì a vòu che dùtis si tègnin fèrmis.”

E jò al spìrit cal pareva pì ben

dispòst di contà, voltàt mi eri, dišìnt,

com’omp che puntàt al è’n tal so dišèn973:

“O spirt ben creàt, che’i ràis ti stàs godìnt

da l’eterna vita, e’l ben so ti sìns

che prin di vèjlu gustàt a nol s’intìnt.

Gust i varès se adès ch’i sìn visìns

il nòn to ti mi dišès e da la to zènt.”

Alora ic, pronta e cuj vuj ridìns:

“La nustra caritàt no’a nisùn intènt

al just di sieràighi’l cancèl, com’la caritàt

di chè che com'che ic a è a vòu vej la so zent.974

Com’na vèrgin mùnia’l mont mi veva ospitàt,

e se la to mins sù e jù mi vuarda,

ch’jò i soj pì biela no ti tegnarà platàt,

ma a ricognosarà ch’jò i soj Picarda,

che, metuda chì cun scjù altri beàs,

beàda i soj’n ta la sfera pì tarda.975

I nustri afiès, ca vègnin inflamàs

doma in tal plašej dal spìrit sant,

gust a’an di èsi’n tal so òrdin formàs.

E stu destìn, che bas al par d’èsi tant,

dàt a ni’è stàt pars’che trascuràt i vìn

i nustri vòtos, o lasàs ju vìn dibànt.”

E jò a ic: “Cualchicjusa di divìn

luši a s’jòt dal vustri tant bièl aspièt

che cussì tant vi cambia da com’ch’i’èris prin;

e prin d’adès no mi’eri’mpensàt, puarèt

ch’i soj; m’adès m’juda sè ch’i ti mi dìs,

ch’al recuardàmi a mi parta dirèt.

Ma dišmi: vuàltris ch’i sèis chì contèntis,

no dešideràišu di zì’n ta un lòuc

pì alt ’ndà che pì visìn976 ghi sarèsis?”

Cuj altri spirs a veva prin ridùt un puc;

e mi veva dopo rispundùt cussì contenta

ca pareva àrdi d’amòu dal prin fòuc:977

“Fradi, di sè ch’i volìn a mi cujèta

la caritàt stesa, ca mi fà volej

doma sè ch’i vìn, che'l altri nol impuarta.

Se di zì pì’n alt i vèsin da volej,

puc d’acòrdu’l nustri dešideri’l zarès

cul volej di chèl che chì ni vòu vej;

e chistu chì ben d’jodi ti podarès

se di èsi'n caritàt a’è chì necesitàt,

e se la so natura di capì ti vès.

Ànsi, a ghi tòcja a stu èsi beàt

tègnisi dentri dal alt volej divìn

par che di doj volèis un sòu’l vegni formàt;

cussì che com’da scjalìn a scjalìn i stìn

in ta stu regnu, a dut il regnu ghi plàs

com’pur al re ch’al so volej ni tèn visìn.

In ta la so volontàt a è la nustra pàs:

ic a è chel mar che vièrs di chèl dut s’inclìna

’n tal mont, fin i ànzui da ic stàs creàs.”

Clar mi’era alòr com’che ducju i cjèj a èrin

paradìs, encja se pa la gran gràsia

dal Creatòu ducju compàis no la godèvin.

Ma com’ca capita ch’un mangjà al sàsia

e di un’altri a resta la gola,

che d’un si vòu e dal altri si ringràsia,

cussì fàt i vevi jò, cun fàt e cun peràula,

par capì da ic cual’ ca era la tela978

che’l tesi nol era ’ncjamò zùt a finila.

“Par vita buna e grant mèrit a è ulà,

pì’n sù,” mi veva dìt, “na fèmina979 che nòrmis

a’a dàt al mont par cuj sì si vistìs e vela,

che fin al murì, dì e nòt, cun chel nuvìs980

si stedi ch’ogni voto al aceta

se fàt al è cun amòu e bòis propòšis..

Par zìghi davòu, lasàt i vevi da zovinuta

il mont, e il so àbit981 i vevi vistìt

cul propòšit di vivi la so vita.

Ma alora òmis di puc bon propòšit

fòu mi vèvin tiràt da la dols’claušura.

Diu’l sà ben cuant che dopo i vevi patìt.

E chist’altri splendòu ch’a te si mostra

a la me destra indà cal stà ardìnt

di dut il luši da la sfera nustra,

sè che jò’i ti dìs di me, ic a s’intìnt:

mùnia a era, e ic pur a veva cussì pierdùt

il vel da chej982 che puc a’n vèvin di sintimìnt.

Di rimètila’n tal mont a vèvin podùt,

cuntra’l so volej e la bun’ušansa,

ma’l vel dal so còu jù nol è maj vegnùt.

Chista a è la lus da la gran Costansa

che pròpit dal secònt vint di Soave

dàt a veva la tersa e ùltima potensa.”983

Cussì mi veva parlàt e dopo tacàt a veva l’Ave

Maria a cjantà e cjantànt a era svanida

com’alc che’n t’aga scura ’nglutìt al è.

I me vuj che chel tant la vèvin seguida

che pusìbul ghi’era, a la fin

si vèvin ziràt vièrs l’imàgin’ lìmpida

di Beatrìs e lì fìs a restàvin;

ma chè cun’un lamp ferìt a veva'l me sguàrt

cussì ch’in alt i me vuj restà no podèvin;

par chèl di domandàighi i vevi fàt ritàrt.

Cjànt Cuàrt

Fra doj plàs, 'l un dal altri altritànt bon

e distànt, un omp lìbar al morarès

di fan prin che d’un al cjolès un bocòn;984

cussì’l starès un agnèl’n miès da li bràmis

di doj lùpos crudej, di ognùn temìnt;

e cussì’l starès un cjan tra do dàinis:985

par chèl, s’jò’i taševi, d’incolpami no intìnt,

nè di laudami; taši mi tocjava,

daj me dùbis tal stes mòut pocàt esìnt.

I taševi, ma’l dešideri me s’jodeva

’n ta la me siera, e’l me domandà cun chèl;

pì clar di cussì èsi nol podeva.

Fàt a veva Beatrìs com’che fàt’l veva Danièl,

da Nabucdònošor calmànt la colera

che rindùt lu veva cussì tant crudèl;986

e dìt a veva: “Ben i jòt com’ca ti tira

uchì e ulì ’l un e 'l altri dešideri,

che diši no ti pòs sè ch’ti preferìs na vura.

Tu ti rašònis: ‘Se'l volej bon al resta e lišeri,

la violènsa d’àltris par cuala rašòn

a ghi cjòlia mèrit al me dešideri?’

E di dubità ti somèa pur bon

il tornà da l’ànimis’n ta li stèlis,

secònt sè cal à dìt il Platòn.987

Tal to volej a pòchin sti domàndis

duti dos compàgnis; ma’i vuej par prin

tratà la pì sindiòsa di chist' idèis.988

Daj Serafìns, chèl che a Diu ghi’è pì visìn,

Mošè cal sedi o Samuel o chel Zuan,

il un o’l altri, o Maria, dišìn,

ta un’altri cjèl di sigùr a no stàn

che chiscju spìris che adès ti'as jodùt

che’n tal so èsi pì o mancu’l stes timp a’an;989

ma dùcjus a fàn bièl il prin zir par dut,

e ognùn al gòt, tal mòut so, il dols stà

’n ta stu post dal spirt eterno intìnzùt.

Chì a si pòsin jodi, no parsè che chista

a è la so sfera, ma coma un sen

dal pì bas di st’alta sfera celesta.990

Stu parlà ’ghi zòva pì al vustr’inzèn,

che doma di sè ca è sensìbil al capìs,

che’n sèguit al intelèt a si rìnt dègn.

La scritura cussì a l’inteletuàlis

vùstris si adàta, e piè e man

a Diu, altri intindìnt, ghi atribuìs;

e la Glišia Santa, cun aspièt umàn

Gabrièl e Michèl vi raprešenta,

e chel altri che Tubia rifàt al à san.

Chèl che Timeo991 da l’ànimis al conta

a nol è coma chèl che chì i jodìn,

encja s’al pàr cròdighi a sè cal conta.

Li ànimis ta li so stèlis a tòrnin,

al dìs, crodìnt d’èsi da chì distacàdis

cuant che natura i cuàrps a vòu ca ’nfòrmin.992

Ma forsi n’ocòr cussì capì sè cal dìs,

e a pòl ben dasi, encja s’a no pàr,

ch’intìndi nol voli ròbis ridìculis.

Se’nvènsi al intìnt laudà’l rotònt altàr993

cun mèrit o colpa, alora forsi

alc di just al riva a meti al ripàr.994

Mal capìt, stu prinsìpit a stuàrzi

al è zùt cuaši dut’l mont, cussì che Gjove pur,

e Mercùri e Mars nomàs sòn stàs cussì.

L’altr’idea che di chè no ti sòs sigùr

mancu velèn a’a, pars’che la malìsia

so asaj no è par rìnditi impùr.995

Se justa a no par la nustra gjustìsia

ai vuj daj mortaj, al è pur argumìnt

di fede e no di bruta erešìa.

Ma par cal posi’l vustri rašonamìnt

penetràighi ben in ta chista veretàt,

ti faraj contènt, com’ch’i ti stàs volìnt.

S’a si’a violènsa cuant che il violentàt

a nol juda par nuja chèl cal sfuarsa,

alòr un spirt cussì a nol vèn scušàt;

che’l volej, s’a nol vòu, no si smuàrsa,

ma’l fà, com’ca ghi’è naturàl di fà al fòuc,

encja se mil vòltis si gh’impòn fuarsa.996

Par chèl, se chèl a si plèa tant o puc,

la fuarsa’l juda, e chìstis cussì’an fàt,

che tornà a varèsin podùt’n tal sant lòuc.

Se’l volej pròpit intej al fòs stàt,

com’chèl di Sa’Lurìns’n ta la grilia metùt997

e di Musio ch’a la so man dur si veva mostràt,

e tornà’n claustri ’varèsin cussì podùt,

so vera cjaša, na volta liberàdis;998

ma’un volej cussì grant si lu’a di rar jodùt.

E sti peràulis, s'i ti li’as capìdis

benòn, il rašonamìnt a tègnin anulàt

ca ti varès turbàt ben altri vòltis.

Ma èco ch’i ti’as n’altra dificltàt

da afrontà, e besòu no ti rivarès

a svinculati: ti restarès prin stracàt.

Ta la to mins chist’i’ai jò lasàt imprès

che ànima beàda bušìis a no dìs

pars’che dongja a ghi stà a Diu stes;

e da Picarda dopo ti sintèvis

com’che Costànsa al vel ghi era stada fedèl,

cussì ca somearès che chì a mi contradìs.

Tanti vòltis, fradi me, a si fà chèl

che par scjampà’l perìcul, e a malavoja,

a si fà chèl, com’ch’i dìs, cal è puc bièl;

com’Almeòn che, se pur cun pucja voja,

preàt dal pari, so mari al veva copàt,

e mòstru si veva cussì fàt, cuntra voja.

Uchì i vuej ch’i ti tègnis ben pensàt

che violensa e volej a’nsembrasi a vàn

e sè cal ufìnt nol vèn sempri scušàt.

Il volej asolùt a si opòn al dan;

ma chel tant e basta a ghi cunsintìs

che sinò si varès pì ’ncjamò malàn.999

Duncja, cuant che Picarda di chèl a dìs,

dal volej asolùt, e no d’altri1000, a’ntìnt,

cussì che tant ic che jò i dišìn ròbis vèris.”

Dal sant flun chistu al era ’l ondulamìnt

cal sgorga da’ndà che dut’l ver al vèn;

cussì dut contènt mi veva fàt il so rašonamìnt.

“O divina, amada dal prin ben,”

alòr i vevi dìt, “che cul parlà m’inònda

e scjàlda tant che sempri pì vif mi tèn,

la me afesiòn a no è asaj fonda

par rivà a favi gràsia par gràsia;

chist lu farà chèl cal jòt e’l pòl avonda.

Ben i jòt che maj, ma maj, no si sàsia

’l intelèt nustri s’a nol vèn luminàt

da Diu, che sinò il ver maj, po, no si’a.

Tal ver divìn a si mèt1001, com’ nemàl ’ntanàt,

apèn ch’a luj s’unìs; e ghi resta unìt:

sinò se’l valarèsia’l dešideràt?

Al nàs par chèl, coma menàdis’n ta li vis,

al piè dal ver il dùbit; e a è natura

ca ni pòchi sempri pì’n alt vièrs li pìchis.

Stu chì m’invida, chistu mi sigura,

madona me, di domandavi cun rispièt,

di n’altra veretàt, ca mi’è scura.

Al pòsia ’l omp dà sodisfasiòn, puarèt,

ai vòtos mancjàs cul fà daj altri bens

ch’al Alt ghi somearèsin ognùn corèt?”

Beatrìs mi veva vuardàt cuj so vuj plens

di lušìgnis di amòu, cussì divìns,

che rindùt mi eri al so splendòu intèns:

calàs mi èrin i vuj, e scurida la mins.

Cjànt Cuìnt

“Se ’nformada ti mi jòs dal vif amòu

che di compaj in cjera no si jòt sen,

cussì che daj vuj tos i vìns dut il valòu,1002

nosta fati maravèis, che chist’ al vèn

dal jodi perfèt, cussì che un ben jodìnt,

il piè al mòuf vièrs il ben jodùt ben.

Ben i’jòt com’che zà al và risplendìnt

tal to intelèt il eterno luši

e, jodùt, dom’par chèl e sempri’l và ardìnt;

e, s’altri’l vustr’amòu al và’a seduši,

altri a nol è che di chèl na olma

mal capida che chì si la jòt straluši.1003

Savej ti vùs se’n altri mòut, e coma,

compensà si pòl pal mancjàt voto, tant

che di pari pas a zèdin il Alt e la vustr’alma.”

Cussi Beatrìs scuminsiàt a veva stu cjànt;

e com’un che’n tal dut diši si tèn butàt,

a veva continuàt cussì’l so discòrs sant:

“Il miej regàl che Diu, di so maestàt

creànt al à fàt e da la so bontàt

cussì ben si riflèt e tant al è apresàt,

al è stàt chèl di dàighi al volej libertàt;

che doma li creatùris inteligèntis,

il Signòu dùtis di chista al à dotàt.

‘Adès t’jodaràs, se tu ti mi seguìs,

’l alt valòu dal voto, se cussì al è fàt

che Diu’l cunsìnt cuant che tu ti cunsìntis;

chè, tal stabilì tra Diu e ’l omp il pat,

sacrifìsis si fàn di stu tešoru,

zà minsonàt, e si'u fàn cul stes àt.1004

Duncja, cun sè a si pòsia scambiàlu?

Se ben ti cròdis d’ušà chèl ch’i ti’as ufrìt,

dal mal cal vèn d’àltris, fà’un bon lavoru.

Che sè ch’i ti dìs al è just ti’as zà ben capìt;

ma la Glišia Santa a dà dispensa,

contrària, si pensarès, da sè ch’i’ai dìt;

chì alòr a è miej ch’i ti fèdis pauša

par dàighi timp al mangjà ch’i ti’as mangjàt

che d’un bon digerì nol resti sensa.

A chèl ch’i ti spieghi tenti ben sveàt,

e tègnilu cont; che a no è siensa

chè di vej alc capìt ma no conservàt.

Do ròbis a ocòrin par vej l’esensa

di stu sacrifisi1005: la prima ’è chista,

chè ca si fà1006; l’altra a è la promesa stesa.1007

Di st’ùltima maj si pòl diši “basta”

prin da la so fìn; e di chèl ti pòs

adès ben jodi di sè ca si trata:

par chèl necesari ghi’era ai Ebrèos

di ufrì, encja se chèl ca ufrìvin

permutà’l podeva, com’ch’al curìnt ti sòs.

Che altra, la matèria stesa, dišìn,

a si pòl forsi, cuj sàja, scambiala

cu n’altra, sensa che'n colpa i zèdin.

Ma che nisùn il cargu da la spala

di so volej’l cambi se prin voltada

no’è stada la claf blancja e la zala;1008

e ogni permutasiòn a è ’nvàlida

se la matèria vecja’n ta la nova

com’l cuatri’n tal sèis a no vèn tegnuda.1009

Ma s’alc i vìn che cul so valòu al và

dut scuilibrànt cualsìasi balansa,1010

altra matèria alòr’ puc a zova.

Il voto a nol è monada, se ben si pensa:

fedej bišugna èsi, tegnìnt ben badàt

di no fà com’ Jefta cu la so promesa;1011

ca sarès tant miej s’al vès dìt: ‘Mal i’ai fàt,’

che, mantegnìnt, fà pešu; e cussì cretìn

jodi ti pòs che’l gran duce daj Grecs al era stàt,

che planzi al veva fàt Ifgenia’n tal so aspièt ninìn1012

che planzi’al fàt di sè i triscj’ e i bòis

ch’a un cussì crudèl cult maj crodùt ghi vèvin.

Tal mòvisi, Cristiàns, sèrius d’èsi i vèis;

no stèit èsi coma na pluma’n ta ogni vint,

pars’che lavàs d’ogni aga i no vegnèis.

I vèis il nòuf e il vecju Testamìnt,

e’l pastòu da la Glišia ca vi guida:

vi basta chistu pal vustri salvamìnt.

S'i sintèis da la malvoja la clamada,

òmis a bišugna ch’i sèdis, no piòris,

che ’l Ebreo no vi fedi na riduda.1013

No stèit coma ’l agnèl fà cal lasa li tètis

di so mari1014 e, taj so saltùs dut atìf,

a la fin a si parta ’ntòr ròbis brùtis.”

Cussì Beatrìs a mi, com’ch’jò i scrìf;

dopo cun tant dešideri si veva voltàt

vièrs ’l alt indulà che’l mont al è pì vif.1015

Il so taši e’l so aspièt dut cambiàt,

la me granda voja a vèvin stupidìt

di vèighi ’ncjamò tanti domàndis fàt;

alòr, com’na frecja che’l sen a tèn culpìt

prin che’l spac al vedi di tremà smetùt,

che zà rivàs i’èrin tal secònt cjèl1016 i vevi capìt.

Beatrìs i vevi chì cussì contenta jodùt

che pì vièrs la lus di chel cjèl a zeva

e pì e pì’l luševa’l pianeta’n dut.

E se’n ridi la stela si cambiava,

cussì encja jò, che la me natura

a tramutà sempri a mi partava!

Com’ta na vasca di pès, calma e pura,

atiràs a sòn i pès a chèl cal vèn di fòu,

e vièrs chel pàscul a vàn cun primura,

cussì un miàr jodùt i'n vevi jò cun splendòu

vignì vièrs di me, e d’ognùn si sinteva:

“Eco chèl1017 che pì grant’l farà’l nustr’amòu.”

E pròpit com’ch’ognùn vièrs nu’l vegneva,

jodi’l feva’l spirt di contentèsa plen

in ta la lus clara che’n luj a splendeva.

Di chèl che chì a taca, letòu, pensa ben

coma ch’i ti ti sintarès tormentàt

se di zì avànt i no farès pì sen;

e t’jodarès tu com’che dešideràt

i vevi da lòu di sinti com’ca èrin,

cussì com’ch’ai me vuj si vèvin mostràt.

“Beàs chej che, com’te, i trònos a jòdin

dal triònf eterno par vej la gràsia

vuda prin che la milisia1018 a bandònin!

Dal lustri che par dut il cjèl si spàsia

impiàs nu’i sìn; e s'i ti dešìderis

di nu savej, ti dišarìn sè che chì si’a.”

Cussì a mi veva un di chej sans di spìris

dìt; e alòr Beatrìs: “Domanda pur,

e cròdighi com’a peràulis divìnis.”

“Ben jò i jòt com’ch’i ti t’inglùsis sigùr

tal luši che daj to vuj a ti vèn fòu

e che’nflamàt’l vèn dal to ridi pur;

la me mins, bunànima, savej a vòu

cuj ch’i ti sòs, e parsè che chì ti àrdis,

in ta la sfera che d’altri1019 a risèif’l lušòu.”

Sti peràulis ghi vevi dìt a la lus, e drètis,

che prin mi veva parlàt, e ic lušìnt

pì di prin si veva fàt, e tant, al sìntilis.

E com’il soreli ca si plata ridìnt

di masa lus, com’che’l cjalt’l tèn rošeàt

chel vel di vapòu ca lu stà cujerzìnt,

pal so grant gjoldi mi si tegneva platàt

dentri dal so raj luminòus il spìrit sant;

e cussì rispundùt mi veva, in sè dut sieràt,

in ta la maniera cal cjanta’l pròsin cjànt.1020

Cjànt Sest

“Dop’che Costantìn l’acuila ’l veva voltàt

cuntra’l cors dal cjèl, che ic a veva seguìt

davòu dal antìc1021 cun Lavinia maridàt,

sent e sent’àis e pì, in tal lontàn lìmit

d’Europa ’l usièl di Diu si veva tegnùt

in ta l’altùris da’ndà cal era prin1022 partìt;

e da l’ombra da li plùmis sàcris, dut

il mont da lì ’l veva governàt, di man a man,

e plan plan ta la me man al era cussì vegnùt.

Sešar i soj stàt, e i soj Gjustiniàn,

che par volej dal Signòu, benevolènt,

li lègis i’ai ben rafinàt, di me man.1023

Ma prin ch’a l’òpera i stès lì atènt,

ch’una natura1024 Crist al vès, e no dos,

i crodevi, e di chist i’eri contènt;

ma alora’l benedèt Agapitos,

grandìsin pastòu, a la fe’ sincera

indresàt mi veva cu li peràulis sos.

Crodùt ghi vevi, e sè che so fede a era,

cussì clara joduda la vevi com’ch’i vevi sempri jodùt

ta na contradisiòn la falsa e la vera.1025

Apèn che cu la Glišia i piè i vevi movùt,

par gràsia so Diu a mi veva ispiràt

il grant còmpit1026, e dut’n luj mi eri metùt;

al me Belizàr li àrmis ghi vevi fidàt,

e chist’al cjèl stes a ghi veva plašùt1027 cussì tant,

ch’al lavoru1028 pì ’ncjamò mi eri butàt.

Par rispundi a la prin domanda1029, pì avànt

n’ocòr ch’i zedi; ma la so condisiòn

a mi custrìns di zìghi pì in davànt

par ch’i t’jòdis cun se sorta di rašòn

ca si mòuf cuntra chel sacrisant di sen1030

tant chèl ca lu fà so com’chèl ca lu opòn.1031

Jòt cuanta e cuala virtùt cal veva fàt degn

di riverensa; e'n tal momènt al veva tacàt

che Palànt al era muàrt par conferighi’l regn.

Tu ben ti sàs che’n Alba a si veva ‘ncjašàt

par trešinta àis e pì, fin che fin’n fin

dom’par luj i tre e i tre a vèvin lotàt;1032

cussì pur dal mal da li Sabìnis fin

al dolòu di Lucrèsia ben i ti sàs

com’che i sièt re vinsùt a vèvin dut il visìn.1033

Ti sàs pur sè cal veva fàt1034 cuant che’n taj bras

daj Romàns partàt al era stàt cuntra Pir e Bren

e cuntra comùns1035 e principalitàs;

e da chì’l vèn’l Torcuàt e’l Cuìns, cal otèn

daj cjavielàs’l nòn1036, e i Dècjus e i Fàbius,

famous, che di laudà volentej ghi tèn.

Par cjera ’sòn i Àrabos da luj stes metùs

che davòu dal Anibal a’an pasàt

chej valòns alpìns da l’àghis tos, Po, scorùs.

Sot di luj, da zovinùs, a vèvin trionfàt

Sipiòn e’l Pompèo; e là che nasùt

ti sòs, sot’l Fièšul1037, tant amàr al era stàt.

Alòr, al timp che dut’l cjèl al veva volùt

a so mòut rindi dut’l mont serèn,1038

Sešar al veva cjòlt e, Roma volìnt, tegnùt.

E chèl che fàt al veva dal Var fin al Ren,

jodùt a vèvin il Isàr e’l Er, coma pur’l Sena

e ogni val indà che ’l Rodàn al è plen.1039

E chèl che fàt al veva dopo’vej lasàt Ravena

e saltàt’l Rubicòn, di un svualà al era stàt

tal che nè bocja a pòl contà nè pena.

Dut armàt si veva dopo vièrs la Spagna voltàt

e, pasàt Duràs, Farsàlia ’l veva bastonàt,

cussì che fin tal Nil cjalt ’l dolòu al era rivàt.1040

Vièrs Antandri e’l Simoènt si era ’lòr aviàt,

jodìnt pur’l post ’ndà ch’Etore’si cuba1041

e tant dan al Tolomèo ghi veva dopo fàt.1042

Da là com’un folc si era butàt su Juba;

l’àlis al veva dopo spleàt, vièrs la Spagna zìnt,

par fà taši la pompeana Tuba.1043

Di sè che cul sen fàt al veva'l duce, tèn a mint,

Brutus cun Casio’n tal’Infièr al bàja,

Perugia e Modena lasànt lì, patìnt.

Cleopatra pur a veva planzùt, pì di na scàja,

e, da chèl scjampànt, da’un madràs velenòus

si veva fàt becà, murìnt cainànt da sta plàja.

Fin al Mar Ros chistu al veva sfueàt i colòus;1044

e’n dut’l mont al veva partàt tanta pas

che’l templi di Zan1045 al era restàt silensiòus.

Ma sè che stu sen—e di luj jò’i no tàs—

prin fàt’l veva, e di fà ghi restava pur

’n taj terèns ca èrin da luj dominàs,

in tal jodi al doventa puc e scur,

se’n man al Ters Sèšar1046 a si lu mira

cun vuli clar e afièt amondi pur;

che la granda gjustìsia ca m’ispìra,

concedùt ghi veva, par man di chèl minsonàt,1047

la gloria di vendicà la so ira.1048

E chì ti pòs ben tènti maraveàt:

pì tars cun Tito a fà vendeta al era zùt1049

da la vendeta dal tant antìc pecjàt.

E cuant che’l dint longobàrt al veva muardùt

la Glišia Santa, sot da li so àlis

a judala Carlo Magno si veva metùt.

Adès gjudichèa tu che figùris

ch’jò i’ai acušàt, e’i so fàj

che caušàt a àn duti li vustri malòris.