cussì ’i eri jò scopiàt sot di stu pešànt car’c,

sbicjànt fòu làgrimis e grancj’ suspìrs,

’mpedìnt a la vòus di sunà fuàrt al larc.

Alora ic a mi: “Pur savìnt i me dešìrs,

ca ti menàvin a volej ben al ben,

che altri bramànt, po, a si’è crumìrs,

sè cjadènis o fosàl cussì tant plen

i vèvitu cjatàt che, esìnt zùt pì avànt,

sieràt ti vèvin il sperà di chistu ben?

E sè di bon o di bièl cussì tant

in ta la front daj àltris si vèvia mostràt

da vèiti fàt cun lòu cjaminà ’ndavànt?”

Dopo di vej un suspìr amàr tiràt,

a stent par rispundi i vevi cjatàt la vòus

che’i me làvris cun fadìja a vèvin formàt.

Planzìnt i vevi dìt: “Daj bens dal mont i’eri golòus;

e lòu cun fals plašej voltàt mi vèvin i pas

cuant che lontanada850 vi èris daj nustri còus.”

E ic: “Se tu ti tašès o s'i ti negàs

sè ch’i ti confèsis, lo stes si savarès—

da chèl che dut al sà—ognùn daj to malfàs!

Ma ’lòr cuant che un al amèt da se stes

di vej pecjàt, ca sù ch’i sìn nuàltris

a’è com’ch’a smusà la lama’l gùa si metès.851

E dal momènt che tu ti ti vergògnis

daj to sbàlius, e pars’che n’altra volta

èsi pì fuàrt ti tocjarà par rešisti li sirènis,

pòja jù la rašòn dal planzi e scolta:

ben ti sintaràs com’ch’in altra banda

’ndirisati dovùt a veva la me cjàr muarta.

Nè natura nè art ti vèvin maj avonda

plašej ufrìt com’li pars dal me cuàrp, cussì bièlis,

ca èrin prešòn me, e a sòn adès ’n tà na buša fonda.

E s’a ti veva mancjàt il pì grant daj plašèis

cu la me muàrt, cuala maj roba mortàl

podèvia dopo tirati’n taj so dešidèis?

Ben ti varès dovùt, cun chel prin colp dal

mont da li ròbis fàlsis, levati sù

davòu di me, ch’i no eri pì tal e cual.852

N’ocoreva lasà li to plùmis in jù,

e spetà par pì plašèis, o da ninuta

o d’altri bens che puc ti podèvis gòdiu.853

’L usielùt pìsul doj o tre a'n speta;854

ma là davànt di chej usiej pì vècjus

invàn si slargja la rèit o si saèta.”

Coma i fioj, plens di vergogna e sidinùs,

cuj vuj in cjera sbasàs, ma pur scoltànt,

ricognosìnt ducju pentìs i so sbàlius,

cussì i’eri jò; e ic dìt a veva: “Cuant

che’l scoltà ti fà mal, alsa la barba,

e pì dolòu ’ncjamò ti sintaràs vuardànt.

Cun tant mancu rešistensa al sgoba

il nostràl855 vint un rori a sbati jù,

o’l vint cal vèn da la cjera di Jarba,

ch’jò al so comànt il cjàf i vevi alsàt sù;

e cuant che la me muša barba a veva clamàt,

ben capìt i vevi cuant che cun me a la veva sù.856

E'n tal momènt che la me muša si vev' alsàt,

ca vèvin smetùt li primi creatùris

di spandi flòus il me vuli al veva oservàt;

e li me lùcis, encjamò puc sigùris,

jodùt a vèvin Beatrìs che’l nemàl a vuardava,

ch’un èsi besòu al era’n do natùris.857

Di là dal flun e sot sè ca la velava,

pì biela a someàva d’un timp pasàt,

e tant miej da l’àltris, cuant ca era viva.

L’urtìja dal pentimìnt tant mi veva becàt

che di duti li ròbis che cjòlt mi vèvin

dal so amòu, par chès i vevi un òdiu mat.

Tancju displašèis il còu mi muardèvin

che, scunfìt, colàt jù i eri; e chist lu sà

chè che li cridàdis sòs liberàt mi vèvin.

E cuant che’l còu di fòu ridàt mi veva fuarsa,

la fiòla ch’i vevi ’ncuntràt besola

di’n sù mi veva dìt: “La me man nosta lasà!”

Tràt mi veva tal flun fin ta la gola;

lì mi trainava e avànt a zeva

su l’aga, lišera com’na gondula.

Visìn ch’i’eri da la beàda riva,

‘Asperges me’ sintùt i vevi cun sun cussì dolsùt,

che tant il recuardà che ’l descrivi puc’l zova.

I bras a veva la biela zòvina vierzùt;

sot’aga il cjàf mi veva tegnùt imbrasàt

’ndà che aga dal flun’nglutìt i vevi e bevùt.858

Alora fòu mi veva tiràt e mi veva ufrìt, bagnàt,

lì’n tal miès dal bal a li cuatri bièlis;

e dal bras d’ognuna859 cujerzùt i eri stàt.

“Nu’i sìn nìnfis chì, e’n cjèl i sìn stèlis:860

prin che Beatrìs a vegnès jù’n tal mont

’l òrdin a vèvin vùt di èsighi masàris.861

Ai so vuj ti partarìn; ma a chel gjocònt

luši cal è dentri, i to vuj a’ngusaràn

che tre862 la via, che jodi a pòsin pì a font.”

Cuaši cjantànt a vèvin scuminsiàt; e par man

tacàt sùbit a menami a vèvin davànt dal grifòn;

vièrs nu voltada, Beatrìs ghi’era a man;

e lòu dìt a vèvin: “Vuarda ben, vuarda benòn:

davànt daj smeràldos metùt ti vìn

da’ndà ch’Amòu zà ti veva fàt sinti pasiòn.”

Mil dešidèris, che pì di flàmis a scuetàvin,

fis a tegnèvin i mès ai so vuj lušìns

che sempri sul grifòn fisàs a stèvin.

Coma’l soreli’n tal spièli, no altrimìns,

il grifòn taj so vuj863 al zev’a spielasi,

mostrànt prin ’l un e dopo 'l altri daj so destìns.864

A no’èria, letòu, da maraveàsi

a jodi sta roba’n sè restà la stesa

e zì’n tal so ìdul a tramutasi?865

Plena di maravèa e contentesa

l’ànima me di chel mangjà a gustava

che pì’l sodìsfa, e pì a resta la fan la stesa.

Di sè mostrànt ’ntànt la pì alta prova,

in tal so fà, che àltris tre si èrin fàtis avànt,

e ognuna al so cjànt celèst a balava.

“Zira, O Beatrìs, zira’l to sguàrt sant,”

a cjantàvin, “a stu chì ca ti è fedèl

e che par jòditi al à fàt cussì tant!

La gràsia ti preàn di cjòiti il vel

da la to bocja, cussì che jodi’l posi ben

sè che platàt ti tèns d’encjamò pì bièl.”

O splendòu di lus che di sù sempri a vèn,

cuj palidùt si àja fàt sot l’ombrena

dal Parnàs o bevùt’n ta la so cisterna a plen

sensa vej di fuschìa la mins plena

tentànt di rìnditi com’ch’i ti’èris866

la’ndulà che armonia’l cjèl ti dona

cuant che’n tal clar da l’aria ti ti mostràvis?

Cjànt Trentaduèšin

A èrin i me vuj cussì atèns e fisàs

in tal disbramasi di dèis àis di sèit,867

che’i me altri sens a èrin dùcjus sieràs.

E lòu par chì e par là a vèvin parèit

e puc interès; e cussì’l sant ridi

a sè ju traèva cun l’antìca rèit!868

Alòr’ la muša costrèt mi vèvin a mòvi

vièrs la me sinistra che tre zòvinis,

che “Masa fìs!”869 i li sintevi diši;

ma la dispošisiòn d’jodi li ròbis

cun vuj apena’dès dal soreli ’mbarlumìs,

no mi lasava par nuja d' jòdilis.

Ma dopo che’n stu puc di nòuf i jodevi lùcis

(i dìs ‘stu puc’ doma par rispièt di chèl tant

che atràt mi veva cu li so pars splèndidis),

jodùt i vevi a man destra fasi avànt

la gloriòša procesiòn, ca tornava

cul soreli e li sièt flàmis870 davànt.

Com’che sot i scùdos par salvasi a và

na fila di soldàs, e a si zira cul sen871

e, davòu, dut’l rest dal regimìnt’l stes al fà;

cussì che milìsia dal celestiàl règn

ch’avànt a zeva, a ni veva duta trapasàt,

prima che il cjàr al ziràs il timòn.

Alòr al era'l grup di zòvinis ’ndavòu tornàt,

e’l grifòn al veva movùt il cjàr benedèt

sensa ca ghi vès nisuna pluma colàt.

La zòvina che tiràt mi veva’n tal Lèt

e jò e Stasio la roda i seguìvin

che a fà la so orbita mancu a ghi mèt.872

Stu alt bosc e vuèit cussì i torzeonàvin,

colpa di chè ch’al sarpìnt ghi veva crodùt;

e’i pas mišuràs dal cjànt angèlic i vèvin.

A ghi varès forsi tre tìrus volùt

di arco par rivà chì da’ndà ch’i èrin

partìs, cuant che Beatrìs a vignì jù si veva metùt.

‘Adàm’ i'u vevi dùcjus sintùs ca murmuràvin

dopo che ’torotòr d’un àrbul dut svistìt873

di fuèis e d’altri fràscjs metùs si’èrin.

Stu àrbul che di bràghis’l vèn pì ’mplenìt

pì alt cal và, tant alt al è e tant miràt

taj boscs da l’India ch’ognùn’l resta stupìt.

“Beàt tu, grifòn, ch’i no ti sòs tentàt

di becotà’n ta stu lèn cussì dols al gust,

che doma mal di pansa’l fà dopo vèjlu sercjàt.”874

Cussì, atorotòr di stu lèn robust,

a sigàvin i’àltris; e’l nemàl alàt:

“Cussì si mantèn la siminsa di dut’l just.”

E voltàt al timòn cal veva tiràt,

a lu veva tiràt al piè da la nuda frascja

e chèl a ic cun ic lu veva lasàt leàt.875

Cussì pur cu li nustri plàntis, cul miscjà

da la gran lus di lasù cun chè ca vèn

lušìnt davòu dal pès, che cuaši a tòcja,876

prin si fàn sglònfis, e dopo a otèn

ognuna il so colòu, prin che’l sol

i so cjavaj al tachi sot altri dišèn;877

fra ros’e viola, sens’altri pì ca pòl

metìnt fòu colòu, a si rinòva la planta

che prin’ a era sensa fueàn vert e mol.

Jò’i no lu vevi capìt, nè chì no si cjanta

il cjànt che la zent a zeva cjantànt,

nè podùt i vevi di scoltà la cansòn dut’ cuanta.

Se diši i podès com’ca si zèvin ’nsumiànt

i vuj crudej da la Siringa878 sintìnt,

i vuj che’l stà a lunc sveàs ghi vèvin costàt tant,

com’un pitòu che dal so mistej s’intìnt

encj’jò’i mostrarès com’ch’i mi eri 'ndurmidìt;

ma chistu ca lu pitùrin àltris, volìnt.

I pasi’nvènsi a cuant ch’i no’eri pì sturdìt,

e i dìs che un grant splendòu sbregàt mi veva il vel

dal sun e na vòus sintùt che dìt mi veva: “Leva sùbit!”

Com’che a jodi i flòus dal milusàr, chel

cal à ’l milùs cal fà i ànzui golòus,

e che par chèl sempri fiesta si fà’n tal cjèl,

Pieri e Zuan e Jacu, ducju timoròus

e vinsùs, a èrin tornàs a la peràula

che par rompi suns pì profòns a veva vòus,

e jodùt pì no vèvin chej ca ghi fèvin àla,

nè il Mošè nè il profèt Elia,

nè dal mestri la so cambiada stola;879

cussì i eri jò tornàt, e jodùt i vevi che pìa

ca mi vuardava e che di indirìs

a mi era prima stada lunc la roja.

Alòr jò dut timoròus: “’Ndà ca è Beatrìs?”

E ic: “Sot da li verdi fràscjs là’n banda

ti la jòs sintada’n ta la so radìs:

jòt la compagnìa ca la circonda:

i àltris dopo’l grifòn in alt a stàn zìnt

cu’na cansòn pì dolsa e profonda.”880

E se alc di nòuf ic a steva dišìnt,

jò’i no saj, ma’i saj che’n taj vuj zà mi’era

chè ca veva’n sè dut’l me’ntindimìnt.

Besòla ’era sintada’n ta sta cjera

coma vuardia lasada lì dal plaustri881

ch’al àrbul dal grifòn stàt leàt al era.

Ta’un sìrcul ghi fèvin di sè un claustri

li sièt nìnfis cun chej lumìns in man

che protešùs a sòn d’Acuilòn e d’Austri.882

“Uchì ti saràs par puc timp Silvàn;883

ti saràs cun me par sempri sitadìn

di che Roma ’ndulà che Crist al è romàn.

Però, par chej che’n tal mont mal a vìvin,

vuarda ben il cjàr, e chèl ch’i t’osèrvis,

na volta tornàt là, scrif sù, che chej lu lèšin.”

Cussì Beatrìs; e jò, dut orèlis,

i’eri ai so comandamìns dut devòt,

e com’da ic volùt, vuardàt i vevi sti ròbis.

Cal sedi maj colàt jù cussì svelt, no cròt,

un lamp di lasù dal nul scur, cuant ca plòuf

da chel cunfìn che sì tant al è remòt,

com’jò ’l usièl di Gjove jodùt i vevi fà’un tuf

jù pal àrbul, rompìnghi la so scusa,

ma encja tancju flòus e fueàn frèsc e nòuf;884

e urtànt il cjàr cun duta la so fuarsa;

che pleàt si veva com'na naf in buràscja,

che’n mar a sufrìs da l’onda ogni scosa.

Alòr dentri’l cjàr trionfàl, com’na frecja

jodùt i vevi na gran volp ca saltava,

e d’ogni bon past a pareva secja;885

ma li so còlpis spòrcis ghi mostrava

Beatrìs ch’a colp ghi veva fàt voltà coda

a sta bèstia’n pièl e vuès, che via a zeva.

A stu punt, pa’ndà ch’era prin vegnuda,

jodùt i vevi l’àcuila ca calava’n tal

cjàr, lasànt ulì duta la so plumada;886

e com’che fòu a vèn d’un ca si sìnt mal,

cussì na vòus dal cjèl diši si veva sintùt:

“O navuta me, sotu cargada cussì mal?”

Mi parev’alòr che la cjera si vès vierzùt

fra li do ròdis, e che fòu’l vegnès un dragòn887

cu la coda’l miès dal cjàr sbusànt sù dut;

e com’espa che’n davòu a tira’l spunzòn,

e la so troja di coda a se tirànt,

e part dal font, lontanàt si era cun mal’intensiòn.

Chèl restàt, com’che grama a fà ogni tant

inta buna cjera, di pluma, data

forsi cun chè di fà dal ben pì avànt,888

si veva cujerzùt di nòuf, com’che cujèrta

era stada l’un’e l’altra roda, e’l timòn, chel tant

che un rispìr al tèn la bocja vièrta.

Cussì trasformàt, stu edifìsi sant

cjàfs al veva butàt fòu par divièrs poscj’ e bus,

un par àngul e tre sul timòn là ’ndavànt:

scju tre coma nemaj a èrin cornùs,

ma i cuatri un cuàr sòu a vèvin par front:

mòstrus com’chistu mai no’èrin stàs jodùs.889

Sigura, cuaši com’rocja’n tal alt mont,

sintada ’nsima na gran putanasa890

jodùt i vevi che li sèis a smenasava un mont.

E coma pauròus di pièrdi sta bujàsa,

visìn di ic e dret al steva un gigànt;

e ogni tant ’la busava, sta sosa.891

Ma pars’che cun puc pudòu mi steva cjalànt,892

di tant in tant, chel pindulòn di maròus

da cjàf a piè la flagelava, e tant;

e dopo, plen di suspièt e dut rabiòus,

sleàt al veva’l mostri e pal bosc strisinàt,893

che jodi pì i no podevi i colòus

da la slondròna e dal nòuf nemalàt.

Cjànt Trentatreèšin

‘Deus, venerunt gentes,’ cussì alternant

adès tre, dopo cuatri894 sta dols salmodìa

li zòvinis a scuminsiàvin, lagrimànt;

e Beatrìs, plena di suspìrs e pìa,

chès a scoltava in maniera che puc

pì a la cròus si veva cambiàt Maria.

Ma dopo che l’altri vèrginis ghi vèvin dàt lòuc

a ic di diši, si veva levàt dreta’n piè

e rispundùt a veva, colorada coma’l fòuc:

‘Modicum, et non videbitis me;

et iterum, bieli sòus mès e dilètis,

modicum, et vos videbitis me.’895

Dopo, dùtis sièt davànt li veva metùdis,

e davòu di ic, doma cun sens, a veva metùt

me, la fiola, e chèl cal era cun nuàltris.896

Cussì a zeva, e’i no cròt ca vès podùt

dopo’l nonu’n cjera pojà’l so dècim pas

cuant che cuj so vuj’n taj vuj mi veva un lamp metùt;

e cun trancuilitàt, “Vèn avànt d’un pas”

mi veva dìt, “tant che s’jò a parlati mi mèt,

ben dispòst a scoltami ti saràs.”

E alòr, apèn’ch’i ghi’eri dirimpèt,

mi veva dìt: “Fradi, parsè ch’i no ti àusis

domàndis a fami? Domanda pur, e dret.”

Com’chej ch’ai superiòus ghi fàn riverènsis

cuant che cun lòu a stàn parlànt

e a cjatà no rìvin li peràulis,

cussì pur jò, ch’a parlà plan plan provànt,

i vevi tacàt: “Madona, di sè ch’i’ai bišugna

vu’i savèis, e di sè ca ghi zovarès897 tant.”

E ic a mi: “Dal timòu e vergogna

i vuej che tu ormaj ti ti lontànis,

par no pì parlà com’un ch’in sun si lagna.

Pensa che stu cjàr rot fin a li ròdis

dal sarpìnt, al era e nol è898; ma’l colpèvul

la divìn’ vendeta’l varà’n ta li spàlis.

No sarà sens’erèit par ogni sècul

l’àcuila che’n tal cjàr lasàt a veva li plùmis

che prin di preda lu vèvin fàt diàul;899

ch’jò di sigùr i’jòt, e’i conti sti ròbis,

ch’un timp ni partaràn stèlis visìnis,

d’ogni intòp e sbaramìnt sigùris,

che durànt chèl un sincsènt sinc e un dèis,900

da Diu mandàt, al coparà la lara

cul gigànt che cun ic al feva putanèis.

A pòl dasi che la me storia scura,

com’na Temi o Sfinx no ti persuàdi,

par via che la mins a stropa na vura;901

ma fra puc li ròbis a saràn li Najadi

ca risolvaràn chistu enigma fuàrt

sensa dan a blava o piòris fàighi chel dì.902

Com’che da me a sòn dìtis, tenti necuàrt,

cussì paj vifs sen ghi sòn sti peràulis

che’l vivi nol è che’un cori vièrs la muàrt.

E tèn pur in mins, cuant ch’i ti li scrìvis,

di no platà com’ch’jodùt ti’as la planta

che chì a è stada robada do vòltis.903

Chèl che di robala o di sclapala si vanta,

cun bestèma di fàt Diu al ufìnt,

che dom’par ušu sò creada ’la veva santa.

Par vèila muarduda, volìnt e sufrìnt

par sincmil àis e pì bramàt la prim’ànima

a veva chèl che’l bocòn’n sè ’l era zùt punìnt.904

Il to inzèn al durmìs s’a nol stima

che par rašòn specjàl a è di gran mèrit

sta planta e cussì sbatuda ’nsima.

E se cròstis no ghi vèsin impedìt

ai to pensèis di entrà’n ta la to mins,

ca vèvin paj so guscj’ coma li mòris di Piram sufrìt,905

par via di tàncjus vìsis visìns,

la gjustisia di Diu, tal interdèt,906

il just valòu dal àrbul ti varès’n mins.

Ma parsè che jò’i ti jòt’n tal intelèt

fàt di piera e, impietràt, coloràt

cussì ch’imbarlumì ti fà la lus dal me det,

i vuej lo stes, sinò scrìt, alora pituràt,

ch’i ti lu pàrtis dentri di te, coma chèl

cal torna cul bastòn cun pàlmis fasàt.”907

E jò: “Cussì coma sera da sigìl,

ca no cambia la figura stampada,

da un al è adès ben segnàt il me sarvièl.

Ma parsè cussì tant in alt elevada

a svuàlia la vustra cjara peràula,

che pì ca si prova, e mancu a vèn capida?”

“Par ch’i ti cognòsis,” a veva dìt, “che scuela

ch’i ti’as fàt, e com’che la so dutrina

a capì a riva la me peràula;908

e com’la vustra via da la divina

a’è tant lontana cuant ca è la distansa

da la cjera al cjèl che pì alt’l festina.”909

Alora jò: “Cun duta la creànsa,

da vu i no recuàrdi di vèjmi maj straviàt

e’i no sìnt nisùn rimuàrs di cosiènsa.”

“E se tu di chistu ti sòs dismintiàt,”

ridìnt mi veva rispundùt, “tèn chistu ben a mins,

che vuej stes l’aga dal Letè ti’as sercjàt;

e se’l fòuc al era com’cal dìs’l fun taj camìns,

dal to dismintià jodi si podarà

che alc di colpa’n d’era’n taj to straviamìns.

D’adès in sù nuda a s’jodarà

ogni me peràula, o chès ca bàstin

di èsi scujèrtis pa la to vista ’mpura.”

Pì luminòus e na vura pì planìn

si moveva’l soreli tal sercli di misdì,

che cà o là lu jodèvin, secònt là ch’i èrin,

cuant che fermàdis si èrin, com’che cussì

al fà chèl che’ndavànt ghi và a zent cal scorta

se nuvitàs al cjata uchì o ulì,

li sièt fèminis910 ta un’ombrena smuarta,

’ndà che sot fuèis vèrdis e bràghis nèris,

a scòrin che frèjdi ròis che l’Àlp a parta.

Davànt di lòu, l’Eufràte e il Tigris

fòu a parèvin sgorgà di na fontana,911

e lasasi plan planìn, coma amìs.

“O lus, o Gloria da la zent umana,

se aga a eše chista ca si displèa

da un prinsìpit e sè da sè a lontana?”

Stu preà cussì mi’è stàt rispundùt: “Prèa

Matelda di d욒tilu.” E chì ’a veva rispundùt,

com’cal fà un che da colpa si dislèa,

la biela fèmina: “Ti’era stàt dìt dut

chistu belzà da me, e’i soj sigura

che l’aga dal Lèt platalu no veva volùt.”

E Beatrìs: “Forsi na pì gran cura,

che a la memòria spès virtùt ghi gjava,

ai so vuj si’a fàt la so mins dut scura.

Ma jòt ’l Eunoè che di là ’l deriva:

mènilu là, e coma che tu ti sàs,

rianimèa la so mins, ca durmìva.912

Coma bon cristiàn—e no coma i musàs—

al fà so la voja da la voja d’àltris,

apèn’ che i segnaj juscj’ a vègnin mandàs;

cussì, dopo vej li me mans cjapàdis,

movùt si veva la biela fèmina, e a Stàsiu

cun tant bon fà ghi veva dìt: “Luj pur tu seguìs.”

S’jò i vès, bon letòu, encjamò pì spàsiu

da scrivi, un puc i vorès pur cjanta

dal bon bevi che maj mi varès fàt sàsiu;

ma parsè che’i sfuèis ducju plèns a sòn belzà,

ordinàs par sta càntica seconda,

pì’n là no mi lasa’l fren da l’art913 pasà.

Cussì tornàt i eri da la sant’onda914

dut rifàt, coma vis sànis e nòvis

che di biej cjàfs a’n d’an pì che avonda,

pùr e pront par zì lasù da li stèlis.

PARADÌS

Cjànt Prin

La gloria di chèl che movi dut al fà,

lušìnt in tal univèrs a penetra

cun lus pì intensa uchì e mancu là.

Tal cjèl, ’ndà che pì da la so lus vi’èntra,

i eri jò, e contà li ròbis ch'i vevi jodùt

nol sà nè’l pòl chèl che jù’l vèn da parzora;

pars’che al so dešideri fašinsi visinùt,

il nustr’ intelèt a si sprofonda tant

che il recuardasi ’ndavòu al resta dut.

Ma almancu di chel tant di stu post sant

che podùt fà i vevi’n ta la me mins tešoru,

i faraj adès materiàl dal me cjànt.

O Apòl me bon, di st’ultin lavoru

da la to virtùt fà ch’i sedi un cussì grant vàs

da meretà ’l oràr, pal poèt dut oru.

Fin a stu punt la man ch’i’ai vùt dal Parnàs

mi’a bastàt, ma adès jùdimi pur tu

a contà cun onòu la storia daj beàs.

Tal me pet entra e ispìrimi tu

cussì coma cuant che Marsia sfoderàt

da la natura dal so cuàrp ti vèvis tu.915

O valòu divìn, s'i ti mi vèns prestàt

chel tant che l’imàgin finuta dal beàt regn

figurà i posi, che’n mins mi’a restàt,

rivà i ti m’jodaràs al to miej len916

e coronami alòr cun che fuèis

che la matèria’e tu i mi parèis degn.

Rari vòltis, pari, a vègnin cjòltis917

par segnà’l trionf d’un Sešar o poeta,

colpa e vergogna da l’umani vòis,918

che parturì plašèis’n ta la contenta

deitàt delfica’l dovarès il ramusèl

di Peneo919 cuant ch’a vignì godùt al parta.

Na faliscjuta a pòl tacà un bièl foghèl:

forsi davòu di me e cun pì biela vòus,

si prearà par che Cir al rispundi dal cjèl.920

Chì e là si fà alt, paj mortaj, luminòus,

il lampiòn di stu mont; ma pròpit par là

cuatri sèrclis al unìs con tre cròus,

cun percors pì bièl e cun tant miej stela,

fòu al vèn congjùnt, e la mondana cjera

com’cal vòu al tempra e sigila.

Fàt al veva di là matina e di cà sera

chel post, o cuaši, e dut al era là blanc

chel emisferi, e chì neri al era,

cuant che Beatrìs, a sinistra, tal flanc

so, jodùt i la vevi voltada vièrs il sol:

nencj’ àcuila maj fisàt lu veva cussì al lunc.

E pròpit coma ch’un secònt raj al pòl,

e’l vèn, dal prin, fòu, e di nòuf’l torna’n sù,

com’che sempri a la mari tornà’l vòu'l fiòl.

Cussì dal so àt, paj so vuj vegnìnt’n sù

in tal me imaginà, il me si veva pur fàt,

e i vuj, pì dal nustr’ušu i vevi puntàt in sù.921

Tant a è lècit là, che chì nol pòl èsi fàt

da li nustri virtùs, par gràsia dal lòuc922

che doma par l’omp al era stàt creàt.

Jò’i no l’ai sopuartàt a lunc, nè tant puc,

da no vej podùt jodi’l sfavilà ’ntòr

coma’l fièr cuant che ruvìnt al vèn fòu dal fòuc;

e a colp parùt mi'era che d’un dì il dì dut atòr

cresùt al fòs, com’ se chèl che fà’l pòl sti ròbis

n’altri soreli’l vès fàt zì atorotòr.

Beatrìs duta’n ta l’eterni ròdis

fisa cuj so vuj a steva; e pur jò

da la sù cjòlt, su ic i vevi li me lùcis.

Tal vuardala, cambià mi eri sintùt jò

com’che cambiàt si veva Glauc, tal gustà l’erba,923

coma àltris tal mar, pur luj in Dio.

Significà’l trašumanà per verba

no si pòl; ma ca basti sè che Glauc al veva fàt

par chèl che gràsia’al à di provà stà “erba.”

Se doma i’eri chèl ch’i ti mi vèvis creàt

di nòuf924, grant ben che il cjèl ti govèrnis,

tu ti lu sas, che la to lus mi’a’n alt partàt.

Cuant che li ròdis ca zìrin etèrnis,

par volej to, a mi’an a sè atiràt

cu l’armonia che tu ti minìstris,

mi vev’alòr parùt che’l cjèl dut cuant al era ’mpiàt

cu la flama di Febo, che ploja o flun

un lac cussì grant a no’a pròpit maj fàt.

La nuvitàt dal lustri e dal grant sùn

di savej la rašòn na voja’mpiàt

mi veva granda tant ca no la crodarès nisùn.

Alòr ic, che’l me al so còu a veva leàt,

par tegni calmàt il me spirt comovùt,

prin ch’alc i podès jò diši, a veva tacàt

cussì: “Tu stes i ti t’insiminìs dut

cun stu fals figurà, ch’jodi no ti pòs

sè ch’i t’jodarès se pì’udisi ti vès vùt.

Miga ti sòs in cjera, com’ch’i ti cròs;

ma na saèta, ca scjàmpa dal so post,925

coma te a no cò™r, che pì svelt cori fin là ti pòs.”

Se’l prin dùbit mi veva cjòlt, e di chist i vevi vùt gust,

dut suridìnt cu li so peraulùtis,

un’altri ghi veva sùbit cjapàt il so post,

e dìt ghi vevi: “Contènt i soj pa li ròbis

ch’i’ai amiràt; ma’dès mi staj marveànt

di com’che pì’n alt i vaj di scju cuàrps lišèis.”926

Alora ic, il so cjàf un puc scjasànt,

vièrs me a veva vuardàt cuj vuj impenserìs

di na mari di front dal fì delirànt,

e tacàt a veva: “Li ròbis, dùtis cuàntis,

tra di lòu òrdin a àn, e chist’a è forma

ch’al univèrs ghi dà qualitàs divìnis.

Chì a jòdin l’altri creatùris l’òlma

dal eterno valòu, che chèl stes al è’l fin

pal cual dut stu òrdin doventàt al è norma.

In ta stu ’nsièmit leàdis si tègnin

duti li natùris, se pur divièrsis,

stànt, cuj pì cuj mancu, al prinsìpit visìn;927

e’n ta divièrs puàrs si spartìsin dùtis

tal grant mar dal èsi, e a ognuna

a ghi’è dàt ’l istìnt di zì’n ta li so àghis.

Chist’istìnt al parta’l fòuc vièrs la luna;

chistu’n ta ogni nemàl al è motòu;

e dut in cjera al lèa e al raduna:928

e no doma li creatùris ca sòn fòu

dal intelèt di sta fuarsa a sòn sot,

ma encja chès ca’an intelèt e amòu.929

La providensa, che a dut chistu a prejòt,

cu la so lus a fà’l cjèl930 sempri cujèt,

’ndà che pì svelt si zira chèl che dut al à sot;931

e adès lì com’che par nu al è stàt decrèt,

a n’invìa la fuarsa di che cuarda

ca scata e’l bon a bàt’n ta sè ch’a a dirimpèt.932

Ma com’che na òpera a no vèn formada

sempri secònt la vera intensiòn da l’art,

parsè ch’a rispundi la matèria a è sorda;

cussì chistu percòrs al vèn spes stuàrt

da la creatura che’l podej a à

di zì chì o là, se ben che'l sen a à just e fuàrt.933

E com’ch’ogni tant si pòl jodi a colà

un folc da li nùlis, cussì ’l impùls prin,934

distràt da fals ben, in cjera’l và a plombà.

Basta maravèis, alòr, dal to cjamìn

vièrs il alt; pensa invensi al rivulùt

che dal di sù vignì jù a val i jodìn.935

Gran maravèa a sarès di vej te jodùt,

sensa ’mpedimìnt, la jù dut cuant sestàt,

com’na flama che zì’n sù no vès podùt.

E chì i vuj vièrs il cjèl a veva di nòuf voltàt.

Cjànt Secònt

O vuàltris che’n ta na barcjuta mi stèis atòr,

dešideròus di scoltà, e voja i vèis

di zì davòu da la me nàf, che cjantànt a còr,

tornàit pur a rijòdi li vustri rìvis:

che forsi dut, s’i vi metèis in onda,

restànt lontàn da me, i pierdarèsis.936

L'onda ch’i cjapi no’è maj stad’esplorada;

a mi’spira Minerva e Apòl mi guida

e l’Orsa li Mùšis mi tegnin mostrada.

Vuàltris pus che la mins i tegnèis alsada

par godi’n timp’l pan daj ànzui, dal cual

chì937 a si vif sensa maj vèjni avonda,

i podèis ben mètivi in tal alt dal sal938

cul bastimìnt vustri, davòu da la me agàr,

prima che l’aga a torni tal e cual.

Chej gloriòus che a Colchis ’èrin zùs pal mar,

mancu mar’veàs si vèvin, che vuàltris i sarèis,

cuant che Gjason jodùt a vèvin, bifòlc, ta l’agàr.939

La sèit ch’i vèvin sempri vùt in ta li nustr’idèis

in tal alt dal Empireo a ni partava

svelta, cuaši coma’l cjèl che la sù i jodèis.940

Jò’i vuardavi Beatrìs che’n sù a vuardava;

e forsi tal timp che na frecja si distàca

dal arco e a la so fin a riva,

mi eri jodùt vignì indà ca taca

che miràbil roba; ma chè ca era là941

ben jodìnt sè ca mi feva ’mbacucà,942

voltàt si veva vièrs di me, contenta e biela,

e mi veva dìt: “A Diu dìšghi ben gràsis,

ch’adès unìs ni’a cu la prima stela.”

A pareva che na nula la cujerzès,

duta solida e lustra e neta,

com’adamànt che cun lus dal soreli a ardi al zès.

Dentri di sè l’eterna margarita943

a mi veva risevùt, com’che l’aga a surbìs

un raj di lus e unida a resta.944

S’jò i’eri cuàrp, e chì a no si capìs

com’che na dimensiòn in ta n’altra a s’unìs,

ca à di èsi se cuàrp in cuàrp a s’inserìs,