Da che bàndis là i meni sta persona:

dìšvi cuj ch’i soj a sarès cjacarà ’nvàn

che’l me nòn encjamò tant nol suna.”

“Se’n tal to’ntindimìnt i me pensèis a vàn,

com’ca varèsin,” al vev' alòr minsonàt

chèl di prin, “in tal Arno i to pensèis a stàn.”

Chel altri dìt ghi veva: “Parsè al àja platàt

stu chì il nòn dal flun che par là al scòr,

com’che ’l omp al fà cun chèl ca lu tèn disgustàt?”

E’l spirt che da rispundi’l veva, alòr

cussì si veva sdebitàt: “No saj, ma ben dègn

da murì al è’l nòn da la val minsonàt dal siòr;

chè che di là a tàca, ’ndà cal è dut plen

chel mont alpìn522 che troncàt al è da Pelòu

che’n ta pus poscj’ al pasa pì’n là dal sen,

fin’ndà che par ristoru si dà’n davòu

dut chèl che ’l alt cjèl dal mar al supa sù

par dàighi ai fluns chèl523 che dopo al và cun lòu.

La virtùt a vèn com’na sìngara bandonada sù

da dùcjus, coma madràs, o par malora

dal post, o pal vìsi che lì al sgarfa sù:

cussi a è che cambiàt a àn la so natura

chej ca vìvin chì’n ta sti puor valàdis

ch’ognùn, streàt, al par cambiàt in piòra.524

Tra pursitàs, ca mèritin pì glàndulis

che altri da mangjà, pa la zent pì adàt,

par prin tal so puòr fosàl al scaturìs.

Vegnìnt jù, i botulùs525 al tèn insuriàt,

ca cainèjn pì che dal so stamp si dišarès,

e da lòu cun disprès il cjàf ’l tèn voltàt.

E jù cal vèn; e pì sglonf ca si fà luj stes,

tant pì’l cjata che’i cjàns si fàn lùpos

stu puòr flun cal pasa par scju poscj’ maladès.

E zìnt jù’n ta gòlis scùris dopo ti lu jòs

’ndà cal scuntra vòlpis cussì ’mbrojònis526

che timòu no’an che n’altri ’nganàlis al pòs.

No’mpuarta se n’altri al sìnt527, ch’jò lo stes i dìs,

e’a chistu528 ben ghi zarà, se’n mins al tèn

sè cal disgropa’l spirt di ròbis vèris.

Jo’i jòt to nevòut che pì avànt ben al vèn,

cjasadòu di chej lùpos529 ta la riva

dal nòbil flun, ch’a ju’mpaurìs a plen.

Al vènt la so cjàr cuant ca è ’ncjamò viva;

e da bèstia salvàdia fòu I’u neta:

tàncjus di vita e me d’onòu al priva.

Sanganàt’l vèn fòu da sta puora foresta;530

e tal la lasa che nencja fra mil àis

com’ ca era prin di nòuf a doventa.”

Com’ch’al sinti contà di penòus detàis

al tèn platàt la muša chèl cal scolta,

da’ndà che vignì a pòsin dal mal i scàis,

cussì jodùt i vevi l’altr’ànima, ch’atenta

a scoltava, malincunìnsi duta

pensànt a chèl che ’l altri’l veva dita.

Dal un il diši e dal altri la vista

di savej i so nòns a mi vèvin fàt curiòus,

e domanda ghi vevi fàt cun prejèris mista;

par chèl il spirt che prin mi veva dàt vòus

di nòuf tacàt al veva: “Ti vòus ch’i mi meti

a fati sè che tu a fami no ti vòus.

Ma da che Diu’l vòu che’n tè si riflèti

tant la so gràsia, i no vuej èsi pignòu;

ch’i soj Guido dal Duce i pòl ben dìšti.

D’invidia’l veva’l me sanc cussì tant brušòu,

che se jodùt i vès omp fasi contènt,

lìvit i sarès doventàt di colòu.

Di me siminsa sta pàja’i cjoj, a stent:531

o puòrs umàns, parsè’i metèišu’l còu

ta chèl che spartì no si pòl cun altra zent?

Chistu al è Rinièr, chistu al è stima e onòu

di chej siòrs di Calboli, nisùn daj cuaj

si’è fàt dopo erèit dal so valòu.

E no doma’l sanc si’è dut svueitàt ormaj

tra’l Po e il mont e il mar e il Ren

dal ben dal ver e dal vivi’l viavaj;532

pars’chè dentri di scju cunfìns a’è dut plen

di zentàja trista, cussì che masa tars

a’è par dàighi na svolta vièrs il ben.

’Ndà al ese’l bon Lisio e Rigo Manars?

Pier Traversar e Guido di Carpigna?

O Romagnoj colàs di nòuf fra’i bastàrs!

Un Fabri cuant’l tornaràja a Bologna?

cuant a Faensa un Bernardìn di Fosc,

butulùt cussì gentìl di cjampagna?533

No maraveàti se jo’i plans, Tosc,

cuant ca mi vèn in mins Guido dal Prata

cun chèl d’Às, a nu visìns, coma da l’erba un frosc,534

Fedric Tignous e compagnìa, duta

la cjasa Traversara e’i Anastèis

(da l’una e l’altra la zent a è muarta),

zòvins e zòvinis, afàns e plašèis

invojàs dal fà gentìl e dal amòu

’ndà che durs a sòn i còus e no pì lišèis.535

Parsè no scjàmpitu tu, Bretinòu,

dop’che la to famèa zuda a è via,

e tant’altra zent, par no pièrdi onòu?

Ben al fà Bencjavàl che pì nol fìa536;

e mal’l fà Castrocjàr, e pezu Coni,

che còns cussì a fià a pàrin via.

Ben a faràn i Pagàns dop’che’l demòni537

so al sarà zùt; ma no però che pur

di lòu luj a nol resti testimoni.

O tu Ugolìn daj Fantolìns, sigùr

al è’l to nòn, sicoma che pì no si speta

che un al posi falu, degenerànt, scùr.538

Ma làsimi, Tosc; ch’adès a mi dileta

pì il mètimi a planzi che’l parlà,

che’l rašonà patì mi fà, e basta.”

Ben i savèvin che che bunànimis là

a mi sintèvin zì’ndavànt; ma, tašìnt,

capì mi fèvin che jùscj’ i zèvin par là.

Besoj restàs tal nustri procedimìnt,

un fòlc cal sclàpa l’aria a i veva someàt

na vòus che cuntra nu saetàt a veva, dišìnt:

“Se cualchidùn mi cjàta i vèn copàt”;539

e scjampàt al era coma’l tòn cal svanìs,

ch’atòr di sè a colp al vèn il nul sbregàt.

La vòus mi vev’apèna lasàt li orèlis

che n’altra i vèvin sintùt cun un rumoràt,

che parùt ni veva di tonà sti peràulis:

“Aglàuro i soj che clap i’eri doventàt,”

e alòr, par visinasi al poeta,

a destra mi eri, e no davànt, spostàt.

L’aria a era belzà par dut sidinuta;

e luj mi veva dìt: “Stis chì a sòn li rèdinis

che ’l omp a varèsin da tegni’n ta strada dreta.

Ma la lèscja cul amp vuàltris i cjolèis

cussì che ’l antìc ’versàri a sè vi tira;

e’l fren puc vi zova, o li clamàdis.

Il cjèl vi clama e’ntòr vi zira,

e li so bielèsis vi mostra etèrnis,

e’l vustri sguàrt vièrs cjera al punta e’l mira;

par chèl chel che dut al jòt a vi punìs.”

Cjànt Cuindicèšin

Cuant che al finì da l’ora tersa

e al tacà dal dì a s’jòt la sfera

che sempri, com’cal fà un frut, a schersa,540

altritànt a someàva che vièrs la sera

in tal so cors al soreli a ghi mancjàs;

il tramònt là, e chì miešanòt a era.541

E’i ràis ni ferìvin tal miès dal nàs542

pars’che par nu si’era cussì ziràt il mont

che vièrs il tramònt i èrin dres puntàs,

cuant che na gran’ presiòn culpìt mi veva la front

cun’un splendòu pì’ntèns di chèl di prima:

di stùc i eri lì che prin no ghi fevi cont;

par chèl li me mans alsàt i vevi 'nsima

da li me sèis, par fami un pu’ di ombrena

che il lušòu intèns un puc a lima.

Com’ che da l’aga o dal spièli al torna

un raj di lus in ta che altra banda

zìnt in sù coma’n ta n’altalèna

tant cuant cal era zùt’n jù , e si disbanda

dal colà di na piera il stes trat,

com’ch’esperiensa e art jodi a fàn avonda;

cussì da lus rifletuda, i eri stàt –

che chì ’ndavànt a era—sùbit culpìt,

che di svià la me vista a vev’a colp provàt.

“Dols pari me, sè cal è chel lì,” ghi vevi dìt,

“che ben parà i vuj no mi lasa

e par chì a somèa cal vegni spedìt?”

“Di stu’mbarlumì no stupiditi masa,”

rispundùt mi veva. “Da la famèa dal cjèl

a’nvidani a zì’n sù un ànzul si sbasa.

Puc a mancja che a jodi dut stu bièl

no pì pèis a ti darà ma tant plašej

cuant che ben disponùt ti saràs a chèl.”

Rivàs ch’i’èrin lì dal benedèt mesagej,

cun biela vòus al veva luj dìt: “Entràit pur;

in ta sta scjalinada’l zì al è pì lišej.”

Partìs da lì, cul zì cal era puc dur,

‘Beati misericordes!’ i vèvin sintùt

cjantà davòu e ‘Gòt tu ch’i ti vìns sigùr!’

Jò e’l me mestri in ta stu post nut543

sù’i zèvin, e jò i pensavi, zìnt ’ndavànt,

se’l so diši zovami al varès podùt;

Cussì voltàt mi eri a luj, domandànt:

“Se’l volèvia diši’l spirt di Romagna,

cun chèl ‘no si pòs’ e ‘spartì’ minsonànt?”544

E luj: “Da la so pì granda magagna

al cognòs il dan; e n’ocòr stupidisi

s’àltris al 'vertìs545 par ca sedi mancu lagna.

Pars’che i vustri dešidèris a puntasi

a vàn ’ndà che mancu a sòn se àltris ju gòdin,

l’invidia vi parta un grant afanasi.

Ma se ’l amòu pal pì alt sìrcul divìn

al pocàs vièrs ’l alt il dešideri vustri,

a chel timòu lì ghi metarès fìn;

chè, par tàncjus che lì a dìšin ‘nustri’,

encjamò di pì al và a vej ognidùn

e pì a àrt la caritàt’n ta chel clàustri.”

“Di èsi contènt i soj pì a dišùn,”

i vevi dìt, “che se prin i vès dal dut tašùt,

e di dùbis in daj adès pì di un.

Com’a pòsia èsi ch’un ben spartìt dal dut

in pì poseditòus al fedi pì siòrs

di sè, sinò se da pus’l fòs posedùt?”

E luj a mi: “Èco che di nòuf ti còrs

cu la to mins’n ta li ròbis terènis,

e da la lus vera ti làsis’l percòrs.

’L infinìt ben da li sfèris celèstis,

da là cal è, davòu cussì ghi còr al amòu

com’che a un cuàrp lustri ghi còlin i ràis.

Tant a si dà in tal cjatà dal ardòu;

chè, par tant che caritàt si espandi,

in ic pì’ncjamò al crès ’l eterno valòu.

E pì zent che lasù a s’intindi546,

e pì che di amà si pòl, e pì si àma,

e coma spièli un al altri’l và’a rindi.

E se’l me rašònà a no ti disfama,547

t’jodaràs Beatrìs, e ic par sigùr

ti cjolarà chist’e ogn’altra brama.

Ca ti vègnin sùbit sieràdis, prova pur,

coma li primi dos, li altri sinc plàis,

ca si sièrin doma cul pentimìnt pur.”548

Pront i’eri da diši, ‘Tu ti mi sodìsfis!’

cuant che rivàs i èrin tal’altri ziròn,

cussì che taši mi vèvin fàt li lus bramòšis.549

Lì parùt mi veva che'n ta na višion

estatica a colp i’eri stàt tiràt,

e ta’un templi zent jodùt i vevi'n ta’un cjantòn;

e na siora sul entrà a mi veva vuardàt

e cul fà dols di mari550 dìt mi veva: “Fiòl me,

parsè i’atu tu cussì vièrs di nu fàt?

Èco, sufrìnt, jò e to pari pur cun me

ti zèvin sercjànt.” E com’ca veva tašùt

a colp sparida a era di davànt di me.

Di lì a’un puc, un’altra551 i vevi jodùt

cun l’aga che daj vuj a cola pal lambicà

cal è al grant disprès par 'n altri dovùt,

e dìt a veva: “Se di stà sitàt il siòr ti sòs cà,

che pal so nòn i dèos tant’an barufàt,

e da’ndà che la siènsa si spant cà e là,

vendichèiti di chej bras ca’an ausàt

d’imbrasà nustra fia, o Pišistràt.”

E’l messèr benèvul e dols si veva mostràt

tal rispùndighi, cun bièl fà temperàt:

“Se maj ghi farinu a chèl ca ni odièa

se chèl che ben ni vòu al vèn da me condanàt?”

Zent i vevi dopo jodùt (ch’ardeva di rabia)

cun claps un zovinùt552 copà, sigànt

fuàrt chistu a chèl: “Còpa sta canàja!”

E luj si sbasava, cu la muàrt che tant

lu gravava, sempri’n jù, vièrs la cjera,

ma puàrtis dal cjèl al feva daj so vuj, colànt

e preànt al alt Siòr, in tanta guera,

cal perdonàs ogni so persecutòu,

cul dols fà cal liberèa pietàt vera.

Cuant che la me ànima tornada 'era fòu

da li ròbis ca sòn fòu di che vèris,

ricognosùt i vevi ogni me—no fals553—eròu.

Il me duce, ca mi deva ocjàdis

Coma chès ca si dàn a’un ca si stà sveànt,

al veva dìt: “Se àtu che cuaši ti còlis

e mièša lega o pì ti sòs fàt avànt

cuj vuj velàs e cu li gjàmbis mòlis

coma un che’l vin o’l sun al stà pleànt?”

“O bon pari me, se tu ti mi scòltis

jò’i ti conti,” ghi vevi dìt, “sè che jò i’ai jodùt

cuant che li gjàmbis mi sòn stàdis cjòltis.”

E luj: “Se sent màscaris ti vès metùt

in ta la to muša, lo stes no ti platarès

nisùn daj to pensèis, nencj’ un pisulùt.

Jodùt sè ch’i ti’as jodùt no ti varàs

sensa tegni’l còu vièrt a l’àghis da la pas

che difùšis a vègnin dal Creatòu stes.

No ti’ai miga domandàt sè ch’i ti às

coma chèl che doma par di fòu al vuarda

cuant che’l cuàrp, svanìt, colàt al è a bas;

ma par pocà’l to piè ti’ai fàt stà domanda:

cussì si ghi fà a chej che di musetàt a sòn plens

par ca si rimètin’n ta la so strada.”

Avànt i zèvin tal colà dal dì, atèns

d’jodi fin là che’i vuj si slungjàvin

cuntra’i ràis dal tramònt ca èrin di lus plens.

E èco che puc a puc un fun i jodèvin

che vièrs di nu’l vegneva, com’da la nòt ’l scur;

e da chèl zighi’n banda i no podèvin:

chistu i vuj ni veva sieràt, e l’aria pur.

Cjànt Sedicèšin

Un scur d’infièr e na nòt duta privada

di planès e, sot di un puarèt di cjèl,

cun nulàtis ca la vèvin incjalinada,

no ghi vèvin maj fàt a la mušu me un tal vel

coma chel fun che chì ni veva cujerzùt,

nè cussì fuàrt becàt a mi veva vuj e pièl;

che’l vuli nol era stàt bon di stà vierzùt;

par chèl la scorta me, buna e fidada,

la spala mi veva ufrìt par èsimi d’ajùt.

Cussì, com’ch’un svuàrp al seguìs la so guida

par no pièrdisi o’ntòr zì a sbati

di alc ca lu seci o lasi muàrt’n strada,

tirànt’l flat, i pas’ndavànt i zevi a meti,

ben scoltànt il me duce cal diševa:

“Di me stà atènt di no separati.”

I sintevi vòus, e’a mì mi pareva

ch’ogniduna a preàs par pàs e pietàt

’l Ànzul di Diu che’i pecjàs cjoj’l podeva.

‘Agnus Dei’—cussì’l so preà al tacava’n fàt;

insièmit a cjantàvin e’l stes fà a vèvin:

spirt di concòrdia a vèvin ben raprešentàt.554

“A soni spirs, maestri, chej ca cjàntin?”

ghi vevi dìt. E luj: “Sì, il ver ti capìs,

e’l grop da la rabia a sòn ca dislèin.”

“Tu, cuj sotu che’l nustri fun ti sclarìsis

e di nuàltris ti stàs tu cjacarànt

e il timp encjamò’n mèis ti divìdis?”

Cussì una da li vòus si veva fàt ’ndavànt;

alòr il me mestri al veva dìt: “Rispùnt tu,

domandànt se par chì si và’n sù e’ndavànt.”

E jò: “O creatura, che pura lasù

tornà ti vòus e biela pal to fatòu,

maravèis i ti conti se cun me’i ti vèns tu.”

“Fin ca mi’è lècit i ti vèn davòu,”

al veva dìt, “e se d’jòdisi’l fun no ni lasa,

lo stes si sintarìn, sensa zighi fòu.”555

Alora i vevi scuminsiàt: “Cun che fasa

che disfada a vèn da la muàrt i vaj’n sù,

e chì i soj vegnùt pa l’infernàl matasa.556

E se Diu ’n ta la so gràsia mi’a cjòlt sù,

tant da volej che jò’i jodi’l so palàs,

roba ch’al dì di vuej fòu a è di ušu,

prin da murì se èritu là a bàs?557

Dìšmilu, e se just i staj zìnt dišmi,

cussì ch’i vegnini dal to parlà guidàs.”

“Lombàrt i eri, e Marco i mi clami:

i capìvi’l mont, e a chèl ben ghi volevi,

che a nisùn pì ghi’mpuarta, mi pàr a mi.558

Par zì’n sù, zì dret i cròt ca ti zovi.”

Cussì al veva dìt, e zontàt: “I vuej preàti

che di preà par me lasù alc a ti movi.”

E jò a luj: “I pòl ben sigurati

di fà sè ch’i ti vòus, ma jò’i staj scopiànt

d’un dùbit dentri ch’in clar i’ai da meti.

Prin al era pìsul559; adès si stà radoplànt

cun chèl ch’i ti mi stàs dišìnt, ca mi rìnt cert

uchì e’n t’altri post ’ndà ch’i lu vaj mišurànt.

A è vera che’l mont al è dal dut dešèrt

di ogni virtùt, com’che tu ti còntis,

e di ogni malìsia plen e cujèrt;

ma, ti prej, la cauša i vuej ch’i ti mi mòstris,

ch’jò’i la jodi e che par me àltris pur:

ca mèt un in tal cjèl, e chì’n jù àltris.”560

Pal dolòu cal sinteva, un suspìr dur

al veva prin lasàt fòu; e'l veva dopo dìt: “Fradi,

svuàrp al è ’l mont e tu pur ti vèns da chel scur.561

Vuàltris vifs ogni cauša i zèis a jodi

la sù’n tal cjèl, com’che se pròpit dut

par necesitàt a vès da susedi.

Se cussì’l fòs, in vu’l sarès distrùt

il podej di èsi lìbars, e just nol sarès

pal ben di godi e pal mal di vej lùt.562

Il cjèl ghi da inisi ai vustri afiès;

i no dìs dùcjus, ma encja s'i lu dišès,

in ben e in mal di na lus i vèis posès

e di un lìbar volej; che, se encja fàt al vès

fadìja in ta li primi lòtis cul cjèl,

adès, se ben si nudrìs, dut al vìns luj stes.563

A un podej pì grant564 e miej di chèl dal cjèl

sot lìbars vi metèis, e chèl al crèa

in vu la mins, ca no è sot l’inflùs dal cjèl.

Duncja, se’l mont al è coròt, com’ca somèa,

in vu a è la cauša e’n vu ca si vuàrdi;

e èco chì com’che chist si displèa.

A la lasa fòu, luj ca la pòl godi

prin ca sedi565; com’ca fòs na frututa

plena di matièris tal so planzi e ridi,

l’ànima puareta e ’gnorantuta,

ma che, cun motu dal nustri bon fatòu,

volentej ’ndavòu a torna, contentuta.

D’ogni pìsul ben a sìnt prin il savòu;

uchì a s’ingana, e davòu di luj ghi còr,

se guida o fren566 no ghi svìa stu amòu.

Par chèl a tocjava mètighi la lès intòr;

par chèl a tocjava vej un re cal jodès

da la sitàt vera567 almancu la tor.

Li lès a sòn, ma cuj a regulèja chès?

Nisùn, pars’che’l pastòu cal è là ’ndavànt

rumià’l pòl, ma forcùt a nol à’l piè adès;568

par chèl la zent, che la so guida intànt

a jòt rangjàsi dom’dal ben che ic tant ghi tèn,

di chèl si pasuda, nuj’altri mangjànt.569

Ben t’jòs che’l mancjà di un cal guidi ben

al à caušàt chista corusiòn dal mont;

e no’l mars vustri naturàl, che di chèl no s’jòt sen.

A ušava Roma, ch’era mari dal bièl mont,

doj sorèlis570 vej, che l’un’e l’altra strada

jodi a fèvin, di Diu e dal mont.

Un al à chel altri distudàt; e èco la spada

cul pastoràl571, e metùs un cun ’l altri ’nsièmit

doma mal a pòl zì, cun st’uniòn fuarsada;

cussì unìs, un a nol vèn dal altri ’ntimorìt:

se cròdimi no ti vòus, vuarda la spiga

ch’ogn’erba a si cognòs dal so profit.572

Tal stat’ndà ch’Adige e Po fàn riga,573

a si ušava valòu e bièl fà cjatà:

prin che’l Federìc rabiòus574 al metès briga!

Pasànt par lì ognùn sigùr al pòl stà

che di vergognasi no ghi ocòr adès

di vej di rašonà cuj bòis o cun lòu restà.575

Tre vècjus chì a somearèsin lou stes

di èsi crìtics da la nova etàt, e tart

a pàr che Diu a miej vita zì a ju fès:

Corado da Palàs e il bon Gheràrt

e Guido da Cjascjèl, che miej si clama,

a la franseša, il bonari Lombart.

A s’jòt duncja che la glišia di Roma,

par volej cjoj sù’n sè i doj regimìns,

jù a cola, ’nfangànt sè e sè ca à’nsima.576

“O Marc,” i vevi dìt, “ti fàs biej rašonamìns;

adès jòt pars’che da l’ereditàt

i fioj di Levi a sòn restàs ešèns.577

Ma cual Gheràrt al eše chèl cal è restàt—

sàviu recuàrt—i ti dìs, da la zent ca era,

coma par cridà che salvàdia di etàt?”

“O’l to parlà m’ingana o na vura

a mi tenta,” al veva dìt, “che’l to parlà toscàn

al dìs che puc ti sàs dal bon Gheràrt, vera?

Miga’i saj se par altri nòn clamàt lu’an,

se da Gaja, so fìa, il nòn no cjòlin.

Zèit cun Diu, che i me piè pì ’ndavànt no vàn.

Jòitu chej ràis che pal fun a si jòdin

belzà luminà? A è miej che via i zedi—

’l ànzul al è lì—i saj ben cal è visìn.”

Cussì ’ndavòu al era tornàt, e adìo’l me scuèdi.

Cjànt Dišisietèšin

Se maj in montagna, letòu, ti’a cujerzùt

il calìgu, che ’l jòdi tant ti era dur,

com’che pa la pièl al è pa’un farc in tal bušùt,578

e notàt ti’as com’che’l vapòu ùmit e scur

a sclarisi’l scumìnsa, e la sfera

dal soreli dentri ghi èntra cun raj pur,

alòr la to imaginasiòn lišera

benòn a jodarà com’che jò’i vevi notàt

il soreli che pront par zì jù al era.

Cussì, unìnt il me al pas tant fidàt

dal me mestri, fòu i’eri da li nùlis

in taj ràis zà muàrs tal pì bas dal inclinàt.

O imaginasiòn ch’i ti ni discjòlis

cussì tant dal di fòu, che un di nuja si necuàrs

nencja se intòr a sùnin, po, mil tròmbis,

cuj ti mòvia se i sens no ti dàn un sfuàrs?

A ti mòuf la lus che’n tal cjèl s’infòrma,

par sè579 o par motìfs ca sòn lasù ben clars.

Di che tristàta ca’a cambiàt forma

tal usièl che pì di dut si la gòt580 a cjantà

jodùt i vevi'n tal me 'mmaginà la forma.

E chì la me mins tant ristrinzùt si veva

dentri di sè, da no straviàsi via

di chèl che, fòu, a zeva spes a capità.

E èco plovi’n ta l’alta fantašia

un581 tal'n cròus metùt, rabiòus e trist, fer

in tal vivi e’n tal murì, e cussì sia.

Atòr di luj a èrin il grant Assuèr,

Èster, spoša so, e il just Màrdocot

che’n tal diši e’l fà al era onèst e ver.

E sùbit dopo che st’imàgin si veva ròt

su se stesa, coma na bufuluta

cuant che da l’aga fòu a vèn dal disòt,

sù’n mins mi'era vegnuda na fantasuta582

che, planzìnt fuàrt, a diševa: “O regina,

àtu par rabia fàt na fin cussì bruta?

Ti ti’as copàt par no pièrdi Lavina?

Pierdùt ti mi’as me, ch’adès i soj’n lut

par te, mari, prin’che par altra ruvìna.”

Com’cal và a ròmpisi’l sun cuant che dut

ta’un colp la lus a sbàt’n taj vuj sieràs,

che, urtàs, si strènzin prin di vièrzisi dal dut,

cussì’l me imaginà colàt al era a bas

cuant che’l lušòu mi veva la muša urtàt

tant pì’ntèns di chèl ch’i sìn abituàs.

Par jodi ’ndà ch’i eri mi eri alòr ziràt

cuant che na vòus583 dìt mi veva: “Par chì a si monta,”

ca mi veva da ogni altri intènt straviàt;

e che fàt a veva la me voja tant pronta

di cjatà sùbit fòu chèl cal parlava

che provàt dut i varès par podèjlu frontà.

Ma com’ch’al soreli’l nustri jodi jù al và

e par masa lus jodi a no si fà,

cussì la me virtùt584 uchì mi mancjava.

“Stu chì al è’l spirt divìn, che mostrànt ni stà

la via da cjapà, sensa preàlu,

e‘n tal so stes lustri platàt al resta.

A nu cussì’l fà, com'che un al varès di falu;585

chè chèl che’l bišugnu al jòt e’l preà al speta,

da trìst il bonfà al và belzà a negalu.

Adès fìnghi onòu a stu’nvìt; basta sostà;

provàn a zì’n sù prin ca si scurisi,

che dopo no si pòl, se’l dì no si volta.”

Cussì’l me duce; e’n motu a mètisi

i vèvin tacàt, cjaminànt vièrs na scjala;

e prin che’l piè tal prin scjalìn’i metesi,

’ntòr sintùt i vevi un mòvisi di àla

cal svintulava dols e’l diševa: “Beàs

i pacìfics, che ràbia a no’n d’àn malèvula.”

A si’èrin sù di nu belzà tant alsàs

i ùltins ràis che da la nòt a sòn seguìs,

da parej che na stela chì e lì a s’impijàs.

“Parsè, virtùt me, sòtu ch’i ti sparìs?”

dentri i mi diševi, ca mi pareva

cal calava’l podej da li me gjàmbis.

Rivàs i’èrin ’ndà che pì’n sù no zeva

la scjala, e lì i èrin restàs fisàs

coma naf che ta na spiàgja a finiva.

I vevi jò spetàt un puc, lì ch’i èrin rivàs,

par sinti se alc a era’n tal nòuf ziròn;

dopo dìt i vevi, cuj vuj al mestri voltàs:

“Bon pari me, dìšmi, cual tuàrt o pasiòn

si pùrghia chì’n tal ziru ’ndulà ch’i sìn?

I piè a sòn fers, ma dami la to spiegasiòn.”

E luj a mi: “’L amòu pal ben, i jodarìn,

che’l cul al tira’n davòu, uchì a si rimèt;

uchì svels a zaràn chej che plan si movèvin.

Ma par ch’i ti capìsis pì al complèt,

scolta ben sè ch’i dìs, ch’i ti restaràs,

cul frutàn586 ch’i ti daj, tant mancu puarèt.

“Nè’l creatòu nè maj nisùn daj creàs,”

al veva tacàt, “fiòl me, al è stàt sensa amòu,

naturàl o volùt587, e tu ti lu sàs.

Chel naturàl al è sempri sensa eròu,

ma chel altri’l pòl sbalià, o par un brut ogèt

o par vej masa o masa puc vigòu.

Mentri che chèl al è al prin ben588 dirèt,

e in taj secòns589 sè stes al mišura,

a nol pòl luj tal mal cjatàighi dilèt;

ma cuant che al mal a si zira, o cun pì cura,

e mancu dal dovùt al còr vièrs il ben,

alòr cuntr’il creatòu al và na vura.

Ti capiràs da chist che ’l amòu al vèn

a èsi’n vu siminsa d’ogni virtùt

e d’ogni asiòn che pena a merita’n plen.

Adès, parsè che l’amòu da la salùt

dal so sogèt590 a nol pòl separasi,

dal’òdiu vièrs se stes al è ognùn protešùt;

e parsè ca no podarà maj dasi

ch’un in se’l sedi, dal prin591 separàt,

che chèl al odièj a nol vegnarà maj a èsi.

A resta che, se chistu i’ai ben stimàt,

il mal ca si àma al è dal pròsin, e stu

amòu, in tre592, tal vustri fangu al è formàt.

Al è chèl cal spera d’jodi’l so visìn zì jù

par podej zì’n sù, e par chistu’l brama

che chèl al vegni dal so alt butàt jù:593

e chèl che onòu, gràsia, podej e fama

di pièrdi al tèm e d’jodi n’altri zì’n sù,

e mal si sìnt e’l contrari al àma;594

e chèl al è, ch’ufindùt, si la cjapa sù

da doventà di vendeta tant golòus

che cul volèighi mal ai àltris si tèn sustàt sù.

Chì sot cussì chiscju tre divièrs amòus

i planzìn: m’adès pur dal altri i intìnt

che vièrs il ben al còr, ma amondi estròus.

Ognùn, magàri cunfùs, un ben al sìnt

ca ghi cujeta’l spirt e che atiràt lu tèn;

e ognidùn par rivàighi visìn al cuntìnt.

E se tiràs da stu amòu i sintèis un sen,

e se otègnilu i volèis, alòr sta curnìs,

dop’che ben pentìs i sèis, a vi farà dal ben.

An d’è n’altri ben595, che di contentesa nol implenìs:

a nol parta a la contentesa, nè a la buna

esensa, di ogni bon frut e radìs.

Stu amòu ch’a chistu un masa a si bandòna,

insìma di nu’n ta tre sìrcui’l vèn planzùt;

ma coma che'n tre pars a si rašona

i tàs, che’l to pensej stes al zedi lì, dut.”

Cjànt Dicjotèšin

Uchì’l so rašonà’l veva terminàt

il me grant mestri, e atènt al vuardava

se jò’n muša i parevi sodisfàt;

e jò, che sèit encjamò mi spunzeva,

sidìn di fòu, dentri i diševi: “Forsi

il masa domandàighi no mi zova.”

Ma’l bon pari al era zùt a necuàrzisi

dal tìmit volej, ca no si vierzeva,

e cjacarànt, coràgju mi veva dàt ch’i parlasi.

Alòr jò: “Mestri, tant pì vif’l me jodi’l và

cu la to lus, che jò’i jòt amondi ben

sè che la to rašòn a mostrami a và.

Però, dols pari me, di preàti i tèn

di mostrami chel amòu ch’i ti ghi’mpartìs

al bon operà e chèl ca nol và ben.”

“Impìa pur,” al veva dìt, “li lùcis fuàrtis

dal intelèt, e ca ti sedi manifèst

il sbàliu daj svuàrps ca si fàn mèstris.596

Il spirt, che fàt al è stàt par amà imprèst,597

al è in motu vièrs dut chèl ca ghi plàs,

e’l plašej dal podej al àt zì lu fà prest.

A la vustra comprensiòn daj bens creàs

a ghi vèn l’idea, che dentri a vi displèa,

cussì che’l spìrit vustri’l vèn cjapàt’n ta’un làs;598

e se’ntrapulàt vièrs di ic si plèa,

chel pleàsi al è amòu, e naturàl,

che pal plašej dal nòuf in vu si lèa.

E com’che’l fòuc che’n alt si mòuf’n ta la val,

e par natura so sempri pì’n alt al và

vièrs il post ’ndà che pì al dura, sensa fal,599

cussì’l spirt vièrs’l dešideri al và,

e coma spirt si mòuf, e maj si ferma

fin che ’l ogèt amàt contènt lu fà.

Adès ti pòs ben jodi la malaforma

che la veretàt a à pa la zent ca intìnt

che lodèvul al è dut sè che un al àma,

sicom’che chèl di amà al è un sintimìnt

cal par sempri bon; ma na buna sera

sempri ben no sigilèa, nencja, po, volìnt.

“Il me ’nzèn e li to peràulis, ogniduna,”

rispundùt ghi vevi, “’l amòu mi’an rivelàt,

ma’l me dùbit pur pì fuàrt che maj al suna;

chè se ’l amòu dal di fòu a mi vèn dàt,

e al spìrit a ghi và sùbit cuntra,

o dret o stuàrt, nol pòl èsi laudàt.”

E luj a mi: “Sè che rašòn a mostra

diši i ti lu pòs; da lì’n là ti speta

Beatrìs, che di fede a è op’ra.

Ogni forma sostansiàl, ca è distìnta

da la matèria e cun ic a è unida,

dentri a à na virtùt che so a’è duta,

che sensa operà no vèn sintuda,

e maj si la jòt al di fòu dal so efièt,

com’ch’un àrbul s’jòt cal vif da la fueàda.600

Però da indulà cal vèn il concèt

da li primi nòvis, no savìnt, lu tàs,

coma pur da li prim’inclinasiòns ’l afièt601

che vuàltris i vèis, com’che naturàl pa li às

ghi’è di fà’l mièl; e di sta prima volontàt

diši no si pòs che ben o mal a meretàs.602