Adès, par tegni ogn’altr’impùls a chistu pojàt,603

pur naturàl al è’l motu da la virtùt

ca si òpera par tegni dut sestàt.604

Chistu al è’l prinsìpit da’ndà ca si cjoj dut’

la rašòn di sè chi meretàis, secònt

’l amòu ca risèif, cal sedi bon o brut.

Chej che rašonànt a sòn zùs fin in font,

ben savùt a àn di sta naturàl libertàt;

ma moralitàt a ghi’an lasàt al mont.

Suponìn, duncja, che par necesitàt

al nasi ogni amòu che dentri vi s’impìa,

di dàighi fren o no il podej vi’è dàt.

Beatrìs sta nòbil virtùt a’ntìnt voja

libera605 di èsi, ma però vuarda

di vèila’n mins s’a parlati si mèt via.”

La luna, cussì a mièšanòt tarda,

parej ni feva li stèlis pì ràris,

fata com’na mascjèla ben lustrada;

a coreva cuntra’l cjèl par che stràdis

dal soreli ’nflamàdis cuant che chèl da Roma

tra Sars e Cors zì jù lu jodevi coma ducju i dìs.606

E chel spirt gentìl par cuj a à pì fama

Pietola che la sitàt mantovana

tant dal me pèis cjòlt mi veva d’insima;

ch’jò che la rašòn i’vevi a la buna

’nsima da li me domàndis pojada,

i’eri lì insiminìt, coma un mona.

Ma sta gran sumièra i la vevi a colp pierduda

apen’ che serta zent jodùt i vevi dopo,

davòu da li nustri spàlis zà voltada.

E com’ Ismèn ch’jodùt al veva, e Asopo,

visìn di luj, di nòt che furia e cašìn,

che’i Tebàns a fèvin par invocà Baco,

cussì par chel ziròn i so pas a slungjàvin,

chej che ch’jodùt i vevi che, vegnìnt

pocàs dal bon volej e just amòu, a stèvin.

Ta’un lamp uchì a èrin, pars’chè curìnt

dut’si moveva che marmàja magna

e doj di lòu sigànt a vegnèvin, planzìnt:

“Maria svelta a è zuda’n ta la montagna;

e Sešar, par sotometi Ilerdi,607

un sburt dàt ghi veva a Marsilia, zìnt in Spagna.”608

“Svels, svels, che’l timp a no bišugna pièrdi

par puc amòu,” a sigàvin i’àltris davòu,

“che par fà dal ben la gràsia a rinverdini a zedi.”

“O zent, ch’adès il vustri tant grant calòu

vi darà compèns, forsi, par vej spetàt

cussì a lunc che ben al fès il vustri còu,

stu chì cal vìf, ca è pura veretàt,

sù’l vòu zì, se’l soreli lus ghi ridà;

ma dišèini ’ndà che’l pas al è situàt.”

Chistu a veva dita la me guida,

e un di chej spirs al veva rispundùt: “Vèn

davòu di me e t’jodaràs la strada.

Voja di mòvisi nu’n d’avìn a plen,

che sostà i no podìn; ma’a nu perdona

s’a ti pàr ch’i corini via par disdèn.609

Abàt i’eri di San Zen a Verona

sot l’impero di chel bon Barbarosa

che Milan cun dolòu ’ncjamò’l minsòna.

E un tal610 al à zà’l piè in ta la fosa

che fra puc al planzarà chel monastej

e mal si sintarà di vej vùt potensa;

pars’che so fì, cul cuarp malàt par intej,

e mins pešu ’ncjamò, e tant mal nasùt,

pastòu lu’a fàt d’un post cal mèreta miej.”

No saj se pì al veva dìt o s’al veva tašùt

pars’che zà’un bièl puc ni veva sorpasàt;

ma chist i vevi capìt, che di tegni mi veva plašùt.

E chèl ch’in dut e par dut mi veva judàt

al veva dìt: “Vòltiti: chej doj là vuarda ben

com’ ca stàn rošeànt la musetàt.611

“Prin,” di scoltà ghi fèvin a dùcjus sen,

“muars a sòn chej paj cuaj il mar si’a vierzùt,612

che’l Gjordàn i so erès al jodès ben;

e chej che par fadìja no’an volùt

cun chèl che di Anchìs frùt al era stàt,

di na vita sensa Gloria a’an godùt.”613

Dop’che da nu si vèvin tant distacàt

che òmbris, da no podej pì jòdilis,

dentri a mi era un nòuf pensej penetràt.

E nasi èco altri idèis divièrsis;

da un’a l’altra cussì stupidìt i zevi

che i vuj plan plan mi colàvin, imbacuchìs,

e’i pensèis’n sun tramutànt i stevi.

Cjànt Dicjanovèšin

In ta l’ora ca nol pòl il calòu dal dì

intiepidì di pì il frèit da la luna,

dal Satùrn vinsùt e dal terèn encjamò di pì;

cuant ch’i Geomàns614 la so Gran Furtuna

in tal orient a jòdin amondi bunoruta,

alsasi’n sù’n ta l’aria ’ncjamò bruna;

tal sun jodùt i vevi na fèmina barbota,

stralocjada di vuli e sturpiada,

cun sgrìnfis par mans e di siera bruta.

I la vuardavi, e com che’l soreli al scjàlda

li pars dal cuarp che la nòt a’ntirišìva,

cussì dal me sguàrt ghi vegneva molada

la lenga, e dopo dut s’indresava

in ta puc timp, e la muša tant pàlida,

com’che’l volej’l vòu, ghi la colorava.

Dopo ch’a ben parlà si’era rimetuda,

a cjantà tacàt a veva, che cun pena

si sarès la me atensiòn da ic movuda.615

“Jò’i soj,” a cjantava, “na dolsa sirena

che i marinàrs là’n tal mar i discjoj;

che tant di dà plašej i soj plena!

Dal so cjamìn Ulìs straviàt i’ai

al me cjànt; e chèl che a me al vèn

a è rar cal zedi, cussì tant plašej ch’i ghi daj.”

Il so bièl cjànt si sinteva ’ncjamò ben

cuant che jodùt i vevi na fèmina santa616

visìn di me che l’àltra a cunfundeva a plen.

“O Virgìlio, Virgìlio, cuj ca è chista?”

dìt i vevi cridànt, e luj’l vegneva

tegnìnt i vuj puntàs su che onesta.

Cjapànt l’altra, davànt a la vierzeva,

la pansa mostrànt dentri li còtulis sbregàdis,

fòu lasànt un tànf ch’a colp mi sveàva.

Movùt i vevi i vuj, e’l bon mestri, “Tre vòltis

zà ti’ai clamàt,” al veva dìt. “Leva sù e vèn:

cjatanghi’l bus pa’ndà ch’entrà ti pòdis.”

Levàt sù’i eri, e'n tal alt dì belzà al era plen

ognùn daj ziròns di chistu sant mont;

e via ’ndavànt, che’i ràis davòu i sintèvin ben.

Ghi zevi davòu, e’i partavi la me front

coma chèl che di pensej al à tant colma

che jodi a lu fà com’un miès arc di punt617;

cuant che “Vegnèit, par chì si và insima”

i vevi sintùt diši, cun bon fà e dolsùt

che chì di nu618 maj si sìnt na tal calma.

Coma chès d’un cignu’l veva li àlis vierzùt;

cun chès zì’n sù ni feva chèl dal parlà

dols ch’entri scju muròns i vèvin sintùt.

Li plùmis si veva metùt a movi e svintulà,

‘Qui lugent’ afermànt di èsi beàs,

ca varàn l’ànimis siòris da consolà.

“Se àtu che vièrs il bas vuardànt ti stàs?”

la me guida a dìšmi a veva tacàt,

dop’ch’i si èrin dal ànzul alc distacàs.

E jò: “Cun tant dùbit i mi sìnt atiràt

da na nova visiòn: a ic a mi plèa,

e’l me pensej nol vòu stàighi separàt.”

“Àtu jodùt,” al veva dìt, “che vecja strèa619

che par chè ’nsìma di nu si si lamenta;

jodùt ti’as pur com’che ’l omp da ic si slèa.

Ma basta; e adès sù a la svelta:

punta i to vuj’n ta dut chel splendòu che zirànt

cu li grandi ròdis ’l eterno re al stà.”

Coma che'l falcòn, i so piè par prin mirànt,

a si volta vièrs’l clamà e a si slungja

par voja dal past che ulà lu stà tirànt;

cussì jò; e cussì dongja di che rocja

rota par fàighi strada a chèl cal và’n sù

i eri zùt fin che a zì atòr un si rangja.620

Cuant che’n tal cuint ziròn mi eri cjatàt sù,

zent i vevi jodùt che’n ta chèl a planzè’a

pojada in cjera e voltada’n jù.

‘Adhesit pavimento anima mea’

i'u sintevi diši cun suspìrs cussì als

che la peràula apena s’intendè’a.

O elès di Diu, ch’i sufrìs chej scals

che gjustìsia e speransa vi rìnt mancu durs,

metèini’n ta la strada dal altri sbals.”621

“Se vuàltris i sèis dal stà pojàs lìbars,622

e’i volèis al pì prest cjatà la strada,

tegnèivi sempri a la destra daj murs.”623

La prejera dal poeta a era cussì stada

rispunduda puc pì’ndavànt di nu, ch’alòr

jodùt i vevi jò chèl di chista parlada;

e’i vuj mès voltàt i vevi ai vuj dal me siòr:

e alòr luj consentìt al veva cun bon sen

al volej che daj me vuj ghi era zùt intòr.

Podìnt duncja fà ušu dal me inzèn,

mi eri visinàt a che creatùra

che puc prin i vevi sintùt cussì ben,

dišìnt: “Spirt che’n tal to planzi’l madura

chèl che sensa di chèl a Diu no si torna624,

smèt un puc par me la to gran cura.625

Cuj èritu e parsè ch’i vèis la schena

voltada’n sù, dìšmi, e se alc ti vòlis

di là di’ndà che’l zì vivìnt mi mena.”

E luj a mi: “Pars’che li nustri schènis

al volti a sè’l cjèl, ti lu savaràs, ma prin

Scias quod ego i eri un daj Pièris.626

Tra Siestri e Chiaveri scori si sìntin

li àghis di’un bièl flun, e dal so nòn

il nòn dal me sanc al à’l pì alt scjalìn.627

Par un mèis e puc pì i’ai capìt benòn

il pèis dal gran mant se chèl un dal fangu tègnilu’l vòu,

ch’ogn’altri carc na pluma’l somèa’n paragòn.

La me conversiòn, na volta fàt pastòu

di Roma, a è vegnuda ma’mondi tars;

cussì, pars’che lì no si cujetava’l còu,

sùbit scuvrìt i vevi la vita daj bušiàrs:

pì’n sù che vita lì a no partava;

par chistu alòr si’a’mpiàt ’l amòu, se pur tars.

Fin lì, puora e lontana a steva

da Diu l’ànima me, dut’tirada:

adès, coma ch’i t’jòs, uchì punida a và.

Oh avarìsia, uchì i ti vèns mostrada:

tal purgasi da l’ànimis pentìdis;

e na pì amàr pena uchì no’è maj stada.

E com’che’n alt no zèvin i vuj nùstris

maj, fìs com’ca èrin doma’n taj bens terèns,

a vuardà ’n cjera a sòn cussì dal just punìs.

’L èsi avàrs tant tegnùt ni’a i juscj’ bens

di amà, che’l fà nustri nol zovava,

e par chèl gjustìsia chì fers ni tèn e strens;

cun mans e piè leàs di chì no si và,

e chì, fin che al just siòr ben ghi zarà,

a pansa in jù i restàn, fin ca ghi và.”

’Nzenoglàt mi’eri e’i volevi parlà;

ma apena tacàt, luj si veva necuàrt,

scoltànt, dal riverì ch’i stevi par fà.

“Parsè,” al veva dìt, “ti tentu cussì bas e stuàrt?”

E jò a luj: “Pa la vustra dignitàt

in cosiènsa mi soj ’nclinàt, svelt e fuàrt.”

“’Ndrèsa li gjàmbis, frari, tenti alsàt!”

a veva rispundùt. “No sbalià: serf i soj un

coma te e i àltris d’un’unica potestàt.

Se maj i ti’as chel sant evangelic sun

cal à dita ‘Neque nubent,’ intindùt,

t’jòs che’l me rašonà cun chèl al è dut un.628

Ma para via: no stà pì chì dal dut,

chè’l to stà puc còmut ghi fà al me planzi,

cal madura chèl ch’i ti vèvis zà jodùt.629

Na gnèsa i’ai di là, Alagia, che cussì

buna a è, ma ca pòl vignì vuastada

daj nùstris, e’n trista a zèdi a cambiàsi;

e ic a è l’unica ca mi’è restada.”

Cjànt Vincjèšin

Cuntr’un miej volej630, il volej mal al pugna;

chè, cuntra’l me volej, par fàighi plašej,

trat fòu da l’aga i vevi puc sglonfa la spugna.

Mi eri movùt, e’l me duce pur par chej

poscj’ che visinùs a èrin da la rocja,

com’che plan si và’n taj merlès, poscj’ d' usiej;

chè la zent che gota par gota a sbìcja

paj vuj il mal che dut il mont al òcupa

’ngrumàd’ a era fin lontàn da la rocja.631

Che maladeta ti sèdis, vecja lupa,632

chì pì d’ogn’altra bèstia633 ti’as preda

pal abìs da la to fàn che maj si stropa!

O cjèl, che cul zirà da la so roda

a si cròt ca zedi dut chì jù a tramutasi,

cuant a saràja ic da chèl634 fòu butada?

Avànt i zèvin, atèns tal mòvisi

e jò sempri atènt ai spirs, ch’i sintevi

planzi da fà tant dòu—e lagnasi;

par cašu ‘Maria me!’ sintùt i vevi

sigà davànt di nu’n ta chel lamìnt grant,

com’na fèmina cuant che dal part a sint’l movi;

proseguìnt cun “Puareta ti’èris tant,

com’che ben jodi si pòl dal ospisi;635

’ndà che jù ti’as metùt il to cargu sant.”

E'i vevi dopo pur sintùt: “O bon Fabrisi,

ch’i ti’as preferìt mišeria e virtùt

al doventà un grant siòr dut plen di visi.”636

Sti peràulis mi vèvin cussì tant plašùt,

che ’ndavànt mi eri tiràt par miej cognosi

chel spìrit ch’i vevi apena sintùt.

Encjamò’l contava dal còu bon che cussì

Nicolò mostràt’l veva vièrs li frùtis

par ch’ogn’una ’l onòu a mantegnesi.637

“O ànima che tant ben ti favèlis,

cuj èritu,” i vevi dìt, “e parsè besola

tu i pàrtitu in mins sti bieli làudis?

Ripajada a sarà la to peràula

se jò i torni a finì chel cjaminà curt

di che vita che vièrs la fin a svuàla.”

E luj: “Ti dišaraj, ma no pal cunfuàrt

ch’jò mi spèti par di là, ma pa la tanta

gràsia ca ti luminèa prin da la muàrt.

Jò’i soj stàt radìs di che bruta planta

ca scurìs duta la cristiana cjera

cussì che di rar un bon racòlt a buta.

Ma se Lil, Gand e altri poscj’ di Fiandra

a podèsin, sùbit a sarès vendeta;

e cussì i lu prej, chèl638 cal jòt sè ca è vera.

Di là clamàt i’eri Ugo Cjapeta:

da me nasùt al è ogni Filip e Gigi,

che scju dìs a tègnin la Fransa dreta.

I eri fi di un becjàr di Parigi:

cuant ch’i regnàns antìcs a èrin vegnùs a mancjà,

fòu che chèl fàt frari, ’l ùltin Carolìngi,

in man me’l fren i eri vegnùt a cjatà

dal governo dal stat, e tanta potènsa

i vevi—e tancju amìs pur—ucà,

che da la corona vedula la fuarsa

zuda ghi sarès al fì me, dal cual

inisi’an vùt i vuès sàcris di sta cjaša.639

Fin al dì che la gran dote provensàl

al me sanc a no ghi veva cjòlt la vergogna,

al valeva puc640, ma nol feva dal mal.

Tacada a era lì641 cun fuarsa e fà da cagna

la so rapìna; e dopo, par amenda,

Pontì al veva cjòlt, e Normandì e Gascogna.

In Italia Carlo, par no stà’n banda,

prin al veva fàt vìtima di Coradìn,

e dopo al veva mandàt la sù Tomàs, par amènda.642

Un dì pì avànt i’jòt, puc pì di chì ch’i sìn,

che fòu’l tira n’altri Carlo da la Fransa,

par che miej cognosùs luj e’i sòs a vègnin.

Fòu al vèn sens’arma, fòu che cun che stesa

che gjostràt’l veva Gjuda643, e ch’al punta

cussì ch’a Firense scopià ghi fà la pansa.

Da chist, no cjera ma vergogna tanta

al guadagnarà, par se stes tant pì graf

cuant pì lišej chistu grant dan al conta.

’L altri644, belzà tiràt fòu da la so naf,

jò’i jòt che so fia’l vènt, fašìnt marcjàt

com’cal fà’l pirata cun ogni so sclaf.

O avarìsia, se altri ti eše restàt

di fà dop’di vej il me sanc a te ’tiràt,

che nencja’l so èsi a nol tèn curàt?

Par che mancu’l somej’l mal futùr e pasàt,

i jòt in Alagna645 entrà’l floudilìs

e’n tal so vicjàr Crist vignì caturàt.

Di nòuf i jòt ca ghi fàn tontonàdis;

i jòt che di nòuf a ùšin ’l ašèit e la fièl,

e murì lu fàn fra i grancj’—ma vifs—làris.646

I jòt il nòuf Pilàt cussì tant crudèl,

da chistu tant puc sasiàt, sensa decrèt

tal Tèmpli partà i làris, stu Filìp Bièl.647

O Siòr me, cuant i varàju il dilèt

di jodi la vendeta che, platada,648

a dulsìs la to fota’n tal to segrèt?

Se ch’jò’i diševi di ic, che spošada

cul spìrit sant, che stesa ca ti’a fàt

vignì a mi par cualsìasi domanda,

tant al è’l rispundi a chèl ch’i vìn preàt

durànt il dì; ma apena ca si fà nòt,

un sùn contrari al vèn da nu alsàt.649

Di nòuf ’dišìn di Pigmàlion, chèl simiòt

traditòu e lari e paricida

che’mpasudìt si veva cul oru di Sichòt;650

e la mišèria di chel tiràt di Mida

che patìt al veva pa la so domanda ’ngòrda,

che ridi a fà cuant ca è ben pensada.

Dal mat d’Acàn, po, ognùn si recuàrda

da la so trufa, sì che da la ira

di Gjosuè’l sìnt encjamò la muarduda.

E dopo acušàn cul so omp Safìra;

laudàn i scals cal à vùt Eliodoru;

e in’infàmia dut stu mont al zira

Polinèstor che copàt ’l à Polidoru:

taj ùltins timps a si sìnt sigà: ‘Hej, Cras,

dìšni, ch’i ti lu sàs, di sè’l saja ’l oru?’

Ogni tant un al parla alt e 'l altri bas

secònt l’afesiòn che a zì ni spirona,

prin amondi fuàrt e dop’a pas pì bas:

però al ben che al dì si ghi rašòna,

i no eri ’l ùnic jò, ma uchì visìn

no si feva sinti altra persona

”

Nu’i èrin zà partìs da stu Capetìn651

e’i si sbrigàvin di zì sempri pì’ndavànt

èncja s’a no era fàsil in ta stu stret cjamìn,

cuant ch’jò i vevi sintùt, com’alc cal và colànt,

tremà’l mont; e alòr un frèit i vevi sintùt

com’un che a la muàrt si stà visinànt:

a è vera che cussì fuàrt Del652 nol scjasava dut

prin che Latona’n ic ghi fašès il nit

e’a parturì i doj vuj dal cjèl si vès metùt.

Un grant sigà al era dopo di lì par dùt partìt,

tal, che’l me mestri si veva vièrs di me voltàt,

dišìnt: “Ti sòs cun me: no sìntiti vilìt.”

“Gloria in excelsis Deo,”653mi veva someàt

che dùcjus a dišèvin, da chèl che di capì,

a stent, da dut chel cjantà mi’era dàt.

Fers i stèvin nuàltris lì a sinti,

com’i pastòus ca vèvin par prin sintùt chel cjànt,

fin che chèl e li scòsis zùdis a èrin a finì.

Di nòuf alòr avànt pal nustri cjamìn sant,

vuardànt li òmbris distiràdis in cjera,

ca si stèvin belzà di nòuf lamentànt.

’L ignorà no mi veva maj cun tanta guera

fàt vignì cussì tanta voja di savej;

se la memoria mi resta vera

che alora’n tal pensej mi pareva di vej;

e di domandà i’eri masa ansiòus,

e lì d’jodi alc da besòu i no vevi’l podej:

cussì i zevi’ndavànt tìmit e penseròus.

Cjànt Vincjunèsin

Che sèit naturàl che maj si sàsia,

fòu che cun l’aga che cun chè la fruta

samaritàna654 domandàt a veva la gràsia,

mi muardeva, e’ndavòu a la svelta,

’ntrigàt daj spirs, i zevi al me duca,

patìnt pur jò da la justa vendeta.

E pròpit com’cal descrìf il Luca,

Crist jodùt al era stàt da doj in strada,

dop’che dal sepulcri tornàt al era ucà,655

èco n’ombrena, davòu di nu vegnuda,

cul piè atenta di no pestà i distiràs;

parlàt ni veva, prin di vèila ben joduda,

e dìt ni veva: “Fràdis, che Diu vi dedi pas.”

Nu’i si èrin voltàs a colp, e Virgìlio

un daj sens ghi veva fàt a chistu adatàs.656

Dopo al veva tacàt: “Tal beàt concilio

ca ti meti che cort granda e justa

che metùt mi à’n tal etern’ ešìlio.”

“Ma coma!” a colp al veva dita,

“Se di zì sù’i vèis par Diu puc mèrit,

cuj vi àja pa la so scjala fàt da scorta?”

E’l me mestri: “Se ben ti’as i sèns capìt

che chistu al parta e ’l ànzul al segnala,657

cal zarà sù cuj bòis ti capiràs sùbit.

Ma pars’che chè che dì e nòt a fila658

di filà par luj no veva’ncjamò finìt,

e Clot a’nsìst di fà par dùcjus la fila,

la so ànima, sòu dal me e dal to spìrit,

in sù a no podeva vignì besola

che coma nu no podeva vej chistu659 capìt.

Alora i eri stàt jò tràt fòu da la gran gola

dal infièr par guidalu, e pur pì’n sù,

fin ca podarà menalu la me scuèla.

Ma dìšmi, s'i ti sàs, parsè cal scjasava sù

puc fà stu mont, e parsè a una vòus

dùcjus’an parùt sigà da chì in jù.”

Cussì parlànt, di sè ch’i eri dešideròus

al veva ben capìt, che doma cul nòuf sperà

si veva fàt la me sèit na pì pìsula cròus.

Chèl al veva tacàt: “Maj a no sarà

che sens’òrdin a sedi la religion

da la montagna660, o che pì no s’ušarà.

Chì’l timp lìbar al è d’alterasiòn:

di chèl che’l cjèl da sè in sè al risèif

chì a si pòl cjatà—e no di altri—rašòn.

Par chèl nè ploja nè tampiesta nè nèif

nè calìgu nè rušada pì’n sù a cola

’n ta sta scjala di tre scjalìns, nencja par intìf:

nè nulòn nè nuluta si jòt ca cala,

nè tons nè lamps, nè la fia di Traumànt,661

che’n tal aldilà’l stes post spes a mola:

il vapòu sec a no si alsa pì’ndavànt

dal pì alt daj tre scjalìns ch’i’ai minsonàt,

’ndà che’l vicari di Pieri ghi fà da sant.

Cal tremi un puc pì’n jù a pòl èsi veretàt;

ma par che'l vint che'n cjera a si plata,

i no saj parsè ma chì sù maj al à tremàt.

Chì a trema cuant che n’ànima neta

a si sìnt, cuant ca và’n sù o ca si mòuf

par zì’n sù, e a siga ben contenta.

Al prova’l so stat pur il so volej nòuf,

chè, dut lìbar adès di cambià convènt,

l’ànima al surprìnt, e’ntòr di plašej ghi plòuf.662

Prin a vorès, ma a no lasa’l talènt

che la gjustìsia dal alt, cuntra che voja

ca veva di pecjà, a mèt al tormènt.663

E jò che’n ta stu post i vevi patìt via

sincsènt àis e pì, pur adès i vevi sintùt

na voja di zì’n alt, na libera voja:

ma scju bòis spirs, e’l teremòt, ti’as sintùt

che par chista montagna a vàn laudànt

il Signòu, che svels jù fedi zì’n sù, par dut.”

Cussì ni veva contàt; ma’a si la steva tant

godìnt dal bevi com’ca era granda la sèit,

ch’encja jò stu bevi mi lu stevi tant gustànt.

E’l me sàviu duce: “Ormaj i jòt la rèit

che chì vi lèa sù e com’ca vi mola,

il parsè dal tremà e dal godi la sèit.664

Ma dìšmi, par plašej, cuj èritu ulà,

e parsè par tancju sècuj distiràt

chì sotu stàt? Dìs, e la rašòn dàmila.”

“Tal timp lontàn cuant che’l bon Tito, judàt

dal grant re, vendicàt’l veva li ferìdis

ca sbicjàvin’l sanc da Gjuda baratàt,

cul nòn cal crès onoràt’n ta li memòris,665

i’eri jò di là,” rispundùt al veva chel spirt,

“cun fede no’ncjamò, ma òperis famòšis.

Cussì dols al era’l me poètic spirt,

che, tološàn666, a sè tiràt mi veva Roma,

’ndà che la me front meretàt a veva’l mirt.

Là ’ncjamò la zent Stasio a mi clama:

di Tebe cjantàt i’ai, com’pur dal grant Achìl;

ma colàt i soj sot la secònda cjama.667

Sul me ardòu li falìscjs tal me curtìl668

a colàvin e a scjaldàvin, da la dura flama,669

che dut atòr a luminèjn, pì di mil;

da l’Eneide i dìs, che da vera mama

mi’a tant nudrìt cuant ch’i stevi poetànt:

sensa di ic, scrìt no varès nuja di fama.

E par èsi stàt vif ulà pròpit cuant

che Virgìlio al scriveva, i varès dàt

un àn pì di sè ca mi tocja’n ta stu bant.”670

Vièrs me sti peràulis Virgìlio al veva voltàt

cun muša che “Tas” a diševa, tašìnt;

ma miga dut a pòl fà la volontàt,

ch’al ridi e planzi fàsil ghi’è’l zì seguìnt

la pasiòn da ’ndà che ’l un e ’l altri al vèn,

che’i pì onèscj’ a stent si tègnin, pur volìnt.671

E jò i vevi suridùt, com’un cal fà’un sen;

e tašùt al veva'l spirt, e n’ocjada i veva dàt

in taj vuj ’ndulà che’l ver a si lès pì ben;

e “Se’n ben un grant sfuàrs672 ti tèn alsàt,”

al veva dìt, “parsè pròpit’n ta stu momènt

i’atu suridùt, com’ch’jò i’ai ben notàt?”

Jò chì da na banda a l’altra voltàt mi eri a stent:

‘Tas,’ dìt mi veva chista; che altra cun primura

a voleva ch’i dišès; e’l me mestri, atènt,

il me suspìr al sinteva, e “Nosta vej poura,”

a mi dìs, “di parlà, ma còntighi pur

sè cal vòu savej cu la pì granda cura.”

Alòr jò: “Maravèiti, maravèiti pur,

spirt antìc, di vèjmi a ridi notàt;

ma èco n’altra maravèa, par sigùr.

Chistu che’n alt al tèn il me vuli guidàt,

al è chel Virgìlio che l’ispirasiòn

di cjantà daj òmis e daj dèos ti’a dàt.

Se’l me ridi’l pareva vej altra rašòn,

chè a no era vera; cròt invensi

che chèl al era che di luj ti’as dàt espresiòn.”

Zà ai piè lu jodevi inclinasi

dal me mestri, ma luj al veva dìt: “Fradi,

jò e te i sìn spirs; a n’ocòr sbasasi.”

E chèl in tal alsasi: “Ben ti pòs jodi

il grant amòu che a te mi scjalda

cuant che di sè ch’i sìn pì no mi recuardi,

e’i trati na ombra coma roba solida.”

Cjànt Vincjaduèšin

’L ànzul al era zà davòu di nu restàt,

chèl che par chèl tal sest ziròn entràs i’èrin,

dopo vèjmi da la front n’altri P673 netàt;

e di che di vej gjustìsia a volèvin

dìt ni veva ca èrin beàs, e li so vòus674

doma cun sitiunt uchì a finìvin.

E jò, mancu che’n altri poscj’ gravòus

i zevi, e’ai spirs svels ghi stevi davòu

cun’un pas ca no mi’era par nuja penòus,

cuant che Virgìlio ’l veva scuminsiàt: “’L amòu,

impiàt da virtùt, altri al à sempri ’mpiàt,

se la so flama mostràt si’a par di fòu;

e dal momènt che chì jù al è capitàt,

di fàt, tal limbo dal infièr, Gjovenàl,

che sen da la to afesiòn mi’è stàt dàt,

il me benvolej par te al è stàt tal

che maj al era stàt cun maj’ncuntrada persona,

che curt mi somearà’l scalà stu rivàl.675

Ma dìšmi, e d’amìc ti mi’as di perdonà

s'i mi faj lìbar di molà’un puc il fren,

e tu coma compaj cun me rašona:

com’eše ca si’a’nserìt in tal to sèn

l’avarìsia, tal miès di cussì tant sintimìnt

che di chèl un omp coma te al era plen?”

A Stasio ghi veva sbrisàt da ridi sintìnt

sti peràulis, ma dopo al veva rispundùt:

“Ogni mot dal to amòu contènt mi rìnt.

Spes a susèdin ròbis, un puc di dut,

ca ni fàn dubità ca sèdin vèris

pars’che la vera rašòn i no vìn jodùt.

Tu ti cròdis—chistu a s’jòt da li to domàndis—

ch’jò’i sedi stàt tiràt676 ta l’altra vita,

forsi parsè ch’i’eri’n ta che bàndis.677

Tèn in mins che l’avarìsia distanta

da me pur masa a era, e sta dismišùra

par sècuj pajà cjara mi l’an fata.

E s’a no fòs ch’jò cjatàt i vevi la me cura

cuant che capìt i vevi se che dìt ti vèvis,

secjàt da sta nustra puora natura,

‘Parsè no sostegnèišu, o santi bràmis

dal oru, il apetìt di scju puòrs mortaj?’,

zirànt i sintarès che gran sburtàdis.678

Alora i mi eri necuàrt, pì di maj,

dal me grant spindi, e i mi eri pentìt

alòr di chistu e di ducju i altri maj.679

Cuàncjus ca si cjataràn cul cjuf sparìt680

par gnoransa di no vej savùt stà pecja

netà, pentìs, in vita o’n tal so lìmit.681

E a è pur ver che la colpa ca fà zì via

par dreta opošisiòn n’altri pecjàt,

insièmit cun chèl uchì’l so vert a secja:682

alora, s’jò’i mi eri tra che zent cjatàt

ca plans l’avarìsia, par vignì purgàt

dal so ešàt contrari a mi veva tocjàt.”683

“Adès, cuant che da li crudèl àrmis ti’as cjantàt,

e di che puora disgrasiada d’Jocàsta,”

al veva dìt chèl cal veva i pastoràls684 cjantàt,

com’ca s’jòt da chèl che Clio685 a tasta,

tiràt no ti veva ’ncjamò tra zens fedèlis

la fede, che sensa di chè’l bon fà nol basta.686

Cussì esìnt, cual soreli o cjandèlis

a ti vèvini stenebràt cussì che dopo alsàt

ti vèvis davòu dal pescjadòu li vèlis?”

E chèl a luj: “Tu par prin ti mi vèvis inviàt

a Parnàs a bevi’n ta li so gròtis,

e par prin a Diu ti mi vèvis luminàt.

Ti vèvis fàt coma chèl cal và’n ta li nòs scùris,

che’l lumìn cal tèn davòu no ghi zova,

ma dopo di luj’l lasa zens ben studiàdis,

cuant che dìt ti vèvis: ‘Il sècul si rinova;

a torna gjustìsia e’l prin timp umàn,

e dal cjèl a vèn jù na rasa nova.’687

Tu688 ti mi’as fàt poeta, e tu cristiàn:

ma par che miej ti jòdis il me ritràt,

a coloralu i slungjaraj la man.

Il mont intej al era zà plen doventàt

da la cristianitàt, ben semenada

da dut chel discori su l’eternitàt;

e la peràula, zà minsonada,

d’acòrdu a zeva cuj nòufs predicjadòus;

che a lòu ghi vevi la me atensiòn prestada.

A pàrimi a èrin prest vegnùs sens da la cròus,

che cuant che Domisiàn i'u veva perseguitàs,

sensa’l me planzi no èrin stàs i so dolòus;

e mentri che di là i vevi ’ncjamò i me pas,

judàs i'u vevi, e li so ušànsis jùstis

fàt a vèvin che ogn’altra seta i dispresàs.

E prin ch’jò’i menàs i Grecs in ta l’àghis689

di Tebe, poetànt, i eri stàt batiešàt;

ma, pauròus, platàt i vevi li me nov’idèis,

e paganèšin par lunc timp i vevi mostràt;

e par stu pìsul timòu il cuàrt sìrcul

a mi’a par pì di cuatrisènt àis serclàt.

Tu duncja che vierzùt i ti mi’as il vul

che sieràt al era stàt al ben ch’i’ai contàt,

mentri che sù’i zìn vièrs il pròsin sìrcul,

dìšmi’ndà che l’antìc Terensio’l vèn cjatàt,

Cecilio, Plauto e Vario, s’i ti lu sàs:

dìšmi ’ndà ca sòn se ognidùn al è danàt.”