“Se na claf un nol è bon da ušala,440

e stuarta a và’n ta la sieradùra,”

luj ni veva dìt, “a no si entra alòr’n ta sta sala.

Una’è pì buna, ma na vura par l’altra

a ocòr l’art e’l inzèn prin ca si vièrzi,

pars’che par sdifà’l grop tant si lavora.441

Da Pieri i l’ai vuda, ca mi’a dita d’èsi

pì pront a vèila vièrta che sierada,

basta che la zent ai me piè si sbasi.”

Dopo vej la puarta sacra sburtada,

al veva dìt: “Entràit, ma tegnèivi ben necuàrs

che fòu’l torna chèl che’ndavòu al vuarda.”442

E cuant che fòu’n ta chej càncars dut stuàrs

i spìguj a tègnin di sta puarta sacra,

che di metàl a sòn e a sùnin cussì fuàrs,

che tant no’a rugnàt nè mostràt si à amara

la Tàrpea, cuant che cjòlt ghi’era stàt il bon

Metèl, ca era par chèl restada magra.443

Jò’i mi eri voltàt, atènt, vièrs il prin tòn

e ‘Te Deum laudamus’ mi pareva

di sinti, un mist di sun dols e cansòn.

Na imàgin sìmil a mi rindeva

chèl ch’i sintevi, com’ca susèit a vòltis

cuant che un a cjantà cul òrgano al và;

che sì e no a s’intìndin li peràuli

Cjànt Dècim

Entràs i’èrin tal sojàr da la puarta

che pal mal amòu puc a era ušada,

ch’ jodi’a feva dreta la via stuàrta,444

dal sun sintùt i vevi ca vegneva sierada;

e s’jò’i me vuj i vès vièrs di ic voltàt,

se scuša par stu fal a sarèsia bastada?

Sù’i zèvin pa’un trojùt ’n ta la rocja ’ntajàt,

che da na banda a l’altra si moveva,

com’onda che a colp a crès dopo vej calàt.

“Chì a’è miej sta ’tèns indulà ca si và,”

il me duca al veva tacàt, “e tègnisi

tacàs al mur o cà o là che’n dentri’l và.”

Plan plan i vèvin cussì dovùt alsasi,

tant che prin la fetuta da la luna

rivad’a era tal so lièt par pojàsi,

che nu fòu dal sclap vegnùs i èrin a la buna:

ma cuant che fòu i èrin rivàs, lìbars e vièrs,

indulà che’l mont indavòu si raduna,

jò amondi stràc e ducju doj incèrs

par ndulà zì, si èrin fermàs’n ta chel plan

solitari pì che stràdis taj dešèrs.

Dal orli dal straplòmp, cal è puc lontàn,

al piè di che alta riva ca và’n sù,

tre vòltis mišurà si pòs’l cuàrp umàn.

Tant’n cà che’n là’l me vuli’l vuardava’n sù,

tal flanc di destra e’n ta chèl di sinistra,

e cussì a era par duta sta curnìs ca sù.445

Lasù’i vèvin encjamò fers i piè’n cjera

cuant ch’ jodùt i vevi che riva dut atòr,

che ripida’n salita a no era,

ma’era’nvènsi di màrmul càndit e siòr

d’intàis cussì ben ornàs che nè Policlèt

nè Natura di miej a'n d’àn atorotòr.

’L ànzul che’n cjera ’l era vegnùt cul decrèt

da la pas par cussì tant timp lagrimada,446

che’l cjèl a vierzeva dal so lunc divièt,

davànt ni’era in forma rafigurada

ta’un intaj cal veva di gràsia tanta

da someà na imàgin di vòus dotada.

Zuràt si varès che ‘Ave!’ ’l veva dita,

pars’che chì l’imàgin pur di chè s’jodeva

che dal grant amòu la claf ghi’era stada data;

e dal fà chista ca dišès a pareva,

‘Ecce ancilla Dei,’ in ta la maniera

ch’un stamp la cera a tèn e tegneva.

“Nòsta fisati dom’ta na figura,”

al veva dìt il me bon mestri, e'i lu vevi sintùt

da che banda ’ndà che’l so còu al era.

Par chèl ziràt i vevi jò i vuj, ca vèvin jodùt

davòu di Maria, da ’ndà cal parlava

chèl che fin uchì a mi veva movùt,447

un’altra storia che la rocja a contava;

par chèl, pasàt Virgìlio, dongja ghi’eri zùt adès

par che’l me sguàrt d’jòdila ben’l voleva.

Al era intajàt lì’n tal màrmul stes

il cjàr, da nemaj tiràt, cun l’arca santa,

ca si tèm coma alc che fàt al vèn sensa permès.448

Lì in front a era zent, e duta cuanta,

spartida in sièt còrus, a doj daj me sens449

dìšghi a pareva, “Èco, sta zent’a cjanta.”

In chista maniera, al fun dal’insèns

che imaginàt al era, i vuj e’l nas

dal sì e dal no di discòrs ’èrin plens.

’Ndavànt ghi zeva di stu benedèt vàs,

balànt miès disvistìt, ’l ùmil salmista,450

e pì e mancu re al era adès stu pajàs.451

Di front di David, in plena vista

ta’un barcòn di un palàs, Micòl a vuardava

coma na fèmina dolorada ma trista.452

Movùt mi eri lì che’l vuli mi tirava,

lì ch’jodi i podevi n’altra storia

che di davòu di Micòl a si luminava.

Figurada chì a era l’alta Gloria

dal grant Romàn453 cal veva cussì tant valòu

che sistìt al veva Gregorio a la gran’ vitòria.

I staj contànt di Trajan, ’l imperatòu;

e na veduluta a era lì al fren454

duta plena di làgrimis e di dolòu.

Dut intòr il post pestasàt al era e plen

di cavalièrs, e’n tal oru l’àcuilis

sora di lòu il vint al moveva cun vaevèn.455

La puareta, in ta stu bacàn d’imàginis,

“Vendichèimi, siòr,” diši a pareva,

“pal me frutùt muàrt; t’jòs li me làgrimis.”

“Adès speta,” luj rispùndighi’l someàva,

“fin ch’jò i tòrni.” E alora ic: “Siòr me,”

com’una che tant dolòu a sufriva,

“e s’i no tornàis?” E luj: “Chèl par me

t’judarà.” E ic: “S’altri a fàn dal ben

sè ti zòvia, se il to ušàt a nol è?”456

Alora luj: “Dati cunfuàrt; ben mi convièn

fà’l da fà, e nisùn, prin, di chì mi gjava;

cussì’l vòu’l just, e la pietàt mi ritèn.”

Chèl ca nol à maj jodùt roba nova457

al à produšùt stu višìbil parlà,

cal pàr stran pars’che par nu al è roba nova.

Mentri ch’jò mi la godevi a cjalà

li tanti figùris di asiòns ùmilis,

e’l gust che’l so fabri’l veva d’jòdilis là,

“Èco, par cà; ma di mòvisi cuant lèntis

sti ànimis,” murmurànt’l zeva’l poeta:

“scju chì ni faràn jodi l’altri scjàlis.”

I me vuj, che sta roba a miràvin duta,

par jodi nuvitàs, che tant ghi plašèvin,

vièrs di luj voltàs si èrin, a la svelta.

I no vuej però, letòu, ca ti màncin

i to bòis propòšis par zì a sinti

com’che Diu’l vòu che i dèbis a si pàjn.

In tal coma da la pena puc fèrmiti:

pensa a sè ca seguìs, pensa che al pešu

dut’l mal cul grant judìsi al zarà a smeti.”

Jò i vevi tacàt: “Mestri, sè ch’jò i jòt che’n sù

al vèn vièrs di nu, a no somèjn ànimis,

e’i no saj sè che’n tal jodi a mi vèn sù.”

E luj a mi: “Li condisiòns tant gràvis

dal so turmìnt a bas li fàn stà’n cjera,

par chèl i me vuj sigùrs no’èrin stàs d’jòdilis.

Ma vuarda fis ulà: adès ti pària vera

d’jodi sè che di sot di chej claps a vèn?

Jodi belzà ti pòs com’ca fàn guera.”

Puòrs cristiàns, che di supiàrbia’n vèis a plen

e che’i vuj da la mins pur svuàrps ju vèis, e tant,

muj i sèis di zì là ca no vi convièn,

che di èsi cavalèis i no zèis maj pensànt,

nasùs par formà l’angjèlica pavèa

che sens’onòu e bès vièrs il just a và svualànt!

E’ntànt che’l vustri spirt in alt’l svualasèa,

besteùtis i sèis in stat imperfèt,

com’un vièr cal è’ncjamò ca s’impavèa.458

Coma par sostegni un solàr o tet,

impleàda ogni tant na figura

a si jòt ca unìs i zenòj al pet,

ca fà di sè—che ver nol è—na pena vera

nasi’n ta chèl ca la jòt; e cussì fàs

chej i vevi jò jodùt, cuant ch’jodùs i'u vevi cun cura.

Ver al è che pì o mancu a èrin contràs

secònt ca vèvin pì o mancu’n schena;

e chèl che pì pasiènsa’l veva’n taj so às,459

planzìnt diši’l pareva: “Oh, basta pena!”

Cjànt Undicèšin

“O pari nustri, che la sù’n alt ti stàs,

par nuja limitàt, ma pì par amòu

che paj prin efiès460 che lasù i ti'as,

cal sedi laudàt’l nòn to e’l to valòu

da ogni creatura, che cussì tant ben

a và di dišghi gràsis al to bon vapòu.461

Ca vegni pur vièrs di nu la pas dal to règn

che fin a chè zì i no podìn par intej,

se dongja no ni vèn, nencja cun dut il nustri ’nzèn.

Coma che i to ànzui dut il so volej

a te a sacrifichèjn, cjantànt ošana,

ca fèdin pur cussì i òmis volentej.

Coma ogni dì dani encja vuej la mana,

che sensa di chè’n ta stu dešèrt àrit

’n davòu’l và chèl che di zì ’ndavànt si afana.

E coma che nu il mal ch’i vìn sufrìt

a dùcjus ghi perdonàn, tu pur perdona

par bontàt, sensa vuardà’l nustri mèrit.

La nustra virtùt, ca no’è tant buna,

nosta pruvinà cul vecju aversari,

ma cjòighila da luj che tant lu spirona.

Ma, signòu bon, chist’ ùltin dešideri

no lu vìn par nuàltris, ca no ni ocòr,

ma par chej ca ghi sarà necesari.”462

Bòis augùrs par lòu e par nu dut atòr

preànt scju chì a zèvin sot chel pèis grant

che ogni tant’n ta’un brut sun ni vèn intòr.

Sufrìnt turmìnt, cuj pì cuj mancu463, indavànt

a zèvin, e’n sù, fin ta la prima curnìs,

il cjalìn dal mont uchì plan plan purgànt.

Se di là sempri ben da nu si dišès,

di là par nu di diši e fà ben a pòdin—

no?—chej ch’an al volej ’na buna radìs.464

Il so judà ben li pècis ni làvin,

chès partàdis chì, cussì che purs e lišèis

in ta li ròdis stelàdis zì fòu i podìn.465

“Se gjustìsia e pietàt vi cjòlin il pèis

cussì ch’i podèdis ben movi l’ala,

e zì’n sù secònt i vustri dešidèris,

mostràini par cuala man vièrs la scjala

pì curta ca è la strada, e s’a è pì d’un pas,

cual al eše che mancu rìpit al scala?

Chè chistu che cun me’l vèn, davòu d’un pas,

cargu da la cjàr d’Adàm ca lu vistìs,

di zì’n sù a malavoja’l cala’l pas.”

Li so peràulis, tornàdis a chìstis

che chèl che jò’i seguivi dìt al veva,

no si sà da cuj ch’èrin stàdis dìtis;

ma dìt al è stàt: “A destra pa la riva

cun nu vegnèit, e i cjatarèis il pas

che scalà al pòl encja persona viva.

E se d’jodi’n sù stu scoj no mi limitàs,

che’l me fà da gran bacàn al doma

e il me cjàf mi fà tegni amondi bàs,

chistu ch’encjamò’l vif, e nisùn lu clama,

par jodi s'i lu cognòs lu vuardarès

e par fàighi dòu dal pèis ch’i vìn ’nsima.

Latìn466 i’eri e fi d’un gran tosc i sarès;

Gulielmo Aldobrandesc me pari al era;

se cognosùt lu vèis, i no savarès.

Il sanc antìc e la nobiltàt intera

daj me grancj’ mi vèvin fàt cussì rogànt

che, maj pensànt a nustra mari cjera,

dispièt mi feva ogni omp cussì tant

ch’a murì i eri zùt; coma, i Sanèis lu sàn

e lu sà a Compagnàtic ogni fant.

Jò’i soj Ombèrt; e no a me besòu dan

mi’a la rogansa fàt, ma i me parìncj’ pur

da ic a sòn stàs inviscjàs’n tal malàn.

E chì mi tocja alòr partà stu pèis dur,

par ic, cussì par che Diu’l resti sodisfàt,

si no da vif, da muàrt i lu parti par sigùr.”

Intànt ch’i scoltavi i vevi'l cjàf’n jù sbasàt;

e un di lòu, no chistu cal parlava,

si veva stuarzùt sot’l pèis ca lu tegneva pleàt,

e jodùt mi veva, e, cognosùt, mi clamava,

tegnìnt i vuj cun tanta fadìja fis

sul me cjàf bas che cun lòu si moveva.

“Oh!” ghi vevi alòr dìt, “no sòtu Oderìs,

’l onòu di Gubio e ’l onòu di che art

che ‘luminà'467 clamada a è a Parìs?”

“Fradi,” al veva dìt, “a rìdin468 in pì gran part

li tèlis pituràdis da Franc Bolognèis:

’l onòu ’l è adès dut so, e me in part.

I no cròt ch’i sarès stàt cussì cortèis

mentri ch’i vivevi, pal me volej grant

da l’ecelensa ch’era’n taj me pensèis.469

Il fìo un uchì al paja par èsi cussì rogànt;

e chì ’ncjamò’i no sarès s’a no fòs stàt

che, podìnt pecjà, a Diu i vevi vuardàt’avànt.470

Oh se sbosa ca è l’umana podestàt!

Cuant puc che’l vert’n tal pì bièl al dura,

s’a nol riva’n ta la grosolana etàt.471

Crodùt’l veva Cimabue’n ta la pitura

di èsi’l miej, ma ’dès il Gjòt al è pì’n alt

e la fama di chèl a’è in jù, pì scura.

Cussì ’l un al altri Guido a ghi’a cjòlt

la gloria da la lenga; e forsi al è rivàt

chèl ch’ai doj fòu dal nit ghi farà fà un salt.472

La fama dal mont no è altri che’l flat

dal vint, cal tira prin chì e dopo là,

e, cambiànt banda, cun altri non al vèn clamàt.473

Se vòus i varatu’n pì s'i ti rìvis a’nvecjà

la to cjàr (che s'i ti fòs muàrt

prin che i zogàtuj i ti vès lasàt stà)

pì di mil àis, ca sòn na pì curta part

dal spàsiu eterno, che’l movi da li sèis

al sìrcul che pì tars’n tal cjèl’l vèn tuàrt.474

Di chèl cal cjamìna cussì a plan, com’ch’jodèis,

che un timp lu plaudeva la Toscana duta;

adès a Siena di luj apena’un mùrmur i sintèis,

indà che siòr al era cuant che distruta

stada a era la rabia di Firense, ca era

nòbil indà che adès a è puta.

La vustra fama a è com’erba’n cjera

che’l colòu a cambia, e chèl475 a la sbladìs,

cussì che fòu a vèn bruta e secja da la cjera.”

E jò: “Dišìnt cussì ti m’incoràgis

a èsi ùmil e a disglonfà’l me malàn:476

ma cuj al eše chèl cun cuj ti parlàvis?”

“Chèl,” al veva dìt , “al è Provensàn Salvàn;

e chì al è pars’che prešuntuòus al era stàt

di partà duta Siena’n ta la so man.

Cussì al era e cussì’l và, maj ripošàt,

dopo cal è muàrt: cu la stesa moneda

al pàja chèl che par di là’l veva mas’ausàt.”

E jò: “Se chel spìrit cal speta’n banda,

prin di pentisi in tal orli da la vita,

ca jù’l stà e nol vèn’n ta sta falda,477

se’l bon preà cunfuàrt a no ghi parta,

prin cal pasi altritànt timp cal à vivùt,

com’eše che chì concedùt ghi’e stàt di stà?”

“Cuant cal era plen di Gloria cujerzùt,”

al veva dìt, “dut lìbar in tal Cjamp di Siena,

copànt la so vergogna, a si veva metùt;

e lì, par tirà’un so compaj fòu di pena

cal sufriva’n ta na prešòn di Carli,

a tremà si veva ridušùt par ogni vena.478

Pì i no dìs, e scur i saj ch’i parli;

ma no pasarà tant timp, che’i to visìns

ti lu faràn ben capì479; ma lasàn lì.

Chist’òpera cjòlt ghi veva chej cunfìns.480

Cjànt Dodicèšin

Di pari pas, coma nemaj ca vàn al zòuf,

jò’i zevi cun che ànima cargada

fin che pal bon mestri a restava alc di nòuf;

e al veva dìt alòr: “Làsiu e fà pì strada,

che chì a piè o’n careta ’si si rangja;

chèl cal pòl, besòu si juda avonda.

Indresàt mi eri, coma chèl che dongja

a mi steva, encja se il me pensej

bas e ùmil a Oderìs ghi ’era dongja.

Movùt mi’eri, e’i ghi zevi davòu volentej

ai pas dal me maestri, e jò e luj

svels i zèvin cul pas na vura lišej;

e luj dìt mi veva: “Volta pur in jù’i to vuj:

ben ti farà, e sinti tant pì sigùr,

d’jodi sè che sot daj piè ti às, cuj to vuj.”

Par che’l recuardasi di lòu nol resti’n tal scur,

li làstris insima daj puòrs soteràs

sèns a àn di chèl ca èrin prin da zì’n tal dur,481

’ndà che tanti vòltis si resta turbàs

da li spunzùdis ca dàn li memòris,

ma doma’i pì pìus a vègnin ben spironàs;

cussì mi èrin lì parùdis482, ma pì bièlis

secònt i dišèns tal troj ritràs, e figuràs

che'n ta stu mont in sù'l zeva pa li bàndis.

Jodùt i vevi chèl che fra ducju i creàs

il pì nòbil al era stàt483, colà jù dal cjèl

chì in banda saetànt fin a bas.

Jodùt i vevi Briàreus, che da’un folc dal cjèl

impiràt, distiràt al era’n ta st’altra part,

in cjera, cun dut il pèis dal mortàl gjèl.

Jodùt i vevi Timbrèus, Pallade e Mart,

encjamò armàs, dal pari so dùcjus atòr,

ca miràvin i tocs484 daj Gigàns, ognùn muàrt.

Jodùt i vevi Nembròt485, ai piè da la gran tòr,

na vura spierdùt, che chej’l vuardava

che rogàns coma luj stàs a èrin a Senror.486

O Niobe, che’l to sguàrt il sufrì al mostrava,

com’ch’jodevi ben segnàt’n ta la strada,

tra sièt e sièt fioj, ch’ognùn ghi mancjava.487

O Saul, coma che’n ta la to stesa spada488

muàrt i ti parèvis chì a Gelboè,

che dopo no veva sintùt pì ploja nè rušada!

O mata d’Aragna, cussì jò’i jodevi tè

zà mieša ragna, dulìnt ’n ta li pesòtis

dal lavoru che tant puc zovàt ti veva e ti’è.489

O Roboàm490, ca no par ch’i ti minàcis

chì’l to dišèn, ma cun to grant spavìnt,

un cjàr lu parta’n alt, e nisùn lu seguìs.

Al parava via a mostrà il dur pavimìnt

com’ch’Almeòn a so mari ghi veva fàt tant

cjàr pajà’l maldestinàt adornamìnt.491

Al mostrava com’che’i fìs si èrin fàs avànt

e butàs su Senacherib dentri’l templi,

e com’che muàrt lu vèvin lasàt lì, da chel istànt.492

Al mostrava’l cadàvar e’l macèl, lì,

fàt da Tamiri, cuant ch’a Cir ghi veva dìt:

“Sanc ti bramàvis, cussì bèif chel sanc chì.”493

Al mostrava com’cal scjampava, stupidìt,

ogn’Asiriàn, dopo la muàrt di Olofèrnis,

encja’l cuàrp, smembràt, lì cal era stàt culpìt.494

Troja al feva jodi'n sinìša e cavèrnis:

O Iliòn, cuant ca ti mostràvin bas’ e vil

sot daj nustri piè chist’ imàginis!

Cuj di pinèl al eše stàt mestri o di stil

da podej piturà st’ òmbris e lìnis

ch’amirà a farèsin un inzèn sutìl?

Muàrs i muàrs e vifs a parèvin i vifs, i vi dìs:

miej di me nol jodeva chèl che’l ver al veva jodùt,

fin ch’i tegnevi in bas il cjàf e spàlis.495

Insupiarbìvi pur, vuàltris dapardùt,

fioj di Eva, e no stèit zì a cjàf bas,

sinò i zèis a jodi’l vustri cjamìn brut!496

Atòr dal mont i si èrin zà inoltràs

e’l soreli al era zà tant pì’n alt zùt,

che’l me pensej soracàric no lu stimàs.

Chèl cal veva'l sguàrt sempri ’ndavànt tindùt

al veva cussì tacàt: “Il cjàf tèn alsàt;

no ti’as pì timp di zì cussì spierdùt.

Jòt chel ànzul là cal è dut preparàt

par vignì vièrs di nu; jòt là ca torna

la tersa zòvina497 dopo vej il dì judàt.

Di riverènsa dut il so fà ’l adorna

ca par che dilèt ’l vedi d’inviàni sù;

pensa che chistu dì maj pì a nol torna!”

Ben ušàt i’eri al so mòut di dìšmi sù

di no zì a pièrdi timp, cussì che di chèl

pì n’ocoreva ch’i lu vuardàs dal bas’n sù.498

Vièrs di nu al vegneva chel ànzul bièl,

dut di blanc vistìt, e’n muša ti gh'jodèvis

com’che a prin dì a trema la steluta dal cjèl.

I bras al veva prin vierzùt, e dopo li àlis:

e dìt al veva: “Vegnèit: i scjalìns a sòn visìn:

a è fàsil ormaj zì sù par chisti scjàlis.

A stu invìt amondi pus a vègnin:

O umana zent, par zì’n sù nasuda,

parsè còlitu jù cul prin vintulìn?

Menàt ni veva 'ndà che la rocja a era tajada:

chì mi veva batùt li àlis’n ta la front,

prometìnt ch’i varès vùt buna strada.

Com’ ch’a man destra, par zì sù’n ta chel mont

indulà ca è la glišia ca dòmina

la ben guidada ’nsima dal Robacònt,499

a vèn rota un puc la granda rivona

par via da scjalìns fàs’n taj timps pasàs

cuant che a fà’i cons la zent ’era pì buna;500

Il grant rivòn’l vèn cussì mancu dret che a bas

’ndà che rìpid al cola dal altri ziròn;

chì e lì si vegneva lo stes dal alt mur rusàs.501

Voltàs ch’i’èrin par zì’n sù, chista cansòn,

‘Beati pauperes spiritu!’ i vèvin sintùt

cun vòus che dòlsis a cjantàvin e benòn.

Ahi cuant diferèns ca èrin scju sbocs in dut

di chej da l’infièr! Uchì bieli cansòns

ni compagnàvin, e là a si lagnàvin di dut.

Ormaj i montàvin sù paj scjalìns sans,

e tant pì lišej d’èsi mi pareva

sinò’n taj plans che zà a parèvin lontàns.

Alòr jò: “Mestri, dìs, chel pèis ch’intòr mi steva

si’aja gjavàt da me, che cuaši no sìnt

pì la fadìa che prin stracà mi feva?”

E luj: “Cuant che’i P ch’encjamò ti stàs sintìnt

in ta la to front, encja se debulùs,

a no ti saràn pì par nuja prešìnt,

a ti saràn i piè dal bon volej tant vinsùs,

che no dom’no fadìa no sintaràn,

ma plašej a varàn d’èsi’n motu tegnùs.”

Alora i vevi fàt jò coma chej ca vàn

cun alc’n tal cjàf sensa savej ca lu’an

fin che sèns d’àltris sospetà a ju fàn;

cussì che par èsi sigùrs si jùdin cu la man,

ca sercja e cjàta, e a fà’l còmpit

che di sòlit a sòn i vuj ca lu fàn.

E ušànt da la man destra ogni dèit,

doma sèis da li lèteris i vevi sintùt

in ta la front che chèl da li clafs’l veva scrìt:

e chè jodìnt, il me duca ’l veva suridùt.

Cjànt Tredicèšin

Rivàs i’èrin insima da la scjala,

’ndà che pa la seconda volta a si sèa

il mont che parànt in sù al dismala:502

ulì streta na curnìs a si lèa

intòr di stu pajòu, coma la prima;

doma che’l so arco pì svelt si plèa.503

Sen ulì a no’n d’è e nencj’ ànima;

nut e crut chì al era il zì dapardùt,

cul colòu daj claps ch’i ghi zèvin insima.

“Se par domandà, stu post i vìn sielzùt,”

al rašonava’l poeta, “i’ai poura

ch’a lunc i restarìn chì ch’i si vìn metùt.”

Fisàt al veva dopo i vuj là che’l soreli al era;

ušànt la so destra coma il centri,

al veva ’lòr ziràt la so banda sinistra.

“O lus buna, cun fede in tè i èntri

che pal cjamìn just tu i ti ni guìdis,”

al veva dìt, “secònt il to volej, chì dentri.

Lus ti ghi dàs al mont, e’i ti lu scjàldis:

s’a no è nisùn’altra rašòn ca conta,

che a nu ni sèdin sempri i to ràis guìdis.”504

Cuant che par di cà un miàr si conta,

altritànt par di là nu’i’èrin zà zùs,

svels, parsè che la voja ni’era pronta;

e ca svualàvin vièrs di nu i'u vèvin sintùs,

ma no jodùs, chej spirs ca ni zèvin invidànt

di godi encja nu dal banc dal amòu i frus.

La prima vòus ca ni ers pasada svualànt,

‘vinum non habent,’ asaj fuàrt a veva dìt,

e’l stes i la vèvin sintuda diši pì’n davànt.

E prin ca no si sintès pì stu spìrit,

che via’l zeva, ’n’altri ‘I soj Orestis’

al era pasàt sigànt, e via cal era partìt.

“Oh,” i vevi dìt, “pari, se vòus a soni chìstis?”

E com’ch’jò’i domandavi, èco il ters

cal diševa: ‘Amàit i vustri versàris.’

E’l bon mestri: “Chist’è na vìscja che vièrs

la colpa da l’invidia a sbàt, ma al vèn

dal’amòu’l coràn che sta scòria’l cujèrs.

Dal rumòu contrari al vou èsi fren:

ti lu sintaràs i cròt, par me avìs,

prin che dal pas dal perdòn t’jòdis il sen.

Ma tèn il to vuli in ta chist’aria ben fis,

e da chì ’ndavànt zent sintada t’jodaràs

che dùcjus a’an vièrs la rocja li schènis.”

Pì che maj i me vuj si èrin spalancàs;

e’n davànt jodùt i vevi òmbris cun mantej

ca èrin coma na piera coloràs.505

Un puc pì’ndavànt si èrin visinàs a chej,

che sintùt i vevi sigà: ‘Maria, prèa par nu!’

e ‘Michel’ e ‘Pieri’ e ‘Ognisànt daj cjej.’

No cròt ch’encjamò a sedi’n cjera, ca sù,

omp cussì dur, da no èsi stàt tocjàt

dal dolòu par chèl ch'i vevi dopo jodùt la jù;

che apena ch’i eri visìn di lòu rivàt,

e ogni so sèst ni'era stàt di lòu ben clar,

làgrimis di dolòu mi vèvin daj vuj colàt.

Vistìs a parèvin cun stras da pesotàr,

un tegnìnt 'l altri sù cu li so spàlis,

cul mur che a dùcjus ghi feva da schena:

cussì chej svuàrps che di ròbis an d’àn pùcis,

ai perdòns506 si’u jòt che d’èsi judàs a domàndin

e l’un cal sbasa’l cjàf su di n’altri t’jòdis,

chè a la pietàt d’àltris si dispònin

e no doma pal sun da li peràulis

ma pur pa la vista che tant a bràmin.

E com’che’l soreli no ghi zova a zens svuàrbis

cussì pur cun st’òmbris chì, che di lòu i dìs,

il cjèl nol vòu che la so lus507 ju tegni benedìs;

ma’a dùcjus un fil di fièr ghi sbuša li sèis

e ghi li cùs, com’che a un salvadi

si fà par cal stèdi calmùt cun l’àlis.

Zìnt avànt, mi pareva d’ufìndi,

vuardànt i àltris sens’ èsi jodùt:

dal me bon consej i vevi alòr volut dipindi.

Luj a volo capìt al veva il me sguàrt mut;

a nol veva però spetàt la me domanda,

ma dìt al veva: “Cjacara pur, ma clàr e curtùt.”

Virgìlio a mi vegneva da che banda

da la curnìs ’ndà che colà ti pòdis

pars’che ’ncoronada no era la sponda;

a man sanca i jodevi che ànimis

devòtis che pa’ l’orìbil cušidura

làgrimis ghi colàvin ta li mosèlis.

Voltàt mi eri a lòu e “O zent sigura,”

i vevi scuminsiàt, “di jodi chel alt lumìn,508

che, besòu, il vustri dešideri’l cura,

cussì che li pècis par gràsia si nètin

da la vustra cosiènsa, cussì che clar

il flus da la vustra mins par ic i jòdìn,

dišèimi, che stu plašej a mi’è cjàr,

se chì cun vu a è ànima latina;509

che forsi ghi zarà ben se jodi si fà’n clar.”510

“O fradi, ogn’una’ a è sitadina

di na sitàt vera, ma tu t’intìns

s’a vivès in ta l' Italia pelegrina.”511

Chistu, a mi par, vegnùt mi veva a mins

zìnt pì dongja d’indà che la vòus a vegneva,

’ndà che miej a sintèvin i me muvimìns.512

Jodùt chì i vevi pur un’ombra ca spetava,

dal aspièt; e se un’l volès diši ‘Coma?’,

la barba com’un svuàrp in sù a levava.

“Spirt,” i vevi dìt, “che par zì’n sù i ti sàs domà,

se tu’i ti sòs chèl ca mi’a rispundùt,

dišmi dal post o di coma ch'i ti ti fàs nomà.”

“Jò’i eridi Siena,” e com’ch’i ti’as jodùt

cun st’àltris i neti chì la me mal vita,

preànt cun làgrimis chèl che fà al pòl dut.

Sàvia i no eri, encja se Sapia’n vita

mi clamàvin; i’eri daj dans daj àltris,

pì che da la me furtuna, contenta.

E par ch’jò bušiara i sedi no ti cròdis,

scolta si’eri mata coma ch’i ti dìs,

belzà cuant ch’in jù al zeva ’l arc daj me àis.

Zùs a èrin i me sitadìns vièrs Còlis513

e lì visìn rivàs a èrin cuj so nemìs,

e pal volej di Diu’i diševi prejèris.514

In rota li me zens zùdis a èrin, amàris

in tal so scjampà; e jò jodìnt la cjasa,

un gust tant grant i vevi a jòdilis,

che alsàt i vevi cun tant disprès la me muša

sigànt a Diu, ‘Di te no’ai poura!’,

com’il pùor mierli ch’in plen unvièr vignì fòu al àusa.515

Pas i vevi volùt fà cun Diu na vura

visìn da la fin; ma ’ncjamò a sarès

la me penitensa amondi dura

s’a no fòs che a preà par me si vès

Pier Petinàr ta li so santi orasiòns,

che gran caritàt vùt a vèvin paj pecjàs mès.

Ma cuj sotu che da li nustri condisiòns

ti vàs domandànt e ch’i ti’as i vuj vièrs,

com ch’i cròt, e rispirànt ti das rašòns?”516

“I vuj,” i vevi dìt, “mi vegnaràn encja a mi cjòls,

ma par puc timp, chè ninìna a è l’ofeša

ca’an fàt par èsisi cun invidia rivòls.

Tant pì granda a è la poura ca’a belzà

l’ànima me dal turmìnt cal è la sot,517

che zà’l cargu di la jù a mi peša.”

E ic: “Cuj duncja ti àja partàt da sot

ca sù da nu se di tornà ti pènsis?”

e jò: “Chist cal è cun me e nol fà mot.

Vif i soj; e domàndis ti pòl fàmilis,

spìrit elèt, se tu ti vòus ch’i fedi

alc par te’n ta li mortàl contràdis.”

“Oh, chist’è pì nova che maj sintùt i vedi,”

a veva dìt; “gran sèn a’è che Diu ben ti vòu;

dal to preà’i zarài alòr a godi.

Jò pur ti prej, par chèl che pì ti’as in còu,

che se maj ti mès piè’n ta la Toscana,

ai mès dìšghi che par me n’òcòr vej dòu.518

Tu ti’u jodaràs tra che zent vana

che a Talamòn a spera, e a pièrt

pì speransa si no di cjatà Diana;519

ma pì’l pierdarà ogni capitàn espèrt.”520

Cjànt Cuatordicèšin

“Chistu cuj ’l eše ch’atòr dal nustri mont al zira

prin che la muàrt di svualà ghi vedi dàt

e’i vuj al vièrs cuant cal vòu e al siera?”

“Cuj, i no saj; ma’i saj che besòu nol è rivàt:

domàndighilu tu che pì ti ghi sòs visìn

e par cal parli dàighi un bon benrivàt.”

E doj spirs, il prin al altri fašìnt un inchìn,

di me a parlàvin lì a man dreta;

cul mušu alsàt, par dìšmi, dal bas ca èrin,

e un dìt al veva: “O ànima che duta

’nsièmit cul to cuàrp pur vièrs il cjèl ti vàs,

consòlini, dìšni, che tant n’impuarta:

da’ndà i ventu e cuj sotu, ch’i ti ni fàs

cussì tant maraveà da la to gràsia,

coma chèl che maj si pensarès cal capitàs?”

E jò: “Par mieša Toscana’l scòr via

un flun picinìn521 cal nàs a Falterona,

e sent mìis di percòrs a no lu sàsia.