dišèit pur, e jò lu faraj pal ben imèns

che davòu daj piè di una tal guida

da mont a mont in sercja a vàn i me sens.”

E un di lòu tacàt: “Ognùn si fida

dal to bon udisi sensa zuralu,

se al to volej fàt no ghi vèn sfida.327

E jò, ch’i soj chì’n front a domandalu,

i ti prej che se maj chel post t’jodaràs

fra Romagna e chèl di Carli d’Angjolu,328

che’n tal preà cortèis par me’i ti saràs

a Fan329, di mòut che ben par me a prearàn,

che al pì prest i me pecjàs ’saràn purgàs.

Ferìt a muàrt i eri stàt, là’n tal Padovàn;

il sanc i vevi pierdùt, ca mi veva ospitàt;

tal grin d’Antenori mi era stàt fàt stu dàn,

ulà che sigùr i crodevi d’èsi stàt:

chel d’Èste al era’n colpa, ca mi odiàva

tant pì di chèl ca si varès spetàt.330

Ma se jò’i fòs scjampàt par là ca si zeva

vièrs Mira, da Oriac, là ca mi vèvin cjapàt,

ulà ’ncjamò i sarès, ulà ca si rispirava.331

Ta la palùt i vevi corùt dut infangàt,

e da li èrbis intorgolàt jù’i eri zùt

e’n cjera li me vènis a vèvin un lac formàt.”

Alòr n’altri: “Se’l to dešideri, dut,

ti otèns ca ti tira lasù’n tal mont,

par pietàt fà ch’encja’l me’l vèdi frùt!332

Da Montefeltro i’eri e’i soj Boncont:

nè Gjovàna333 nè altri di me si cura;

par chèl jò cun chìscjus basa i tèn la front!”

E jò: “Ma se mal o brut’aventùra

a ti aja tiràt tant fòu dal Campaldìn334

che maj savùt si à da la to sepultura?”

“Oh,” rispundùt al veva luj, “jù dal Cašentìn

si pasa n’aga ca si clama l’Archiàn,

che’nsima ’l Ermo335 al nàs tal Apenìn.

Là ’ndulà che’l so nòn al doventa van,336

rivàt i eri jò cun’un bus ta la gola,

che a piè i scjampavi e'i’nsanganavi'l plan.

Chì i vevi pierdùt la vista e la peràula,

ca finiva cul nòn di Maria; e chì

i eri colàt, lasànt la me cjàr besola.

Se ca’è ver i dìs; il stes ai vifs dìsghi:

il ànzul dal Alt cjòlt mi veva, e chèl dal infièr

al sigava: “Parsè mi cjòitu stu chì?

Cun te ti pàrtis ’l etèrno di stu cuàrp fer337

che par na lagrimuta mi’è stàt robàt;

ma altri i faraj cul toc che chì ’l è fer!”

Ben ti sàs com’ che’n ta l’aria’l vèn adunàt

chel ùmit vapòu che aga’l doventa

cuant che’n sù’l và’ndà che dal frèit’l vèn cambiàt.

Alòr chel mal volej che malìsia tanta

al à’n tal cjàf, movùt al veva'l fun e’l vint

par naturàl virtùt so, tant puc santa.338

Cussì la val, cul dì cal zeva finìnt,

da Pratomàn al grant zòuc si veva cujerzùt

di caligu, cul nul ’mparzora bulìnt,

chè l’aria plena a plovi si veva metùt:

l’aga a colava e’n taj fosaj a zeva;

bèvila nol podeva’l terèn dal dut;

e com’che’n taj rìvuj pì grancj’ jù a vegneva,

a coreva vièrs’l flun real339, ràpida,

cun fracàs; fermala nisùn al podeva.

Al sbocà dal grant flun la me cjàr frèjda

scuntrad'a la veva l’Archiàn furiòus e butada

tal Arno e la cròus tal pet disfada

che fàt i vevi a lota finida:

pal font e rìvis mi menava l’onda

fin che cujèrt mi veva cu la so preda.”340

“Sìnt, cuant ch’i ti saràs tal mont tornàt, ’ndà

che la straca dal viàs ti sarà zuda via,”

la ters’ànima a veva dìt dopo la seconda,

“recuàrditi di me ch’i soj la Pia:

Siena fàt mi veva, e disfàt la Marèma:341

ben lu sà chèl che anelada342 pri’a

mi veva e spošada cu la so gjema.

Cjànt Sest

Cuant ca si finìs il zòuc da la zara,343

chèl cal pièrt al resta doloràt,

rišujànt i colps344, e dulìnt al impara:

duta la zent a và cul pì furtunàt

che’n davànt al và, e un davòu ghi vèn,

cun n’altri cal vòu che alc ghi vegni dàt:

parànt via, chistu e chèl al scolta ben,

chèl che la so man al tòcja, pì nol sburta;

cussì si para da chej ca ghi fàn sen.345

Jò pur da ducju chej spirs i stevi in vuàita,

la muša vièrs lòu cà e là voltànt,

e alc prometìnt i la fevi curta.

Chì ’l Aretìn a si veva fàt ’ndavànt

che dal crudèl Ghin dal Tac vùt al veva la muàrt,

e ’l altri che a’nnegasi ’l era zùt scjampànt.346

Cun mans spuàrtis chì’l preàva pur, in part,

Federico Novèl e chèl di Piša

cal veva fàt someà’l bon Marzuc fuàrt.347

Jodùt i vevi'l Cont Ors e chel spirt di cjàša

so gjavàt fòu348 par fastidi o invìdia,

secònt luj, no par colpa so o cauša;

e chì’l sufrìs, chistu Pièr da la Brocja,

mentri ca’è ’ncjamò cà chè daj Brabàns,349

che però a pòl èsi ’ncjamò pì sporcja.

Na volta restàt lìbar da ducju cuans

chej spirs che preàt a vèvin che àltris a preàsin

di mòut che lòu a podèsin prest doventà sans.

Tacàt alòr i vevi, “A pàr ca mi nèghin,

O lus me, certi peràulis dal to test350

che decrès dal cjèl il preà a plèjn;

e dom’di chistu a prèjn chej di stu post:

invàn al eše alòr dut chèl ch’ognùn’l spera,

o no mi eše’l to diši ben manifèst?”

E luj “La me peràula a è clara;

e a no è inùtil la so speransa,

se ben la zent a lès la me scritura;

che’l tant alt judìsi a no si sbasa

cuant ch’un fòuc d’amòu al fà’n ta un istànt

chèl cal sodisfa chèl che chì s’incjaša;351

E là ch’jò’i stevi stu punt considerànt,

il preà ’nol comedava il difièt,

pars’che a Diu’no ghi si fev’avànt.352

Ma s’encjamò dùbis ti’as o alt suspièt,

no fermati, che ic ben a ti lu dìs

cu la lus ca è fra il ver e ’l intelèt:

no saj s'i t’intìns; i dìs di Beatrìs:

ti la jodaràs la sù, insima’l crèt,

lasù di stu mont, suridìnt e felìs.”

E jò: “Messèr, fami zì sù svelt e dret,

che zà’i no mi stràchi pì coma prima;

zà’i ti jòs se ombrena cal fà il crèt.”

“I paràn via provànt a zì’nsima,

e vuej,” al veva dìt, “i farìn sè ch’i podìn;

ma la roba na forma a à che di ic no ti’as adès stima.

Ma davànt di èsi lasù, t’jodaràs prin

chèl ca si plata davòu da la culina,

cussì che’i so ràis da tè ròs no vègnin.353

Ma jòitu là che ànima sidina354

che vièrs di nu besoluta a vuarda?

Chè a n’insegnarà la via pì visina.”

A ic i èrin zùs: o ànima lombarda,

com’ch’i ti stèvis lì, supiarba e spresànt,

cun tanta dignitàt tal vuli, vuarda!

Ic no ni zeva nuja domandànt,

ma zì ni lasava e oservava dut

com’un leòn cuant ca si stà ripošànt.

Par preàla, Virgìlio visìn ghi era zùt,

volìnt da ic savej la via pì dreta;

chè a la so domanda ’no veva rispundùt,

ma dal nustri paìs e da la vita

domandàt ni veva; e’l bon duce al veva tacàt:

“Mantova

,” ma doma chist al veva dita

che chèl vièrs di luj a colp avànt si veva fàt,

dišìnt: “O Mantovàn, jò’i soj Sordèl

dal to paìs,” e ’l un al veva ’l altri ’mbrasàt.

Ahi serva Italia, di dolòu ostèl,

naf sensa timonej in ta na gran tampièsta,

siora no di provincja ma di bordèl!

Che bun’ànima ’era stada oh cussì svelta

al sinti’l sun tant dols da la so cjera

di fàighi chì al so paešàn fiesta;

e adès da tè no sòn sensa guera

i vifs, che ’l un ’l altri si stàn rošeànt

par chèl che’un mur o un fosàl al siera.

Puor’ Italia, vuàrditi atòr e’ndavànt,

vuarda i to mars, e vuarda pur’l to sèn;

par poscj’ ca gòdin pas ti vuardaràs dibànt.

Se àja zovàt ca ti scurtàs il fren

il Justiniàn se la sela ’è vuèjta?

Sensa chèl355 i no varèsin di vergogna’l plen.

Ah zent ch’i ti dovarès èsi devota

e lasà ca si sinti Sešar’n sela,

se ben ti capìs sè che’l Signòu al nota,356

ma jòt com’che la bèstia si ribela

pars’che daj spiròns a no vèn corešuda357

e la rèdina no ti sàs ušala.358

O Berto todèsc359, no l’àtu joduda

sta puor’Italia doventada salvàdia?

No postu tu domà sta bèstia cruda?

Ca coli pur dal’ alt la vera gjustìsia

sul to sanc360, e ca sedi nova e clara,

cussì che’l sucesòu to gòdila 'l pòdia!

Tant tu che to pari i vèis fàt gara

par dàighi profìt a chej todèscs di distrès,

curànt puc dal ort e dal impèr la cjera.361

Vèn a jodi i Montècs e i Capulès,

Monàldos e Filipèscs, omp sensa cura:

chej mal ridušùs e chìscjus pur, puarès.

Vèn, crudèl, vèn, e jòt se vita dura

ca’an i to siòrs, e cura i so malàns;

e t’jodaràs Santaflou362, com’ca è scura!

Vèn pur a jodi la to Roma ca plans,

puora vedula363, e di nòt a clama:

“Sešar, parsè sinu cussì tant distàns?”

Vèn a jodi cuant che la zent si ama!

E se nisùn ti mòuf a vej di nu pietàt,

vergògniti almancu da la to fama.

E s’a mi permèt, Gjove, la to divinitàt,

tu che par nu ti sòs stàt crucifìs,

al eše’l to vuli just a àltris voltàt?364

O eše preparasiòn che dal abìs

dal to savej ti fàs par fani dal ben,

encja se’l coma nisùn di nu’l capìs?

In ta ogni sitàt d’Italia a è dut plen

di tiràns, e un Marcèl al doventa

ogni vilàn ch’a fà da partišàn al vèn.

O Firense, ti pòs ben stà contenta

di chista digresiòn ca no ti tocja365,

par gràsia da la to zent, ca no stenta.366

Tàncjus’an gjustisia’n còu, ma sta frècja

tars a vèn fòu par no rivà sensa pensej al arc;

ma’l to pòpul a l’à doma in bocja.367

Tàncjus a rifiùtin il comùn incàrc368

ma’l to pòpul al è pront a rispundi,

di volontàt so, e’l siga: “Dèimi’l carc!”

Contenta ti sòs, ch’i ti’as di se godi:

tu siora, tu’n pàs, e tu cun judiši!369

Se jò’i dìs il just, ’l efièt si pòs ben jodi.

Atene e Lacedemona370, che cussì

civìlis a èrin che fàt a vèvin l’antìchi lègis,

al bon vivi li dos fàt a vèvin sen di sì;

mentri tu ti zèvis tant pa li sutìlis371

ta li to dispošisiòns ch’a miès novembri

no si’a’ncjamò sè ch’in otobri ti fìlis.

Cuanti di che vòltis in ta st’ùltin cuadri,372

lès, moneda, ufìsi e costùm

mutàt i ti às e rinovàt menbri!373

E se ben ti ti recuàrdis e ti jòs un barlùm,

in te t’jodaràs na puora malada

ca no cjatà pì ripošu nencja’n tal plum,

e puc ghi zova ogni so zirada.374

Cjànt Siètim

Dopo che sti bieli fièstis a ni veva fàt

cun pì e pì gust tre o cuatri vòltis,

“Cuj sèìšu,” al veva dìt Sordèl, ’ndavòu tiràt.

“Prin che’n ta stu mont a fòsin vegnùdis

l’ànimis dègnis da zì sù da Diu,

soteràt i eri stàt par mans Otaviànis.375

Jò’i soj Virgìlio e se colpa i vèviu

altri che’l cjèl i’ai pierdùt par no vej vùt fede?”

cussì chej doj; e jo lì a scoltàju.

Com’chèl che’n front di sè al jòt ch’an d’è

roba ca lu fà plen di maravèis,

che crodi al stenta, e’l dìs: ‘A è

a no è.’

Cussì’l pareva luj; e dopo jù li sèis,

e cul fà ùmil al era tornàt vièrs di luj

e’ntòr di nòuf ghi veva butàt i bras intèis.376

“O Gloria dal Latìn,” al veva dìt, “par cuj

sè ca pòs la nustra lenga al à mostràt,

o eterno valòu di ’ndà ch’i’ai prin vièrt i vuj,

cual mèrit o gràsia ti àja chì menàt?

S’jò’i soj di sinti li to peràulis degnu’n dut,

dìšmi’n ta cual clàustri dal infièr ch’i ti sòs stàt.”377

“No par fà ma par no vej fàt no’ai podùt

jodi ’l alt soreli che tu ti dešìderis

e che purtròp i’ai masa tars cognosùt.

Al è un post378 la jù no brut par martìris

ma doma pal scur, ’ndà che i lamìns

a somèjn suspìrs e no sigà di malòris.

Lì i’eri jò cun chej ’nocèns di ninìns

ch’èrin stàs muardùs daj dincj’ da la muàrt prin

che’l prin pecjàt’l vès molàt i so rimpìns;379

Chì i soj cun chej che vistìs no si’èrin

cu li tre virtùs sàntis, e sensa vìsi

li àltris380 cognosùt e seguìt a vèvin.

Ma se tu ti sàs e pòs, un indìsi

dani che pì svels a ni fedi rivà

’ndà che’l purgatori ver al à’l inìsi.”

Al veva dìt: “I saj ben par’ndà ca si và,

e lècit mi’è di zì’n sù e zirà atòr;

fin ch’i pòs i pòl guidati, s’a ti và.

Ma jòt coma cal cala’l dì cà atòr

e di zì lasù di nòt a no si pòs;381

alòr vuardàn di un bièl post chì atòr.

Un puc’n là’n d’è ànimis ch’i no ti jòs:

s'i ti vòus i pòl menati là di lòu;

gust d’jòdilis a varàn i sintimìns tòs.”

“Ma coma?” al veva dìt Virgìlio, “s’un al vòu

zì sù di nòt, al vegnaràja ’mpedìt

d’àltris, o nol podaràja da besòu?”

E’l bon Sordèl ’n cjera ’l veva rusàt’l dèit,

dišìnt, “Jòt, nencja sta pìsula riga

no ti pasarès dopo che’l soreli ’l è partìt:

e di altri ’mpedimìnt non d’è miga

che’l scur da la nòt par zì pì in sù:382

chèl amondi a la voja gh’intrìga.

Cun chel lì si podarès ben tornà in jù,

al piè dal mont, timp pierdìnt zìnt ’torotòr

mentri che’l orišònt il dì al tèn sièràt sù.”383

Uchì, un puc maraveàt, il me siòr

al veva dìt: “Pàrtini pur là ch’i ti ni’as contàt

ch’encja spetànt si pòl vej plašej, alòr.

Da lì i si vèvin da puc distansiàt

cuant ch’un intaji vevi notàt tal mont lì visìn,

com’che’n taj nustri mons daj buròns a vèn fàt.

“Ulà,” chel spirt al veva dìt, “zì i volìn,

’ndà che’l flanc dal mont al fà un grin;

e pròpit lì il nòuf dì i spetarìn.”

Ta’un troj d’un plan inclinàt i cjaminàvin,

che tal flanc da la val a ni menava

e là’n tal miès di sta conca i zèvin.

Blanc, ros, oru e arzènt si jodeva;

blu scur, tìntis di avòriu e len lustràt,

e smeràlt fresc intòr si godeva;

da l’erba e daj flòus dentri di chel prat

ducju chej àltris colòus sbladìs a èrin,

com’ che dal grant il pìsul al è superàt.

Erba e flòus no doma coloràs a vegnèvin

da la natura, ma di mil odòus

a’n feva un besòu, che tant lu gustàvin.

‘Salve regina’ in tal vert e’n taj flòus

ànimis sintàdis cjantà i vevi jodùt

che dal di fòu no si sinteva la vòus.

“Prin che’l soreli’l zedi a’nnidasi dal dut,”

al veva dìt il mantovàn, che chì ni veva partàt,

“fra chìscjus no vorèis ch’jò vi guidàs dal dut.

Di stu scjalìn pì ben il aspièt e ’l àt

di ognidùn i cognosarèis vuàltris

cuant che lòu la jù i varèis višitàt.

Mòtus al fà chèl sintàt pì alt daj àltris

di no vej fàt sè che fà’l varès dovùt,

e cul rest nol cjantava cansòns sàcris.384

Rodolf imperatòu al era, che podùt

sanà’l varès che plàis d’un’Italia muarta,

che n’altri385 par risanà al à fàt di dut.

’L altri ca pàr che cunfuàrt ghi parta386

al regnava’n taj poscj ’ndà che l’aga a nàs

che Molda’n Elba e Elba’n mar a parta:387

Otacheri al era che coma frut in bras

al era miej di Vincislàu, chel barbùt

di so fi, di vìsis plen, ròbis da mas.

E chèl cal stà cjacarànt—i dìs di Našùt—

cun chel là che di bonari al à’l aspièt388

scjampànt e sfigurànt ’l gìlio, a murì ’l è zùt.

Vuardàit là coma ca si bàt il pet!

Dèit n’ocjada encja al altri, cal à fàt

da la so man, cun tant di suspìrs, un lièt.

Pari e misièr a sòn dal fransèis malàt:389

la vita so a sàn ca è sporcja e visiàda;

par chèl ch’ognùn si sìnt tant disturbàt.

Chèl cussì ben tresàt e ca si’ncuarda,

cjantànt, cun chèl cal à’l našòn cussì grant,

d’ogni virtùt’l veva plena la cuarda390

e se dopo di luj re’l fòs stàt pì avànt

chel zòvin che davòu di luj al era sintàt,

alòr da vas a vas391 a sarès zùt ben dut cuant;

chist diši no si pòs daj fràdis dal fantàt;

Jacu e Federìc: ognùn al era re,

ma nisùn al era coma'l pari dotàt.392

Ca rispùnti di nòuf amondi rara a è

la probitàt umana, e cussì’l vòu

chèl ca la dà393, che da luj da ’nvocà a è.

Encja al Našòn il me pensej’l và, e nol mòu

cun chel altri, Pieri, che cun luj’l cjànta,

che Pulia e Provensa zà a sìntin dolòu.394

Tant mancu di so siminsa a vàl stà planta,

Com’che pì di Beatrìs e Margh’rita

Costansa dal so omp ’ncjamò si vanta.395

Jodèit il re da la buna vita

sintàt là besòu, Rico d’Inghiltera:

a la so siminsa sì ca ghi và dreta.

Chèl che fra chìscjus ’si sbasa fin in cjera,

e’l vuarda’n sù, al è Gulielmo Marchèis,

che par chèl Alesandria e la so guera

planši a fàn Monferàt e’l Canavèis.

Cjànt Otàf

A era zà l’ora ca volta’l pensej

daj navigàns e gh’intenerìs il còu

tal dì che saludàt a àn i so amìs miej;

e che ogni nòuf pelegrìn di amòu

a spuns, se’l scjampanà al sìnt da lontàn,

ca pàr che’l dì al planzi cal è cal mòu;

cuant che jò a sinti i provavi invàn,

e a vuardà mi eri metùt un’alma

che’n piè di èsi scoltada sen a feva cu na man.

Chì rivada, alsàt a veva ogni palma,

e metùt si veva a fisà vièrs’ l Oriènte

com’par diš’ghi al Alt, ‘Altri no mi calma.’396

Cun granda devosiòn ‘Te lucis ante’

a veva suspiràt e cun tant dòlsis nòtis

che sùbit estašiàt mi veva stu ante.397

Li àltris pur, tant dòlsis e devòtis,

compagnada la vèvin cun suns tant biej,

e cuj vuj alsàs’n ta li ròdis pì àltis.398

’Ngusà chì, letòu, i vuj al ver a è miej,

che’l vel al è adès cussì tant sutìl,

che fàsil al è’l trapasà di alc cussì lišej.399

Jò'i vevi jodùt dut chel ešèrcit gentìl

sùbit dopo, sidinùt, vuardà in sù

coma cal stes spetànt, pàlit e ùmil;

e jodùt i vevi dal alt vignì fòu e’n jù

doj ànzui cun do spàdis infogàdis

ma cu li so pùntis rotondàdis sù.400

Vèrdis coma fueùtis apena vierzùdis

a vèvin li blùšis, che da vèrdis plùmis

davòu movùdis a èrin e svintulàdis.401

Un sùbit sù di nu al veva pojàt l’àlis

e’l altri’n tal altri orli ju ’l era zùt,

cussì che la zent’n tal miès t’jodèvis.

Il cjàf biòndu’n lòu i vevi ben jodùt;

ma’n ta la muša’l vuli si smariva

com’che un si cunfùnt ulà ca è tanta virtùt.

“Ognùn dal grin di Maria chì’l riva,”

al veva dìt Sordèl, “par proteši chista val

dal sarpìnt che fra puc uchì al riva.”

Alòr jò, plen di timòu d’jodi stu tal,

voltàt mi eri atòr e dongja tiràt

dal me duce, tremànt d’jodi ’l rivàl.

E Sordèl, “Stu avalamìnt ni’a partàt

tra sti grand’òmbris; a lòu ghi parlarìn:

a si la godaràn di vèivi scuntràt.”

Tre pas a mi vèvin partàt jù un puchitìn,

fin sot, e un i vevi jodùt ca mi mirava

com’che di cognòsimi’l vès vùt murbìn.402

Par adès l'aria belzà si 'nnerava

ma no gh'impediva a alc fra i so vuj e i mes

di sclarì sè che prin a platava.403

Vièrs me si veva fàt, e jò vièrs luj i vevi fàt’l stes:

Gjudice Nin gentìl, cuant ca mi veva plašùt

di jodi ch’i no ti èris cuj danàs stes!

Il bièl saludà i no lu vèvin sigùr tašùt;

domandàt al veva dopo: “Cuant sotu partìt

da l’àghis lontànis404 e’n ta stu mont vegnùt?”

“Oh, par dentri di chej poscj’ triscj’,” ghi vevi dìt,

“i soj vuej vegnùt, e’i soj’n prima vita,

prin che, cussì zìnt’ndavànt, da l’altra i vedi dirìt.”

E vìnt ben sintùt sè ch’i vevi dita,

luj e Sordèl un puc’ndavòu si èrin tiràs,

coma zent restada un tantìn ’nsiminida.

Un al mestri e’l altri a un daj sintàs

si veva voltàt, sigànt: “Su, vèn chì, Coràt!

Cual cal è’l volej di Diu adès t’jodaràs.”

E alòr a mi: “Ti’as di èsighi tant grat

a chèl che dal alt cussì ben al plata

il so prin parsè, che lì nol è maj cjatàt,

cuant ch’i ti saràs aldilà da l’ondata

diš’ghi ca prej par me la me Gjovana

ulà ’ndà ch’ai’nocèns risposta ghi’è data.

Di volèimi ben, i cròt, so mari no è pì buna

dopo che bandonàt a veva li fàsis blàncis

ca è miej ch’encjamò a brami, puora fèmina!405

Par via di ic cussì ben si capìs

cuant che'n fèmina’l fòuc dal amòu al dura,

se’l vuli no lu ’mpìja, o li palpàdis.406

No ghi farà na tant biela sepultura

la vìpera che’l milanèis al mèt avànt

com’cal varès fàt il gjàl di Galura.”407

Cussì luj al diševa, segnàt dut cuant,

tal so aspièt, da chel just risintimìnt

ch’un bièl puc dentri’l so còu al zeva ’nflamànt.

I me vuj, golòus, a stèvin tal cjèl corìnt

fin là che li stèlis a sòn pì tàrdis408,

com’na roda che visìn dal miès i stìn jodìnt.

E’l duca: “Fiòl, lasù sè ch’i ti vuàrdis?”

e jò a luj: “Là di che tre flamùtis409

ca fàn ardi dut il polo’n ta sti bàndis.”

Alòr luj a mi: “Che cuatri stelùtis

ch’i t’jodèvis stamatìna a sòn la jù

e là ca èrin chès a sòn zùdis chìstis.”

Luj’l parlava, e Sordèl al veva dìt: “Jòjtu

là il nustri ’versari’”?410 E via'l veva paràt

alsànt il dèit chè luj’l podès jòdilu.

In ta che banda che nuja a tèn riparàt

stu pìsul post valàt, al era chel madràs,

forsi, ch’a Eva’l mangjà amàr ghi veva dàt.411

Tra l’erba e flòus al vegneva, strisànt bas

ogni tant il cjàf, o la schèna voltànt

e lecànt coma nemaj ca si tegnin lisàs.

Jodùt no vevi, nè’i pòl diši pì di tant,

com’che chej ànzui dal cjèl si èrin movùs,

ma movùs si èrin, un al altri, là’n davànt.

Ca sbatèvin li so verd’àlis i'u vevi sintùs:

il sarpìnt svignà via i ànzui a vèvin fàt,

e’n taj so poscj’ sùbit tornànt a èrin zùs.412

Il spirt ca si vev’al Gjudice partàt

al so clamà, durànt dut cuant chel asàlt,

d’intòr di me nol veva i so vuj gjavàt.

“Se’n ta la flama ca ti parta in alt

ti cjàtis tal volej tanta sera,

cuant ca bastarès par zì’n tal pì alt smalt,”

tacàt al veva, “se na nuvitàt vera

da la Val di Magra, o di lì visìn

ti sàs, dìšmila, ch’jò’i vèn da che cjera.

Là i vegnevi clamàt Corad Malspìn;

i no soj chel antìc, ma da luj ’soj vegnùt:

ai mès ghi’ai dàt ’l amòu che chì’l vèn pì fin.”413

“Oh,” ghi vevi dita, “jo’i no soj maj zùt

taj vustri paìs, ma ’ndà’l eše il post

che’n Europa cognosùt nol è dal dut?

La fama ch’onòu ghi dà al vustri post

fuàrt a clama i vustri siòrs e contrada

che pì che’i visìns i lontàns a la sàn pitòst;414

e’i vi zùri che, se sù’i vaj di strada,

la vustr’onorada zent no sufrirà na vura

pal valòu da la so borsa e spada.415

Dirìt’a otèn dal ušu e natura

che, encja se’l mont un cjàf trist stuàrt’l tèn,

dreta a stà’n ta’un mont cal fà tanta poura.”416

E luj: “Adès và, che’l soreli a pojàsi nol vèn

par ben sièt vòltis tal lièt che il montòn

cuj so cuatri piè’l cujèrs e dur al tèn,417

di mòut che la to tanta biela opiniòn

tal miès dal to cjàf ti vègni ’nclaudada

da clàus pì gros che stòris d’àltris a sòn,

se la corsa dal just418 a no vèn fermada.

Cjànt Nonu

La concubina419 di chel Titòn antìc

zà’n tal barcòn dal oriènt s’imblancjava,

al difòu daj bras dal so amàt amìc;

di gèmis la so front dut’a luševa,

metùdis jù’n figura dal freit nemàl420

che cu la coda al sbateculava;

e la nòt ca zeva sù a pas normàl

doj’n d’aveva fàs tal post’ndà ch’i èrin

e’l ters zà’l calava e al zeva a val;421

cuant che jò, che li pars d’Adàm mi formàvin,422

vinsùt dal sun, in ta l’èrba mi eri sdrajàt,

ulà ’ndà che dùcjus sinc i si sintàvin.423

A prin dì, cuant che’l matutìn anuncjàt

tant bunoruta al vèn da la sišiluta,

che d’antìchi làgnis a tèn forsi recuardàt,424

e cuant che la nustra mins singaruta,

pì da la cjàr che dal pensej movuda,

’nta višiòns ca àn alc di divìn si buta,

’n tal sun mi veva parùt d’jodi, suspinduda

in alt, un’àcuila cun plùmis doràdis,

che par calà pront ’a era la so alada;

e mi pareva di èsi ulà ch’èrin stàdis

da Ganimèd bandonàdis li zens sòs

cuant che rapìt stàt al era’n ta zònis àltis.425

Jò’i pensavi: “Forsi chista a à rašòns sos

par èsi chì, e forsi’n ta n’altri lòuc

no vòu partani cun che sgrìnfis sos.”

Ma parùt mi veva che dopo èsi zud’atòr un puc,

com’un lamp, terìbil, jù a si lancjàs

e che mè a mi partàs sù vièrs il fòuc.426

Chì a pareva che jò—e ic pur—i ardès;

e cussì cjalt al era’l fòuc ch’i vevi ’maginàt,

che tramàt al veva che’l me sun si rompès.

E com’che Achìl stes si veva sveàt,

vuardànt in ziru cuj vuj spalancàs,

sensa savej indà cal era capitàt,

dopo che la mari cul frut ’ndurmidìt’n bras

da Chiron a Schir lu veva trafugàt,427

da’ndà che dopo i grecs a cjòilu èrin stàs,

cussì sveàt mi eri jò, ma’l sun scjampàt

mi era dal cjàf, e restàt i eri dut smuàrt

com’omp che, spaurìt, al stà lì dut ’nglasàt.

In banda i vevi doma’l me cunfuàrt428,

e zà’l era alt il soreli pì di do òris,

e vièrs il mar i vevi jò voltàt il sguàrt.

Il me siòr mi veva dìt: “N’ocòr ch’i ti tèmis;

dati coragju daj, ch’i stìn belzà rivànt:

no calà, ma ingruma li to fuàrsis.

Il purgatori al è là ch’i stìn vuardànt:

jòt là’l sbals ca lu circonda ’torotòr;

par là a si entra, par chel sclap là ’ndavànt.

Bunoruta, al cricà di stu dì, alòr,

cuant che’l me spirt al durmiva via

su’i flòus che chel post429 la jù a’n d’à dut atòr,

’na siora a era vegnuda, che dìt a veva: ‘I soj Lùsia:

lasàit ch’i cjòli stu chì cal stà durmìnt;

judalu’i vuej cal posi parà via.’

Sordèl cun l’altri gran fòrmis restàt esìnt,

ic a ti’a cjòlt sù, e cul vignì dal dì

sù a è vegnuda, cun me davòu seguìnt.

Pojàt a ti’a uchì, ma prin mi’an fàt jodi

i so vuj—cussì biej—ch’entrada vierta430;

ic e’l sun alòr a sòn zùs431, chist ti’as da crodi.”

Com’un omp che di dùbis nol à pì scorta

e cal cambia in cunfuàrt la so poura

dop’che la veritàt ghi vèn scujèrta,

cussi jò; e com’che pì serèn na vura

il duca me mi veva jodùt, sù par chel sbals

si veva movùt, cun me davòu, vièrs l’altùra.

Letòu, tu ti jòs ben com’che’n ta poscj’ pì als

i meni’l me sogèt, ma se cun pì art

lu’mplenìs, no maraveàti di stu sbals.

Si èrin visinàs, e rivàs ta na part

da’ndà che chèl che prin mi pareva rot

coma che un grant sclap un mur al tèn viàrt,432

ma jodùt i vevi na puarta cun tre scjalìns sot,

di colòus divièrs, che a ic a partàvin,

e un puartej ch’encjamò nol feva mot.

Com’che’i me vuj pì e pì si vierzèvin,

sintàt tal scjalìn pì alt plen d’un lušòu stran

al era un che vuardalu’n muša ’no podèvin;

na spada433 nuda’l veva in man

ca rifleteva i ràis vièrs nuàltris,

che jò spes il cjàf i alsavi, ma invàn.

“Dišèit sùbit sù: se volèišu vuàltris?”

Cussì al veva scuminsiàt, “Cuj ca vi parta?

Vuardàit che’l zì sù al è dur: chist al è un avìs.”

“Na siora dal cjèl, di chist esperta,”

dìt ghi veva’l me mestri, “puc pì’ndavànt

a ni’a dìt: ‘Zèit sù: là ca è la puarta’.”

“Che ic ben vi guidi a vignì indavànt,”

cun bièl fà il puartej al veva di nòuf tacàt:

“alòr fèivi avànt, s'i lu volèis cussì tant.”

E su’i èrin zùs; e’n tal prin scjalìn434 rivàt,

di màrmul blanc, cussì net e lìmpit,

jo’i mi eri coma’n ta’un spièli vuardàt.

Il secònt al era tinzùt pì che scurìt,

di na piera gropološa, e sècja,

e da tancju sclaps in lunc e’n larc sculpìt.

Il ters, che in alt na grangròsa macja

d’un rosàstri flameànt mi pareva,

com’che da un taj il sanc al scor e’l macja.

In ta stu scjalìn i so piè al tegneva

’l ànzul di Diu, in ta l’entrada sintàt,

che na piera di diamànt435 a someàva.

Sù par chìscju tre scjalìns a mi veva tiràt

volentej ’l duca me, dišìnt, “Domanda,

umil, daj to’mpedimìns di èsi liberàt.”436

Ai so piè butàt mi eri, devòt avonda:

di lasàmi entrà i lu vevi ’mploràt

ma’n tal pet tre vòltis mi veva prin dàt na batuda.437

Sièt P in ta la front alòr mi veva segnàt

cu la punta da la spada e “Lava ben

sti plàis,” al veva dìt, “cuant che dentri ti sòs pasàt.”438

Siniša suta o encja sut terèn

il stes colòu a vèvin dal so vistìt, e lent

da sot di stu vistìt do clafs439 al otèn.

Una a era di oru e l’altra d’arzènt:

prin cu la blancja e dopo cu la zala

sen ghi veva fàt a la puarta che fàt mi veva contènt.