Al era’l planzi, dentri, da l’art che, muarta,

Deldàmia ’ncjamò a sufrìs par Achìl,

e pur dal Paladi’l dolòu a si parta.”

“Se dentri di chel sfavilà ghi’e pusìbil

parlà,” i vevi dìt, “Mestri, jò’i ti vuej preà

e preà di nòuf che’l me preà’l vali par mil,

che dut par nuja nol sedi’l me preà

che che ’ncuarnada di flama chì a vegni:

jòdiu i vorès cussì tant ch’in jù ti m’jòs pleà.”

E luj a mi: “Il to preà i vuej tegni

in granda stima, e ben i lu scolti;

ma fà che la to lenga ’si ritegni.

Lasa ch’i parli jò, che jò’i ti parti

sè ch’i ti vòus; che lòu no volarèsin

forsi—parsè che grècs a èrin—scoltati.

Dopo che la flama vegnuda ni’era visìn

’ndà ch’al me duc ghi pareva just il lòuc,

cussì ghi veva dìt’a lòu che lì a scoltàvin:

“O vuàltris ch’i sèis in doj dentri d’un fòuc,

s’jò i’ai di vu’n vita alc meretàt,

se da vuàltris meretàt i’ai tant o puc,

cuant ch’i’ai’n tal mont li àltis rìghis creàt,

stèit fers li; ma ’l un di vu’ cal diši cà

’ndulà che, pierdùt, al è muàrt e soteràt.”

Il cuàr pì alt da la flama antica

tacàt al veva a mòvisi bruntulànt

coma chè che’l vìnt lu scjasàs in là e’n cà;

alora la punta’n cà e’n là zirànt,

nencja ca fòs stada na lenga ca parlàs,

com’na curìnt la vòus a veva fòu sgorgàt: “Cuant

ch’i’ai lasàt Circe, che cun chel so làs

mi veva par pì d’un àn dongja Gaeta tegnùt leàt,

prima che cussì Enea ’la clamàs,

nè’l ben ch’i volevi al fì, nè la pietàt

pal me pari vecju, nè’l dovùt amòu

che a Penelope podùt i varès vèighi dàt,

mi veva dentri podùt vìnsi chel ardòu

ch’i vevi di doventà dal mont espèrt,

e daj vìsis dal omp e di ogni so valòu;

ma’i mi eri dret butàt'n tal mar alt e vièrt

cun na navuta e cun che compagnia

pìsula ca no mi veva maj lasàt dešèrt.

Da spiàgja a spiàgja i’eri zùt, fin in Spagna,

fin in Maròc, e in Sardegna encja,

e’n ta l’ìšulis che’l stes mar al bagna.

Jò e’i compàis i’èrin zent straca e vecja

par cuant che rivàs i èrin ta chel post stret

indulà che Èrcul i sens lasàt al veva'n rocja

par che’l omp nol zès pì’n là dal stret:

da la man destra lasàt i vevi Sivìl;

e da che altra belzà bandonàt Set.

‘O fràdis,’ dìt ghi vevi, ‘che par sent mil

perìcuj i sèis rivàs fin a sta fin dal mònt,

in ta sta vèa, ca ni è fina com’un fil,

daj sèns ch’encjamò ni rèstin ta stu mont,

no stèit diši di no a l’esperiensa

di chel mont sensa zent, di là dal tramònt.

Consideràit ben la vustra siminsa:

fàs no sèis stàs par vivi da salvàdis

ma par zì’n sercja di virtùt e cognosensa.’158

Cun stu discòrs stàdis ghi èrin ben ingusàdis

ai compàis li rašòns par parà ’ndavànt,

che par fermàju i varès fàt grandi fadìis;

e voltàt la nustra popa vièrs’l levànt,

i rèmos àlis a doventàvin p ar stu mat di svuàl;

plan plan a man sanca i zèvin voltànt.

Belzà dùtis li stèlis dal polo austràl

a jodeva la nòt, e’l nustri al era tant bas

che jù al steva’n compagnìa dal scuàl.

Sinc vòltis a èrin stàs impijàs e sieràs

chej lumìns ca èrin sot da la luna,

dopo ch’i vèvin scjavasàt chel grant pas,

cuant ch’jodùt i vèvin, encjamò lontana,

na montagna 159scura e alta tant

che cussì maj no’n vevi joduda nisuna.

La vista dàt ni veva ’legrìa, fin cuant

ca veva da stu nòuf post ’na bufera tacàt

ca veva ben batùt la prua là’n davànt.

Naf e aga tre vòltis zì ’n ziru a veva fàt:

a la cuarta la popa zuda a era’n sù

e la prua’n jù, com’ca era destinàt,160

fin che’l mar sù di nu ni veva sieràt jù.

Cjànt Vincjasietèšin

La flama ’era zà ’ndresada e cujèta,

dopo’l so parlà, e via da nu’ a zeva

cu la licensa dal me bon poèta,

cuant che n’altra che davòu ghi steva

i vuj mi veva fàt voltà’n ta la so punta

da ’ndulà ch’un sùn confùs al vegneva.

Coma’l nemàl siciliàn, cun dentri’l lamentà

di chèl—e par prin cun chèl al mugnava—

che al falu, trist al era stàt, cussì si conta;161

cu la vòus dal aflìt al bovolava

tant che, encja s’al era dut fàt di ramp,

lo stes a pareva che na vura al sufriva;

cussì, sensa vej nè bus nè altra via di scjàmp

da cuant che’n tal fòuc, in ta’un sclopetà da mas

si convertiva’l so puòr parlà, lamp a lamp.

Ma dopo cal veva tacàt il so viàs

vièrs la punta, e dàt ghi veva chel guìs

a la lenga cuant che'n sù’l zeva dal bas,

diši i vèvin sintùt: “O tu ch’i ti sìntis

la me vòus e che’l to parlà al è lombàrt,

e’i ti’as dìt: ‘Istra ten va; di più non t’ad욒 ’,162

parsè ch’jò’i soj chì forsi un puc’n ritàrt

nòsta zì, ma tabàja pur cun me un puc:

t'jòdis ca no mi displàs a mi, e jò’i àrt!

Se tu i ti sòs’n ta stu mont svuàrp da puc

colàt da la sù—da che biela cjera

latina da’ndà che la colpa i’ai, puòr cuc—

dìšmi se’i romagnòi ’an pàs o guera;

ch’jò’i’eri di che montàgnis fra Urbìn

e’l pas ca si vièrs al Tevere, a plera.”

Jò’i vuardavi in jù, atènt e sidìn,

cuant che’l me duc'a mi’a’n tal flanc tocjàt

dišìnt, “Tabàja tu, che chistu al è latìn.”

E jò che di diši i’eri preparàt,

sens’ešità scuminsiàt i vevi a parlà:

“O spirt, ca pàr ch’i ti sèdis la jù platàt,

la Romagna a no è, nè maj no era, ulà,

sensa guera in tal còu daj so tiràns;

ma al momènt no si jòt ulà nisùn lotà.

Ravèna a è com’ca è stada da tancju àins:

’l àcuila da Polenta là a si cova,

cussì ch’encja Cervia’a cujèrs cuj so plumìns.

Sta cjera163, che zà fàt a veva la so lungja prova,

e daj fransèis un mar ros di sanc, miga puc,

sot ramàsis vèrdis a si tegneva.

E’l mastìn vecju e il nòuf da Verùc,

che tant mal a vèvin Montagna governàt,

a si’u jòt là ca grugnìsin, e pì di un puc.

Là di Lamòn e Santera, ogni sitàt

guidada ’è dal leonùt dal nit blanc,

cal cambia banda da unvièr a estàt.

E chè ca vèn dal Savio bagnada di flanc,

cussì com’ca si cjata tra plan e mont,

tal stes mòut a vìf, sot tiràn e stàt franc.

M’adès cuj sòtu? Dìšnilu ch’i lu tegnìn cont:

nost’èsi dur pì che cualc’altri’l è stàt,

se’l to nòn al mont al riva’a fàighi front.”

Dopo che’l fòuc al veva’un bièl puc rugnàt

tal so mòut, la so punta fina ’l veva movùt

di cà, di là, e’n fin a chistu ghi veva dàt flat:

“Se jò’i crodès da rispùndighi in dut

a cualchidùn che maj'l tornàs tal mont,

di flameà sta flama a no varès pì volùt;

ma sicoma che pròpit maj da stu font

nol è maj tornàt vif nisùn, s'i sìnt just,

sensa timòu d’infàmia di disti i soj prònt164.

Omp di guera i soj stàt, e dopo frari cun gust,

crodìnt di fà, cussì sinturàt, penitensa;

e dut a sarès susedùt ta stu mòut just,

s’a no fòs pal grant predi165—che schifènsa!—

ca mi’a rimetùt’n ta li primi còlpis;

e coma e parsè, èco la sostànsa.

Mentri ch’jò i eri forma cul sanc’n ta li vènis

che dàt mi veva me mari, il me fà

nol era da leòn, ma da vòlpis.

La furbìsia, la scaltrèsa e’l imbrojà

ben mi zèvin e tant i ušavi la so àrt,

che fin’n fìn dal mont al era dut’un fà.

Cuant ch’i mi eri jodùt rivà’n ta che part

da la me etàt ’ndà ch’ognùn’l dovarès

calà li vèlis e zì ’ndavànt mancu fuàrt,

il plašej di prin schifo mi fev'adès;

dut pentìt, al mont dìt ghi vevi i me adìos;

ah puòr bašovàl! e zovàt a varès.

Chel principe là daj nòufs Farišèos,

stìnt fašìnt guera dongja dal Lateràn,

e nè cuntra Saracèns nè Gjudèos,

parsè ch’ ognùn daj so nemìs al era Cristiàn,

e nisùn al era stàt Acri a vìnsi,

nè mercjadànt al era stàt là dal Soldàn;

nè i òrdins sàcris nè pur ’l alt ufìsi

ghi vèvin fàt da guida, nè in mè il cordòn

che fràris pì màgris a vèvin par strìnzisi.

Ma com’ Costantìn vùt al veva Silvèstri’l bon

dentri di Siràt par vuarìlu da la lèvra,

cussì chistu volùt al veva ch’i lu judàs benòn

par vuarìlu da la so granda fièvra:

volùt al veva ch’i lu consiliàs, ma'i vevi tašùt

pars'che ogni so peràula stramba a era.

E dìt al veva di nòuf: ‘Nosta sospetà dut;

jò’i ti asòlf, e tu’nsègnimi coma fà

par che’l Penestrìn al zedi jù dal dut.

Il cjèl jò’i pòl ben vièrzi e sierà,

coma ch’i ti sàs; però a sòn dos li clafs

che’l me antecesòu nol à volùt curà.’

Alora pocàt mi vèvin i argumìns gràfs

là ’ndulà che’l taši al sarès stàt pešu,

e dìt i vevi, ‘Pari me, pars’che asolusiòn ti mi dàs

da chel pecjàt ch’adès mi fà colà’n jù,

il prometi al lunc ma il mantegni puc fuàrt

ti farà trionfà tal to alt di la sù.’

Francèsc si veva fàt avànt, dopo ch’i’eri muàrt,

par me; ma un di chej cjalinòus di cherubìns

al veva dìt: ‘Làsilu chì166. A no mi fà tuàrt.

Al à da zì la jù, fra i me meschìns

par chel consej da ludro cal veva spartìt,

che da chè’n cà ghi sìn stàs sempri visìns;

che asòlvi no si pòs chèl ca no si’a pentìt,

nè pentìsi e volej al stes timp si pòs,

che stu contradì a nol vèn consentìt.’

Oh puòr me! Pì svelt sveàsi nisùn’l pòs

coma cuant che’ngrimpàt mi veva e dìt: ‘Forsi

no ti pensàvis che jò’un lòic167 i fòs’!

A Minos mi veva partàt, che la coda a voltasi

atòr dal cuàrp si veva metùt vot vòltis,

e dopo che là’l era zùt a muàrdisi,

dìt al veva: ‘Stu chì al stà ben là cuj làris’;

a è par chèl che jò ’ndà ch’i t’jòs i soj pierdùt,

e vistìt cussì i sufrìs sti pènis.”

Cuant che’l so diši al veva cussì finìt dut,

la flama, cun grant dolòu, a era partida,

stuarzìnt e sbatìnt il so spis di cuarùt.

Nu i èrin zùs’ndavànt, jò e la me guida,

sù pal scoj fin insima dal’altri arc

di chel fosàt ’ndà che di fìo a’n pàijn avonda

ducju chej che dišunìnt a cjàpin sù tant càr’c.

Cjànt Vincjotèšin

Cuj podarèsia maj cun peràulis sclètis

diši di chel sanc e di che plàis in plen

ch'i vevi adès jodùt, encja contànt pì vòltis?

A no’è nisuna lenga cun chel inzèn

ch’judà al posi’l nustri discòrs, e la mins

jodi a fà di dut chel comprendi lì puc sen.

Se chej a fòsin encjamò dùcjus visìns

che zà in ta la sfurtunada cjera

da la Pulia a vèvin vùt cussì tancju sufrimìns

par via daj Trojàns e da la lungja guera

che di anej a vèvin 'mplenìt doj biej zèis,

com’cal dìs Livio, che partàt ai sbàlius nol era,

cun chè ch’an d’aveva lasàs pus intèis

par vej contrastàt Berto il Guiscàr;

e l’altra che lasàt a à ’ncjamò vuès’n ta li contèis

di Ceperòn, là ’ndulà cal è stàt bušiàr

ognùn puliešìn, e là da Tajacòs,

’ndulà che sens’ àrmis vinsùt al veva’l vecju Alàr;

e par cuant che ferìdis fòndis o vuès ros168

s’jodeva—dut chistu nencja’l vèn visìn

al oròu di sta nona bolgja là che dut al è sòs.

Caretej no’n dè che tant par dòvis a spàndin

com’un h'i vevi cun schifo jodùt, dut sbregàt

da la barba fin là che corèis ’si tìrin:

i bugjej tra li gjàmbis ghi vèvin colàt;

còu e polmòns s’jodèvin, e chel puòr sac

cal fà merda di chèl ca si’a mangjàt.169

D’jodi dut di chistu’i no eri ’ncjamò strac

cuant che luj mi veva vuardàt, e vierzùt si veva'l pet,

dišìnt: “Jòitu ch’i mi vièrs coma un sac?

Jòt ben cuant strupiàt cal è Maomèt!

Davànt di me al è Ali cal và planzìnt,

ròt in muša da la barba al cjufèt.170

E ducju i àltris che chì ti vàs jodìnt,

seminadòus di scàndul e di scisma,

vìfs a èrin, m’adès, sclapàs, a stàn puc godìnt.

Un diàu al è cà davòu ca ni sistema,

crudèl cal è, cul taj da la so spada,

e ducju di nòuf al sbugjela cu la so lama

cuant ca rifàn che doloroša strada;

no prin, però, che zìnt atòr, com’ch’i dìs,

ogni ferida si sedi zà sierada.171

Ma tu cuj sòtu che dal scoj i ti vuàrdis,

puc sigùr, forsi, di zì a la pena

che Minos segnàt ti’a pa li to acùšis?”

“Muàrt nol è ’ncjamò, nè colpa ’lu mena,”

rispundùt al veva'l mestri, “a tormentalu;

ma par dàighi n’esperiènsa pì plena,

a mi, ch’i soj muàrt, mi convièn menalu

pal infièr ca jù, di zìru in zìr,

e ver al è com’ch’jò ti staj dišìnlu.”

Cuant che sintùt lu vèvin, pì di sent ca zèvin’n zìr

si èrin fermàs tal fosàl a vuardami

par maravèa, dismintiànt il martìr.

“Dìšghi duncj’adès a Fra Dulcìn ca si àrmi—

tu che’l soreli t’jodaràs forsi di nòuf fra puc,

se pì ca nol vòu vignì sùbit a cjatami—

ben di vìvars172, che se’l timp al siera stu lòuc

la vitòria no ghi zèdi al Novarèis,

che sinò nol vinsarès sensa’un grant truc.”

Un piè a lu veva zà alsàt di pèis

Maomèt cuant che dìt mi veva sta peràula;

dìt chist, vìa cal era zùt cu li so idèis.

’N altri, che un bus al veva’n ta la gola

e troncàt il nas fin pròpit sot li sèis,

e nol veva altri che un’orèla,

restàt lì a jodi chisti maravèis

cuj àltris, prin d’àltris vierzùt al veva la cana,

rosa di sanc ca ghi colava di sot li sèis,

e dìt al veva: “O tu, che colpa no ti condana,

e ch’i’ai jodùt in ta cjera latina,

se’l grant someà a no mi’ngàna,

recuàrda Pieri da la Midišina,

se maj ti tòrnis a jodi chel bièl plan

che da Versèl a Marcabò s’inclina.

E fàighi savej a chej doj pì miej di Fan,

al Siòr Guido e encja al Angjolèl,

che se’l jodi ’ndavànt chì no si lu fà’nvàn,

a vegnaràn butàs fòu dal so vasèl

e mašenàs visìn di Catòlica

pal tradimìnt di un tiràn tant crudèl.

Tra l’ìsula di Cipro e di Majorca,

nol à maj un cussì grant delìt jodùt Netùn

nè da pirata nè da zent argolca.173

Chel traditòu che pur al jòt dom’ cun’ un ,

e al tèn la cjera che un tal chì di me

di jòdila al vorès èsi stàt dišùn,

a ju farà zì al parlamìnt cun sè;

dopo al farà di mòut che al vint di Folàra

preà ghi zovarà puc, e si sà’l parsè.”

E jò a luj: “Mòstrimi a la clàra—

s'i ti vòus che lasù di te i fedi scuela—

cuj cal è chèl da la siera amara.”

Alòr’ al veva pojàt la man ta la mosèla

d’un so compaj e la bocja ghi veva vierzùt,

sigànt: “Èco chì chèl, e nol favela.

Chistu, ešiliàt, il dubità ghi veva cjòlt dut

a Sešar, afermànt che chèl ben furnìt,

ešitànt, dàns al era sempri a pièrdi zùt.”

Oh puòr diàu, cuant cal someàva spaurìt

cu la lenga ta la goša tajada,

Curio, che al diši’l era stàt cussì ardìt!

E un ch’al veva l' un’e l’altra man troncada,

alsànt i zumpìns pa l’aria fuscada,

cussì che’l sanc ghi veva la muša sporcjada,

sigàt al veva: “Encja il Moscja recuarda,

cal à dìt—òsti!—, ‘Cjàf a à la roba fata,’174

che mala siminsa pa la zent tosca a è stada.”

Alòr jò: “La to ràsa pur a è muarta”;

luj, puarèt, cun pì dolòu sul so dolòu,

zùt al era, cu’na malinconìa mata.

Jò a vuardà’l scjàp i eri restàt ’ndavòu,

e jodùt i vevi roba ch’i varès poura

sensa pì prova a contala besòu;

s’a no fòs che la cosiènsa mi sigura,

che compagna ca rìnt l’omp sigùr di sè,

sot la corasa di sìntisi pura.

Jodùt i vevi com’ch’encjamò’l fòs’n front di me

un cuàrp sensa cjàf ch’avànt al zeva

com’i’altri puòrs disgrasiàs davànt di me;

e’l cjàf troncàt paj cjaviej al tegneva,

pindulànt da la man com’un lampiòn;

e chèl mi vuardava e “Puòr mè!” al diševa.175

E a sè stes si feva lustri benòn,176

e a èrin doj in un e un in doj:

e coma maj, ben al sà chèl dal lamp e tòn.

Cuant che sùbit sot al era dal nustri scoj,

a ni vev’ alsàt il bras cul so cjàf, dut,

par che’l so parlà’i sintèsin ducju doj.

E dìt al veva: “Adès t’jòs stu patimìnt brut

tu che, rispirànt, ti vàs jodìnt i muàrs:

vuarda s'i ti’n cjàtis n’altri cussì crut.

E pars’che tu che nòvis ti mi pàrtis, sensa cuàrs,177

ti’as di savej ch’jò’i soj Bertran dal Bornio, chèl

ca ghi’a dàt al Re zòvin chej crus cunfuàrs.

Jò’i’ai fàt pari e fì doventà’l un dal altri ribèl:

pì no ghi’a fàt Achitofèl a Absalon

e David cun chel becotà da crudèl.178

Di zent ben unida i’ai fàt divišiòn;

par chèl che’l me puòr sarvièl al è stàt spartìt

dal so prinsìpit, stu tronc, che prin ghi era paròn.

Da chì’l me cuntrapatì179, com’ch’i vèis capìt.

Cjànt Vincjanovèšin

Al jodi che zent e che plàis stranìsimis

a si vèvin i me vuj cussì tant'ncjocàs,

ca èrin di làgrimis doventàs cunètis;

ma Virgìlio a mi veva dìt: “Sè ch’i ti fàs?

parsè ghi vani i to vuj ’ncjamò dongja

là che scjù puòrs spirs a sòn cussì mal cunsàs?

Cussì no ti’as fàt’n ta nisun’altra bolgja:

se tu ti cròs di rivà a contàlis,

sta val par pì di vincj mìis a para via!

La luna a è belzà sot di nuàltris:

a ni resta puc dal timp a nu concedùt,

e altri’n d’è da jodi che tu no t’jòdis.”

“Se tu ti vès,” i ghi vevi sùbit rispundùt,

“’tindùt a la rašòn che par chè jò’i vuardavi,

forsi di stà pì a lunc ti mi varès permetùt.”

Intànt’l zeva—e jò davòu ghi stevi—

il duca; jò zà’i ghi fevi risposta:

“La dentri di sta cava,” i zontavi,

“’ndulà ch’jò’i vevi i vuj fisàs a pusta,

i cròt che un spirt dal me sanc al planzi

la colpa che la jù cussì tant a costa.”

“No dati,” al e a tacàt il mestri a diši,

“tant pensej par luj d’adès in davànt:

’tìndighi a altri e lasa che luj al pàusi:

ch’jò’i lu’ai jodùt al piè dal pontùt, cuant

che cul so dèit fuàrt a ti minacjava

e Geri dal Bièl al zeva nominànt.

Intànt sè che dut’l to timp al ocupava,

al era in tìndighi a chèl d’Altafuàrt,

e’n là no ti vuardàvis, e luj’l partiva.”

“O bon il me duca, che violenta muàrt

ca no è’ncjamò vendicada,” ghi vevi dìt,

“dal parìnt che’l dišonòu fàt ghi veva tuàrt,

lu’a rindùt disdegnòus180; e’l è partìt

sensa parlami, com’che jò’i la pensi:

e chèl par luj di simpatìa mi’a’mplenìt.”

Cussì i parlàvin fin lì ca tocja èsi

par prin podej dal scoj l’altra val jodi,

s’a fòs pì lustri, fin in font, o cuaši.

Cuant ch'i èrin tal ùltin clàustri rivàs a zì

di Malbòls, cussì che chej bràfs di fràris

jòdiu dùcjus i podèvin pròpit lì,

di lamìns i vevi sintùt divièrsis frecjàdis,

ca vèvin di pietàt li pùntis infieràt;

ch’jò cu li mans mi eri sieràt l’orèlis.

Cuant dolòu al vegnarèsia coletàt

se da Valdichiàna a vegnèsin d’estàt,

cun ducj’i maj di Sardegna e dal Maremàt

e’n ta na fòsa’l fòs il dut insembràt?

Cussì a era chì, cun che gran pusa

di zent ca si marsiva zà da un bièl tràt.

Zùs i èrin pal ùltin àrzin, sensa pauša,

lunc il scoj lunc, sempri a la sinìstra,

fin là ch’jodùt i vevi daj lamìns la cauša:

là a era, vièrs il font, là cal minìstra

chel siòr dal alt ’l infalìbil gjustìsia,

punìnt i falsadòus che li al regìstra.

Pì malincònic cuj al crodarèsia

ca fòs stàt in Egina181 cun ducju’i malàs

cuant ca era’n aria tanta malìsia

che’i nemaj taj pàscuj a èrin dùcjus colàs,

encja i vièrs, e dopo li zens antìchis,

secònt chej poès ca ni còntin scjù fàs,

coma li furmìis si èrin rinovàdis;

chì a era d’jodi’n ta che valada scura,

l’ànimis languì chì e là ’ngrumàdis.

’N ta spàlis o pansa ’diritùra

daj àltris ’èrin pojàs, e chèl a gjàt

plan plan al zeva ta la viùta puora.

E nu, pas a pas, sidìns i vèvin cjaminàt,

vuardànt atòr e scoltànt chej disgrasiàs

nisùn daj cuaj’l varès podùt stà’ndresàt.

Doj in d'avevi jodùs un sul altri pojàs,

com’che li padèlis si mètin a sujà,

dùcjus da cjàf a piè di rògnis macjàs;

e’i no vevi maj jodùt un cussì fuàrt stringhià

da nisùn frutùt spetàt dal so paròn,

o che la strìnghia’l menava par falu sveà,

com’che ognùn si menava svelt’l spisòn

da l’òngulis intòr pa la gran ràbia

dal spisà che maj ju farà stà pì benòn;

li rògnis cun l’òngulis a gratavin via

com’cal fà’l curtìs dal cogu cu li scàis

di pès gràndis pì di na scàja.

“O tu che cun i to dèicj’ i ti ti dismàis,”182

al veva tacàt a dìšghi’l duca a un di lòur

“e che ogni tant ti fàs di lòu tanàis,

dìšni se cualchi latìn al è’n tal dolòur

di stu post, e che n'ongula ti bastàs

in etèrno a fà chistu lavòur.”

“Latìns183 i sìn, che tu t’jòs cussì guastàs,

ducju dòj,” al veva rispundùt planzìnt;

“ma cuj sotu che sta domanda ti ni fàs?”

E’l duca: “Jò’i soj un che jù’l stà vegnìnt

cun chistu vif chì, da scoj a scoj,

e di mostràighi ’l infièr a luj i intìnt.”

Alòr si èrin a colp separàs, chej doj,

e tremànt ognùn si veva vièrs me voltàt,

e àltris pur: i doj no èrin besoj.

Il me bon mestri si era vièrs di me premuràt,

dišìnt: “Dìšghi pur a lòu sè ch’i ti vòus.”

Vìnlu luj volùt, cussì i vevi alòr tacàt:

“Se’l vustri pensà—di chist i soj curiòus—

nol resta tal prin mont da l’umana mìns,

ma al vif sù encja dopo da la so cròus,

dišèimi cuj ch’i sèis e di cuali zèns:

la vustra sporcja e fastidiòša pena

di fami jodi ca no vi crej brus sintimìns.”

“Jò i’eri d’Àrès, e Arbul da Siena,”

dìt al veva un, “fàt meti mi veva'n tal fòuc;

ma chèl pal cual i soj muàrt chì no mi mena.

A’è vera però che dìt ghi vevi par zòuc:

‘Jò’i soj bon di stà’n aria com’na pluma;

e chèl—curiòus dal nòuf amondi puc—

volùt al veva ch’i ghi mostràs l’art, e doma

pars’chè jò no lu vevi fàt Dèdal, a mi veva fàt

brušà da un ca lu tegneva par fì; ma

ta l’ùltima bolgia da li dèis i soj stàt,

pa l’alchimìa che tal mont i vevi ušàt,

da Minos, ca nol pòl sbalià, butàt.184”

E jò al poèt ghi vevi dìt: “Sta vanitàt

si cjàtia’n t’àltra zent che la Saneša?

Sens'altri no'n ta che fransèša, in veretàt!”

Alòr chel altri levròus alsàt al veva la muša

e rispundùt: “Al di fòu di Strìsa

cal veva savùt benòn coma fà la so speša,

e Nicolò che la costoša ušansa

dal garòful al veva luj par prin scuprìt

in tal ort ’ndà che sùbit a cjàpa la siminsa;

e pur di chel scjàp cal veva pièrdut da stupit

la vigna e’l gran bosc cun Cjaša d’Ašiàn

e’l so udìsi’l veva mostràt ’l Imbarlumìt.

Ma par ch’i ti savèdis cuj ca ti’a dàt na man

cuntra’i Sanèis, ingusa vièrs me’l to vuli,

cussì che chèl ca ti rispùnt no t’jòdis invàn:

ch’jò i soj’l spirt di Capòc t’jodaràs ben sì,

ch’jò i’ai falsàt metaj cun l’alchimìa:

e ti’as da recuardati, s'i t’jòs ben chì,

com’ch’jò i eri pròpit ’na buna sìmia.185

Cjànt Trentèšin

Taj timps che Gjunòn a era rabiada

par via di Semèl cuntra’l sanc Tebàn,

roba altri vòltis da ic mostrada,

cussì tant mat al era doventàt Atamàn,186

che jodìnt la fèmina cuj so doj fis

zì ’ndavànt insièmit cun un di lòu par man,

al veva sigàt: “I vuej cjapà cu li rètis

la leonesa e’i so leonùs al pàs,”

e fòu al veva dopo metùt li crudèl’ sgrìnfis:

Learco al eva cjapàt, un daj puòrs frus disgrasiàs,

e’n alt alsàt, a lu veva sbatùt cuntr’un mur;

e ic e’l altri si èrin dopo ’nnegàs.”

E cuant che la furtuna voltàt si veva vièrs’l bas scur,

da l’altesa daj Trojàns, che dut a ausava,

cussì ch’insièmit cul regnu’l era colàt il re pur,

la puora Ècuba, vilida e sclava,

dopo ch’jodùt a veva Palisena187 muarta,

e dal so Polidoru’n ta la riva

dal mar la puareta si'era necuarta,

fòu di sè, dal dut, a veva bajàt com’un cjàn;188

cussì tant ca si’era di dolòu la so mins stuàrta.

Nè da Tebe nè da chistu post Trojàn

nisùn al à maj jodùt fùriis cussì crùdis

ca becàvin no bèstis ma chèl cal era umàn,

com’che do òmbris, pàlidis e nùdis,

che muardìnt a corèvin ta la maniera

dal pursìt che dal pursitàr ti mòlis.

Una ’ngancjàt a veva Capòc, e ghi’era

cuj dincj’ ta la cadòpa, cussi che, tirànt,

ghi feva gratà la pansa in cjera.

E’l Aretìn, che restàt al era tremànt,

mi veva dita: “Chel spirt là al è Gjani Schichi,

che, rabiòus, al stà i’àltris cussì cunsànt.”

“Ah!” ghi vevi dìt, “se chel altri a no ti mèt uchì

i dincj’ intòr, no ti faràs fadìja

a dìšni cuj cal è, prin cal sparìsi di chì.”

E luj a mi: “Chist’è l’ànima vecja

di Mira, l’infàma dal pari doventada

compagna, fòu dal amòu sensa macja.

A pecjà cul pari cussì a era vegnuda,

falsificànt in sè la forma di n’altra,189

com’che ausàt al veva chel là190—ca s’jòt par strada—

par guadagnasi dal cjarùt la siora,191

in sè falsificà il Buoso Donàt,

e fašìnt dal testamìnt ’na camora.”

Dopo che’i doj rabiòus mi vèvin pasàt,

che jò i’u vevi ben di vuli tegnùt,

i evi alora i’altri malnasùs vuardàt.

Un i'n vevi jodùt cal someàva un liùt,

com’che s’al fòs stàt dal bas da la pansa

troncàt dal rest che’l omp al à biforcùt.

La bruta idropišìa, che puc benòn

a sesta che pars che’l umòu al convertìs,

cussì che’l mušu a nol rispùnt al pansòn,

a ghi feva tegni ben vièrs i làvris

coma cal fà il tìšic, che pa la sèit

un vièrs la barba e’l altri’n sù al invertìs.

“O vuàltris che di pena i sèis al vuèit

in ta stu mont di dolòu, e’l parsè i nu lu saj,”

dìt ni veva a nu, “vuardàit e tindèit

al mestri Adam e a ducju i so maj;

tant in daj vùt da vif di chèl ch’i’ai volùt,

e adès doma brama par un pu’ di aga i’ai.

Pa li vèrdis culìnis ogni rivulùt

dal Cešentìn cal và jù in tal Arno

e frèsc e mol al fà’l so canalùt,

a mi’è sempri vif in taj vuj, in eterno,

e l’imàgin so sempri pì mi sùja

chel mal ca mi scarnìs, magàri cussì no.

A mi tormenta la dura gjustìsia,

ca cjoj ocašiòn d’ndulà ch’i’ai pecjàt192

e mi fà suspirà di malinconìa.

Là a è Romèna, là ’ndulà ch’i’ai falsàt

la lega cul sen di San Zuan Batìsta193;

e par chel lasù il cuàrp mi’an brušàt.

ma se jo’i jodès chì l’ànima trista

di Guido, di Sandro o di so fradi,

par Font Branda i no darès la vista.194

Un al è zà dèntri, s’a si pòl crodi

che òmbris ca vàn atòr rabiòšis;

ma no zova, che chì, leàt, mi’è puc da jodi.

Si vès li me gjàmbis asaj bùnis

par mòvimi in sent’àis un tant cussì,

jò’i li varès zà tal troj metùdis,

in sèrcja di luj fra sta scrofòna di zent chì,

cun dut il so ziru di ùndis mìis

e miès, o mancu, di travièrs ca pòl vèighi.

La colpa a’è so s'i soj cun tal famèis:

a mi’an lòu costrèt a bati i florìns

ca vèvin tre caràs di porcarìis.”

E jò a luj: “Chej doj puòrs diàus a nu visìns,

ca trèmin coma mans bagnàdis d’unvièr,

cuj soni ch’a destra a stàn daj to cunfìns?

“Chì i ju’ai cjatàs e chì a sòn, com’cal è ver,”

al veva dìt,”cuant che plovùt i soj’n ta sta cava chì,

e’i no cròt che maj pì a lasaràn st’infièr.

Chista a è la falsa che acušàt a veva Bepi;195

chel’altri al è’l fals Sinòn grec da Troja:196

pa la mala fièvra a spùsin cussì.”

E un di lòu dìt al veva “Porco boja”

par èsi stàt nominàt’n ta’un mòut cussì dur,

e dal pansòn ghi veva batùt la dura cròdia.

Chè fàt a ti veva un sùn coma un tambùr;

e Mastr’Adàmo ghi veva batùt il mušu

cul so bras, cal era altritànt sigùr,

dišìnghi: “Encja s’a mi’è stàt cjòlt’l ušu

da li me puori gjàmbis, ch’i no pòl movi,

a mi resta’l bras par dati casòs in sù.”

Alòr luj al veva dìt: “Cuant ca ti’an fàt zì

vièrs il fòuc, cussì svèlt no ti lu vèvis:

ma prima, par fà’i bes fals, alora sì.”

E l’idròpic: “Di chist’l ver ti dìšis:

ma nencja tu’l ver no ti’as testimoniàt

a Troja, ulà che diši’l just i ti dovèvis.”