Tra li gjatàtis èco ca vèn la surìs;

ma Barbarìsa cuj so bras lu veva sieràt,

dìšìnt: “Stèit’n là mentri ch’i lu’nforcìs.”

E al me mestri la muša ghi veva voltàt:

“Domanda pur,” al veva dìt, “se pì ti vùs savej

di luj, prin che daj àltris al vegni disfàt.”

Duncja’l duc: “Dìs sù: daj àltris i varès miej

savej se cualchidùn di lòu al è latìn129

sot sta pece.” E chèl: “Puc fà i eri cun chej

ca vèvin tra di lòu un di là visìn:

magari jò ’ncjamò cussì cujerzùt!

ch’i no temarès nè òngula nè rimpìn.”

E Libicòs, “Ma vutu vej pròpit dut?”

al veva dìt; e cjapàt ghi veva'l bras cul rimpìn,

che, tirànt, sbregàt via ghi'n veva un tocùt.

Encja Draghignàs volùt al veva da’un colp di rimpìn

la jù’n ta li gjàmbis; ma’l so decuriòn

si veva voltàt atorotòr cun brut murbìn.

Cuant ca era un puc calada la tensiòn,

a chè, che la ferida si veva sbircjàt,

domandàt ghi veva il duca: “Atensiòn!

Cuj’l eše chèl che, ti dìs, da puòr disgrasiàt

ti’as lasàt par vignì’n ta sta riva?”

“Al era il frari Gomita,” al veva tacàt,

“chèl di Galura, che tancju ’mbròis al veva,

e vìnt vùt i nemìs dal so siòr in man,

ben tratàs, i'u veva ch’ognùn si la godeva.

Si veva fàt dà i so bes e lasàs fòu di man,130

com’che luj al dìs; e’n taj altri còmpis encja

al era stàt baratòu, ma grant, po, e sovràn.

Al pratica cun stu siòr Michel Zancja

di Logador; e di contà di Sardegna

e da li so lènghis, stràca’n sìntin pucja.

Ma puòr me, jodèišu ’l altri cal grugna:

vi dišarès di pì, ma poura i’ai che chèl

si prepari a gratami la rogna.”

E Barbarìs stes, voltàt a Farfarèl,

che’i vuj al stralunava, pront par bati,

ghi veva dìt: “Via di chì tristàt d’usièl.”131

“Se vuàltris i volèis jodi o sinti,”

tacàt al veva chel danàt, ca nol era feso,

“Toscàns o Lombàrs, jò ju faraj vignì;

ma ca stèdin i Malebràncs encjamò ’n ceso,

par no vej di temi da li so vendètis;

e jò, sintàt coma ch’i soj chì, po,

par un ch’i soj, i farài vignì tant’ànimis brùtis

cuant ch’i fiscjaraj, com’cal è nustri ušu

di fà cuant che cualchidun’l mèt li sàtis.”

Sintùt chist, Cagnàs alsàt al veva'l mušu

e scjasànt il cjàf al veva dìt: “Sìnt se malìsia

che par butasi jù al à pensàt sù!”132

Alòr luj, cal era plen di furbìsia,

al veva rispundùt: “Malisiòus i soj, sigùr;

s'i pòs ghi faj ben ai mès cualchi malagràsia.”

Al contrari daj àltris, Alechìn dur

nol era stàt, ma ghi veva dìt: “Se tu jù ti vàs,

galopànt i no ti vèn in davòur,

ma svualànt parzora da la pece ti mi sintaràs:

lasàn il orli, e’l rivàl coma scut,

par jodi se pì di nu ti valaràs.”

O bon letòu, èco chì n’altri zogùt:

ognùn dal àrzin i vuj al veva voltàt;

e il prin di dùcjus, Cagnàs, il pì crut.

Il Navarèis il so timp al veva ben ušàt:

fisàt al eva i piè’n cjera e tic e tac

al era saltàt e da Barbarìsa si veva molàt.

Colpa ognidùn sintùt al veva di stu distàc

ma pì chèl che caušàt al veva'l difièt;

però si veva movùt e sigàt: “Ti’ai, viliàc!”

Ma puc ghi veva zovàt: che li àlis al suspièt

no ghi la vèvin fata: chèl sparìt al era là di sot,

e’Lechìn’n’davòu al veva svualàt, alsànt il pet:

pròpit cussì a fà la rasa di bòt:

cuant che’l falc si visina, jù a si tufa,

e luj, zìnt’n sù, a si sìnt com’un pipinòt.

Pestabrùsa, dut rabiòus da la trufa,

davòu ghi era zùt svualànt, e al era ’nvaghìt

che chèl al vivès, par vej na barufa.

Sicoma che’l baratòu al era sparìt,

mostràt ghi veva li sgrìnfis al so compaj

e’nsima dal bušaròt si vèvin asalìt.

Ma ’l altri al era falc pì scaltri che maj

e dopo vèjlu ben sgrifàt, ducju doj

plombàs a èrin in ta chel bulìnt di staj.

Il cjalt a colp spartìt al veva i doj;

ma di tornà’n alt no ghi la fèvin, nencja volìnt;

cun l'àlis tichignòšis restàs a èrin besoj.

Barbarisa alòr, cuj altri sièt dulìnt,

cuatri an veva fàs svualà’n ta l’altra riva

cun ducju i gàncjus, e svelt fašìnt,

di cà e di là ognidùn tal so post al zeva:

i rimpìns a slungjàvin vièrs chej impecjàs,

che ognidùn la cjàr sot la pièl zà cuèt al veva;

e cussì i’u vèvìn lasàs, ducju ’mpacjàs133.

Cjànt Vincjatreèšin

Sidinùs, besoj, e sensa compagnìa

i zèvin, un davànt e 'l altri dopo,

coma che'n tal zì i fràris a pàrin via.

Mi veva partàt ta la fiaba di Isopo

il pensej daj tramàis ca barufàvin,

chè ca conta da la rana e surìs, po;

che tant com’”cumò” e “adès” a si somèjn

i uns e’i àltris, s’a si tèn ben da mins

com’che d’acòrdu a vàn prinsìpit e fin.

E com’ch’un pensej al nàs d’àltris visìns,

cussì da chel pensej 'n altri al era vegnùt,

che doplàt mi veva’l timòu taj sintimìns.

Jò lu jodevi cussì: “Tegnìnt cont di dut,

par cauša nustra scjù chì sòn stàs befàs,

tant ch’adès a stàn pasànt un momènt brut.

Se mal’ intensiòn e rabia ’sòn spošàs

lòu mi coraràn indavòu pì crudej

daj cjàns ch’al lièvri davòu ghi còrin, ’famàs.”

Zà si stèvin indresànt i me cjaviej

da la poura, e vuardànt sempri ’ndavòu,

i vevi dìt: “Maestri, no eše pròpit miej

ch’ti ni plàtis ducju doj? Jò i’ai timòu

daj Malbràncs; davòu a mi stàn vegnìnt:

a mi par che di rivà chì ’ncjamò puc ghi vòu.”

E luj: “Se un spièli i fòs dut lušìnt,

la to imàgin di fòu no tegnarès

prin di chè che dentri a ti da turmìnt.

A sòn apena rivàs i to pensèis taj mès,

cun chej stes timòus daj mès e’l stes aspièt,

cussì che par ducju doj’l me consej’l è’l stes.

S’a nol è’l rivòn a destra masa dret

d’impedìni ta l’altra bolgia di zì jù,

i scjamparìn di st’imàgin di cjàsa134, i scomèt.”

No vèvin nencja tacàt a zì in jù

cuant che no tant lontàn, cun l’àlis tiràdis

par vìgnj a cjòini, rivàs i èrin a jòdiu.

Il me duc mi veva sùbit cjapàt sù, jò’i dìs,

com’che la mari, sveàda dal rumòu,

visìn jodìnt li flàmis impiàdis,

a cjoj sù’l fì e’a cor, sensa jodi’n davòu,

avìnt amondi pì di luj che di sè cura,

tralasànt par chèl di metisi majuta 'ntòr, òu ;135

e jù d’insima da la riva dura

a pansa ’n sù al era zùt jù da che creta

che una da li bàndis dal fosàt ’a siera.

Ta’un canàl no’a maj aga corùt svelta

cussì par fà cori roda di mulìn

cuant che ic pì visìn da li pàlis a stà,

com’il me mestri cuant ch’jù dal orli i zèvin,

cun me che ben stret mi veva al so pet,

coma ch’i fòs fì so, no doma un compajn.

Apena che’i so piè tocjàt a vèvin il lièt

dal sest bušaròt, belzà a èrin lòu lasù

tal orli, sensa, po, podej fani dispièt;

che volùt a veva la providensa dal pì’n sù

fàju minìstros da la fosa cuìnta,

ma’l podej zì via di lì ghi veva cjòlt sù.136

La jù’i vèvin cjatàt zent lustra, e tanta,137

che plan planìn a zeva atòr cuj so pas,

planzìnt, straca tant, e sensa grinta.

Mantelìnis a vèvin cun capùcjos bas

di front dai vuj, fàs dùcjus secònt il taj

di Clugnì, ’ndà che daj fràris a èrin ušàs.

“Ndoràs a èrin di fòu, e lùstris pì che maj,138

ma dentri dùtis di plomp, pešànt, mo, e tant,

com’i condanàs di Fed’rìc e’i so guaj.

Oh se fadìja’l etèrno partà di stu mant!

Nu’i vèvin ’ncjamò paràt via a man sanca,

insièmit cun lòu, il so planzi scoltànt;

ma pal grant pèis, che zent lì, ch’era straca,

a zeva’n davànt cussì plan che compàis

nòufs i cjatàvin ca zèvin pì svels ucà.

Par chèl jò al duca: “Di scju puòrs tramàis

a’n d’ese di chej ca si cognòs di fàt o nòn?

Si’n jòdia cualchidùn ta scju viavàis?”

E un che’l toscàn’l cognoseva benòn,

“Stèit fers lì ch’i sèis,” di davòu ni veva sigàt,

“vuàltris ch’i corèis’n tal scur di stu buròn!

Forsi i varèis sè ca vi’a ’nteresàt.”

Alòr il duca voltàt si veva e dìt: “Fèr,

e dopo và ’ndavànt, tu, cul so pas ralentàt.”

Apena fermàt, doj premuròns—chistu al è ver—

jodùt i vevi che’n spìrit èsi cun me a volèvin;

ma plan, che chì a era stret e’l pèis coma fièr.

Cul vuli di travièrs, cuant che chì a èrin,

fìs mi vuardàvin, sensa fà peràula;

voltàs si’èrin dopo a sè stes e si dišèvin:

“Stu chì al par vìf da com’cal mòuf la gola,

e s’a sòn muàrs, cuj ghi dàja’l privilègju

di zì lìbars dal gran pèis da la stola?”

Dopo a mi: “O Toscàn ch’al colègju

di chej puòrs d’ipòcritis ti sòs vegnùt,

di dìšni cuj ch’i ti sòs no vèjlu’n disprègju.”

E jò a lou: “Nasùt i soj e cresùt

ta la gran’ sitàt dal bièl Arno’n riva

e’i soj chì cun chel cuàrp ch’i’ai sempri vùt.

Ma vuàltris cuj sèišu, che tant lušignànt

il dolòu vi còr jù pa li mosèlis?

Se pena i vèišu ca à un lušòu cussì grant?”

E un dìt al veva: “Sti mantelìnis zàlis

a sòn fàtis di plomp tant gros che’i pèis

sos a fàn tant cjulà li so balànsis.

Fràris Godìns i sìn stàs, e bolognèis;

chistu Loderingo e jò Catalan

i’èrin clamàs, e a Firense ni vèis

elešùs, ’ndà che prin sielzùt dom’ùn an d’àn

par tegni la so pas, e'i sìn stàs taj

che’i efiès là dal Gordingo139 ’ncjamò a stàn.”

Jò i vevi tacàt: “O fràris, i vustri maj

”;

No vevi dìt di pì, ch’al vuli un mi era vegnùt

cal era'n cjera ’in cròus metùt cun tre paj.

Cuant che jodùt ni veva a si ers dut cuntuarzùt,

in ta la barba cun grancj’ suspìrs soflànt,

e’l frari Catalàn, ca si era necuarzùt,

mi veva dìt: “Chel conflit ch’i ti stàs oservànt

al veva consiliàt i Farišèos cavera miej

pal pòpul un omp ai martìrs mandà ’ndavànt.

A travièrs al è—e nùt—di stu troj intej,

com’ch’i ti jòs; e a è just cal sinti

d’ognùn cal pasa’l gran pèis cal à da vej.

Cussì a è volùt ch’encja so misièr al stenti

ta sta fòsa, e’i àltris dal consìlio:140

grant dàn paj Ebrèos; chist’in mins tènti.”

Alòr maraveàt al era stàt Virgìlio

di chèl cal era dut distiràt in cròus

e pestasàt ta stu eterno ešìlio.

Ghi veva alora 'ndirisàt al frari sta vòus:

“Vi displašarèsia, podìnt, di dìšni

se’n davànt a destra’n’dè post pì spasiòus

par podej fòu—nuàltris doj—zìghini,

sensa vej da costrìnzi i ànzui nèris

di vignì fòu da stu font a butani.”

Al veva duncja rispundùt: “Pì ch’i no ti spèris

a si visina un scoj che dal grant sìrcul

al taca e al cujèrs dùtis li bòlgis,

fòu che chista; chì’l para via’l pericul:

ma’i podèis ben zì sù par chista frana141

che’nsima’l rivòn a fà un puc di rincùl.”

Il duca, penseròus, al era jù di vena;

ma dopo: “Bušiàr al è stàt’n ta sta fogna

chèl che’i pecjadòus par ca’l rimpina.”142

E’l frari: “Contà i’ai sintùt a Bologna

daj vìsis di stu diau, che fra chej i’ai sintùt

cal è pari dal fals, sta gran carògna.”

Alora il duc a cjaminà si veva metùt,

cun encjamò’n muša un sen di rabia;

e jò pur daj ’ncargàs via’i soj zùt,

seguìnt dal me bon duc la segnada via.

Cjànt Vincjacuatrèšin

Là ’ndulà che’l àn al è’ncjamò zovenùt

cuj ràis dal soreli dal’Acuàri tempràs

e zà li nòs dì èsi compàgnis dal dì’an volùt,

cuant che’n taj cjàmps a sòn da la bruša lasàs

i sens lušìns da la so biela sòu blancja,

ma ai ràis cjàls a vègnin sùbit platàs;

chel pastòu che roba par li piòris ghi mancja,

al leva sù, al vuarda, e’l jòt ducju i pras

ca lùšin blancs; a si bat’l cjàf, e duncja

in cjaša’l torna; al scjàsa rabiòus i bras,

com’un puòr diàu ca nol sà pròpit se fà;

dopo al torna fòu e’l sperà ghi rinàs

jodìnt che il mont a si vòu dut rifà,

lì par lì; e al cjoj sù la scoria,

e li so piòris vièrs il pàscul zì a li fà.

Plen di poura i’eri cuant che dal duc l’aria

jodùt i vevi che la so front’a turbava,

ma’l serèn stu mal al scorsava sùbit via;

chè, cuant che nu al punt guàst si rivava,

il me duca vièrs di me a si'era voltàt

cul bièl fà che al piè dal mont’zà’l mostrava.

I bras al veva vierzùt, e dopo vej pensàt

un puc sul miej mòut di podej frontà

la frana, in sù cuj so bras mi veva pocàt.

E coma chèl cal fà ma encja atènt al stà,

e’l pensa sempri sul se fà pì 'ndavànt,

cussì, cuant ch’i èrin rivàs’n ta la cresta

d’un scoj, zà’l vuli’l veva’n ta’un clap pì’ndavànt

e dìt mi veva: “Tenti ben dur’n ta che piera lì,

ma stà ’tènt ca no sedi una ca stà sbrisànt.”

No si podeva zì cun tant di cjapièl ulì,

che nu alora, luj lišej, e jò pocàt,

sù’i scalàvin, cun man e piè, che parèit lì.

S’a no fòs che dal rivòn lì ch’i’eri ’mpostàt

pì dal’altri’l orli al era a man,

no saj luj, ma jò, po, i sarès lì restàt.

Ma parsè che’l Malbòls vièrs chel ledàn

da la cort pì'n bas al và sempri’n riva’n jù,

li rìvis d’ogni un daj fosàs a àn

un àrzin cal và’n sù e un cal và’n jù:

ma’i èrin lo stes plan plan rivàs ta la punta

’ndà che l’ùltima piera a steva par colà jù.

Di tirà flat i fevi fadìa, e tànta,

che cuant ch’i eri sù i no la podevi pì,

ànsi sintàt mi eri apena’n cresta.

“Àlsiti sù, poltròn; no ti pòs stà chì,”

mi veva dìt il mestri; “che sintàs in pluma

no si otèn fama, nè stànt tal jèt di dì;

e cuj che sensa d’ic la vita’l cunsuma,

amondi puc di sè’n ta la vita’l lasa,

coma fun in aria o in aga la spluma.

Leva sù: vìns’l ’vilimìnt ca ti sbasa

cun chel spirt ch’ogni batàlia al vìns,

se il cuàrp pešànt a no lu sclisa.

Da scalà ti’as encjamò tancju scjalìns;

no basta da scju chì èsi partìt:

daj, mostra’l to mèrit, s'i ti mi ’ntìns.”

Alòr mi soj levàt e mostràt furnìt

di lena miej di chèl ch’i mi sintès,

e dìt i vevi: “Và, che jò i soj fuàrt e ardìt.”

I vìn tacàt a zì sù par chel scoj stes

cal era stret, ’ncrepàt e malmetùt

e rìpit tant pì di chèl di puc di prin d’adès.

Zìnt sù’i parlavi par no someà fiacùt,

cuant che dal’altri bus i vevi sintùt ’na vòus

che di fà peràulis a varès puc podùt.

Sè cal veva dìt no vevi capìt nencja dal colm rocjòus

di chel arc che punt ghi fà chì al fosàt:

in mòtu al era e scura la so vòus.

Ma’i vuj vifs—encja s’in jù i’eri voltàt—

a no podèvin rivà’n font, pal grant scur;

alora jò: “Tu ti sas, Mestri, sè ca tocja vej fàt

par rivà’n ta l’altr’ àrzin e zì jù dal mur;

pars’che, com’ch’jò i sìnt ma i no capìs,

cussì la jù i jòt ma cognosi a mi’è dur.”

“Diši i podarès,” al veva dìt. “ma nuja’i ti dìs

che’l fà; parsè che la onesta domanda

si’a da seguì cul fà e no cun cjacaràdis.”

Nuàltris i èrin zùs jù dal punt par che banda

’ndulà ca si unìs cul otàf àrzin;

da chì la bolgia i la vìn ben joduda;

e jù jodùt i vevi ca si’ntorgolàvin

sarpìns orìbils di dùtis li sòrtis

che al recuardaju’ncjamò mi tormèntin.

Nisùn pì vant, Libia, pa li to dùnis!

che se di jàcui, fàres, e calìdros

ti prodùšis, e àltris coma li cèncris,143

nè si tancju nemaj ’mpestàs e lùdros

ti’as maj mostràt, nencja’n duta l’Etiopia

o adiritura insima dal Mar Ros.

’N tà stu sbušighès di sbis fàighi spìa

si podeva a la’mpaurida zent nuda,

sensa’l sperà d’un bus o ’litropìa144:

daj madràs ghi era stada ogni man leàda;

par davòu gh’imbušàvin cjàf e coda,

e par davànt a èrin duta na’ngropada.

Èco che a un cal era da sta banda

intòr ghi veva svuisàt un sarpìnt e muardùt

là che la cadopa a è cul cuèl unida.

Il scrivi na “i” tant svelt no’ai maj jodùt

com’che chèl si’a’mpijàt e brušàt, e dut

in siniša colànt a si’a ridušùt;

e cuant ch’in cjera a si era cussì distrušùt,

il pòlvar si'era metùt a rifasi da sè

e chèl di prima ’l era tornàt dut par dut:145

par chej che di dut a sàn, cussì a è

che la fènis a mòu e dopo a rinàs

cuant ch’a la fin dal cuint sècul visina a è:

nè d’èrba nè blava in vita ’no pàs

ma doma di gòtis d’incèns e d’amòma,

e nard e mìra a ghi sòn’l ùltin imbràs.

E com’chèl cal cola, e nol sà coma,

par fuarsa d’un brut spirt che’n cjera lu tira,

o di cualch’altri malàn che’l omp al doma,

cuant ca si alsa e intòr si mira,

dut stupidìt da chel grant patimìnt

cal veva sufrìt, vuardànt al suspira;

cussì’l pecjadòu dal so 'nsiminimìnt.

O potènsa di Diu, cuant ca è severa,

che cussì’a slavinèa cuant ca stà punìnt!

Il duca ghi veva ’lòr domandàt cuj cal era;

e chèl: “I soj plombàt da la Toscana

puc timp fà’n ta sta salvadia di galera.

La vita bestiàl mi’a plašùt, no l’umana,

parsè che mul i soj stàt; e’i soj Vani Fus,

bèstia, e Pistòja mi’era na tant degna tana.”

E jò al duca: “Ca no si la svìgni da stu bus!

Domàndighi par se colpa cal è ca jù;

che jò’i lu ai jodùt com’omp di sanc e rabiòus.”

Il Fus chistu al era ben rivàt a capilu

e vièrs di me’l cjàf e’l so spirt al vev' alsàt

e plen di vergogna si podèva jòdilu;

dopo al veva dìt: “Pì mi displàs ch’ti mi’as cjatàt

in ta che mišeria ’ndà ch’i ti mi jòs

che cuant che da l’altra vita i’soj stàt troncàt.

Negà chèl ch’i ti mi domàndis i no pòs:

chì jù i soj metùt parsè che jò’i soj stàt

ta la sacristìa lari di mòbui e cros,

e di chistu 'n altri’l è stàt acušàt.

Ma par che tu di sta vista no ti gòdis,

se maj chiscju poscj’ scurs ti varàs lasàt,

di sè ch’i ti viši i vuej ch’i ti scòltis:

Pistoja daj Nèris a vèn dimagrida:

dopo a rinova Firense zent e ušànsis.

Vapòu Marte’l tira fòu di Val Magrada

cal è di nulòns scurs inglusàt;

e’n ta na violenta burascjada

insìma dal Cjàmp Picèn’l combati’l vegnarà fàt;

alòr luj a colp’l caligu al scorsarà

cussì che ogni Blanc al vegnarà ferìt.

E’i ti l’ai dìt pars’che displašej ti farà.146

Cjànt Vincjasincuèšin

Il lari, a la fin da li so peràulis,

li mans mostràt al veva cun dùtis dos li fìghis,

sigànt: “Ciò, Diu, èco chì li to mišùris!”

E sùbit mi’èrin li sbìsis amìghis,

parsè che una il cuèl a ghi veva 'nsiarpàt

com’par dišghi: ‘Nuja pì i ti dìšis’;

un'altra ghi era zuda atòr daj bras, e leàt

inta’un grop cjàf e coda là ’ndavànt,

cussì ca nol varès maj pì nuja scjasàt.

Ahi, Pistòja, parsè no statu pensànt

d’insinišìti e di fà colà i to murs,

chè dom’pal mal la to siminsa a và ’ndavànt?

In ta stu 'nfièr, ta nisùn daj so sìrcui scurs,

nol è maj stàt cuntra Diu spirt cussì rogànt,147

nencja chèl colàt a Tebe, jù daj murs.

E par sempri mut al era zùt via scjampànt,

e jò jodùt i vevi un sentàuri dut rabiòus

che “’Ndà cal è’l crùt?” al vegneva clamànt.

I no cròt che Marema cussì tancju schifòus

di madràs vùt a vès coma luj’n ta la schena—

fin lì che omp al par—di ducju’i colòus.

Davòu da la cadopa, in ta la schena,

cu l’àlis vièrtis, pojàt al era un dragòn;

e chèl al brùša ognùn che’l cašu lì lu mena.

Dìt al veva'l mestri me: “Chistu al è Cacòn

che sot la pica dal Mont Aventìn

pì vòltis un lac di sanc fàt al veva, il bestiòn.

A nol và cuj so fràdis148 pal stes cjamìn,

pa la trufa che 'l imbrojòn al veva fàt

di che gran mandria che vùt al veva visìn;

alora il so fà da furfànt si era fermàt

sot li menàdis di Èrcul, che forsi

sent ghi’n eva dàtis, ma doma dèis ghi vèvin bastàt.”149

Luj’l parlava; chel altri ’lu jodeva zì;

dut ta un colp tre spirs a èrin lì capitàs,

che nè jò nè luj necuarzùs si èrin, lì par lì,

fin che sigàt a vèvin: “Coma’i sèišu chì fra’i danàs?”:

alora’l nustri parlà i vèvin smetùt,

e vièrs di lòu atèns ’si èrin voltàs.

Jò’i no ju cognosevi; ma a era susedùt,

coma ca era tanti altri vòltis capitàt,

che prin na roba, dopo n’altra i vëvin sintùt.

E cussì: “Cjànfa ’ndulà cal è restàt?”

Jò alora, par che’l duca’l stès atènt,

il me dèit da barba a nas i vevi pojàt.

Adès tu, letòu, di crodi stà ben atènt,

che chès ch’i conti, a no sòn maravèis,

ch’jò stes ch’i li ài jodùdis li cròt a stènt.

Mentri ch’jò a lòu ghi alsavi li sèis,

un grant sarpìnt cun sèis piè si veva butàt

intòr d’un di lòu, e svelt com’i pensèis

cuj piè di miès la pansa ghi veva ’ntorgolàt

e cun chej davànt i bras ghi veva cjapàt;

li mosèlis pur a ghi veva dopo ben becàt;

i piè di davòu ta li cuèsis al veva slungjàt

e la so coda tal miès ghi veva metùt,

e davòu la schena di nòuf distiràt.

L’èdera sù par un àrbul i no’ai maj jodùt

ca si rimpìna com’st’orìbil fiera

che’n tal cuàrp da l’altra si veva ’ncjastràt par dut.

I doj cuàrps si èrin dopo unìs com’se cjera

cjalda a fòsin stàs, misturànt il so colòu,

tant ca nol pareva pì, nencjùn, chèl cal era,

coma ca si forma davànt dal brušòu

da la cjarta un colòu cal è tant scur

ma ca nol è neri, encja se’l blanc al mòu.

I’àltris lu vuardàvin, ognùn puc sigùr

e sigànt: “Ejlà, coma ch’i ti stàs cambiànt!

Jòitu ch’i no ti sòs pì doj, nè un pur.”

Zà a stèvin i doj cjàfs dom’un doventànt;

a someàvin, chìscjus, do figùris miscjàdis

in ta na muša; e no pì dos da chì ’ndavànt.

Doj bras si èrin fàs da cuatri menàdis;

cuèsis cu li gjàmbis, e pansa e pet,

in ròbis maj jodùdis si èrin cambiàdis.150

Anulàt’l era ogni inisiàl aspièt:

nè doj nè un st’imàgin sformada

a pareva; e plan si veva movùt’n ta stu stret.

Com’che la sbisa sot da la scoria granda

daj dìs cjaniculàrs, zìnt’n ta na nova brusa

a và scjavasànt la strada’n ta na lampada,

cussì’l pareva, vegnìnt vièrs la pansa

daj altri doj, un madrasàt impijàt,

lìvit e scur, com’na barba griša;

e’n tal bugnìgul, là che par prin’l vèn supàt

il nustri alimìnt, un di lòu si veva ’mpiràt

e davànt di luj al era sùbit dopo colàt.

Chel impiràt, sidìn, al veva doma vuardàt;

ànsi, cùj piè fermàs, al sbadajàva,

coma che sun o fièvra lu vès tacàt.

Luj’l sarpìnt, e’l sarpìnt luj’l vuardava;

un pa la plaja e l’altri pa la bocja

fun a soflàvin e’l fun si scuntrava.

Cal taši ormaj Lucàn ulà cal tocja

daj puòrs diàus di Sabèl e di Nasìdio,

e che ben al sinti sè ca ghi và dongja.

Cal taši di Cadmo e d’Aretus’ Ovìdio;

che se chèl in madràs e l’altra in font

poetànt al convertìs i no lu ’nvidièj jò;

che maj, ma maj, do natùris front a front

al à tramutàt, cussì che li dos fòrmis

a cambiàsi di sostansa’ghi’an fàt front.

Insièmit tegnùt si vèvin a sti règulis,

che il sarpìnt la coda al veva 'nforcjàt

e’l ferìt strenzùt al veva ben ben li tàlpis.

Li gjàmbis pur cu li cuèsis si vèvin tocjàt

e’ncolàt cussì che dop’un puc la zuntura

zuntura a no varès pì someàt.

La coda rota a cjoleva la figura

ca si pierdeva’n tal’omp, e la so pièl

si feva mola, e chè dal’omp dura.

I bras, jòt ben, si ritiràvin sot il cuèl,

e i doj piè dal madràs, che curs a èrin,

tant si slungjàvin cuant che chej a zèvin sot pièl.

I piè davòu a s’intorgolàvin

doventànt il coso che 'l omp al plata,

mentri che dal so, puòr omp, in doj si fèvin.

Intànt che al un e al altri si cambiava la fumata

in colòu nòuf, e ghi feva vignì’l pel sù

par chì, e par lì ghi deva na lisaduta,

un a si era levàt e’l altri al era colàt jù,

ma sensa distudà chej triscj’ di fanaj

che sot di chej ducju doj’a cambiàvin mušu.

Chèl dret tiràt si veva vièrs li tèmpis asaj,

e di duta che roba che là a era zuda,

l’orèlis si vèvin formàt, che vùt nol veva maj.

E da la matèria pì’n davòu restada,

cun pucja in muša un nas si veva formàt

e cul rest na bocja d’omp ghi era formada.

Chèl pojàt, il mušu ’ndavànt al veva slungjàt

e li orèlis ritiràt dentri dal cjaf,

com’che da’un lacaj a vèn cussì spes fàt;

e la lenga, ch’unida a era, e claf

di tant trabascjà, sclapada si era; e chè a fòrcja

’n’tal altri sierada si era; e’l fun fer, da sclaf.

L’ànima, che doventada ’era bèstia,

a scjampava subulànt par il fosàt,

e’ndavòu ghi và’l altri, cal spuda e’l tabàja.

Ma èco cal veva li spàlis nòvis voltàt,

dišìnt al ters: “I vuej che Buoso151 al zedi

e ca si strisìni ben in ta stu bušàt.”

Cussì la zinìa di sta bolgia jodi

mutà e tramutà podùt i vevi, e ca

mi scuši’l nòuf se sempri sclet i no pòl èsi.

Cunfùs i me vuj mi era capitàt cà

ca fòsin un bièl puc, e’l me spìrit pur;

lo stes i'u vevi ben jodùs zì via di cà;

fra lòu al era Pùcjo Sciancàt, par sigùr,

e luj al era ’l unic da li tre figùris

la forma di prima a tègnisi dur:

chel altri’l era chèl152 che tu, Gaville, ti plànzis.

Cjànt Vincjasejèšin

Gòt, Firense, para via a dati vànt,

bàt pur par mar e par cjera li to àlis,

che’n tal infièr al è’l to nòn ca si spant!153

Ca jù i’ai cjatàt sinc daj to grancj’ làris,

sitadìns tos, par me vergogna granda,

e tu in grant onòu no ti ti àlsis.

Ma se’l ver a s’insumièa’n matinada,

tu ti vegnaràs a provà fra puc timp

la maldisiòn, e pì, da Prat augurada.154

Se cussì zà’a fòs, al sarès il so timp:

ca susedi pur, che cussì ghi tocja!

Pì mal i staraj cul zì ’ndavànt dal timp.

I èrin partìs, e sù par chej tocs di rocja

che prin a zì jù a ni vèvin judàt

al era zùt il duca, che fàt mi veva da clocja;155

e proseguìnt par chel solitari trat,

tra che schègis e che pùntis dal scoj,

sensa la man il piè ’si varès blocàt.

Sè mal che sintùt i vevi, e encja ’dès ch’i soj

chì i sìnt cuant che’n mins mi vèn chèl ch’i’ai jodùt,

che’n ta dut il me inzèn i no mi poj,156

ca no si diši che chì a mancjava virtùt;

cussì che, se stela buna, o encja miej,

mi veva dàt dal ben, i no vorès’n me ’nvìdia vej vùt.

Cuant che’i contadìns si ripòšin taj pajòj

in taj dìs che chèl che il mont al sclarìs

a si tèn mancu platàt ai nustri vuj,

e com’ca scambièjn post muscjns e mòscjs,

tanti lušìgnis a s’jòdin jù ’n valada

’ndà che’l daràt al è e li vendèmis;

di altritanti flàmis a era pur ’luminada

l’otava bolgia, com’che jò mi eri necuàrt

da là ca s’jodeva la part pì fonda.

E coma chèl che cuj òrs vendicàt’l veva’l tuàrt

jodùt al veva’l cjàr di Elìja al partì,

cuant che’i cjavaj in sù si èrin butàs fuàrt,

che zighi davòu cuj vuj nol podeva pì,

fòu che d’jodi la flamuta besola

com’na nuluta, ch’in sù al jodeva zì;

cussì a si mòuf ognuna pa la gola

dal fosàt, che nisuna a mòstra’l platàt;

ogni flama a tèn un pecjadòu e no lu mola.

D’insima’l punt in jù’i vuardavi, pleàt,

che s'i no mi vès ta’un clap tegnùt dur,

jù’i sarès colàt sensa vignì pocàt.

E’l duca, ch’jò i stevi atènt si veva necuàrt luj pur,

mi veva dìt: “A sòn spirs dentri li flàmis;

ognùn s’inglusa di chèl cal àrt sigùr.”

“Mestri me,” rispundùt ghi vevi, “sè ch’ti mi dìšis

mi fà stà pì sigùr; ma zà’i vevi crodùt

che cussì a fòs; ma i’ai pur gust ch’i ti mi còntis.

Cuj eše’n tal fòuc cal è cussì dividùt,

lasù, cal par’l flamà da la foghera

’ndà ch’Entòcli cul fradi157 al era stàt metùt?”

E luj a mi: “Là dentri a si martìra

’l Ulìs e Diomèt, e cussì ’nsièmit

a vàn a la vendeta com’a l’ira;

in tà la flama si sinteva’l planzi, fit,

da la vuàita dal cjavàl cal era puarta

di ’ndà che chèl che fondàt al veva Roma al era partìt.