“Se jò’i’ai dìt’l fals, e tu i bes ti’as falsàt,”

al veva dita Sinòn, “i soj chì par un fal,

e tu par pì di d’ogn’altri diaulàt!”

“Recuàrditi, fals zuradòu, dal cjavàl,”

al veva rispundùt chèl da la pansa sglonfa;

“ben ti stà s’ognùn lu sà par mont e val!”

“A tì tant pešu se la sèit sclapà ti fà

la lenga,” al veva dìt’l grec, e l’aga marsa

che tal pansòn davànt daj vuj ti stonfa.”

Alòr’l banchej: “Ca si sbreghi che strasa

di bocja to pal to mal, com’ca dovarès;

che se jò’i’ai sèit e ’l umòu m’ingrosa,

tu ti’as bocja sècja e pì dolòus daj mès;

e par zì a lecà’l spièli di Narcìs

amondi puc tontonà ti bastarès.”197

Jò i eri lì ch’i ju scoltavi dut fìs,

cuant che’l mestri mi veva dìt: “Adès jòt chì, fantàt!

a mi bastarès puc par molàtilis!”

Cuant ch’i lu vevi sintùt parlami secjàt,

vièrs di luj mi eri voltàt dut vergognòus,

che stu momènt in mins vif mi’è restàt.

Coma chèl ca s’insumièa da la so cròus,

tal so sùn al volarès insumiàsi

che chèl cal è a nol è, e doma di chèl cal è bramòus;

no podìnt parlà, i eri restàt jò cussì,

che volìnt scušami, i mi scušavi

lo stès sensa che jò mi necuarzesi.

“Che difièt pì grant mancu vergogna ti lavi

di chèl ch’i ti’as vùt tu, i saj,” luj al veva dìt;

ma adès basta fà làgrimis plovi:

ma pensa ch’i soj sempri cun te, e sùbit,

s’a capitàs che la furtuna ti metès.

in banda di cjacaròns, cul stes èšit;

che sìnti scju chì voja basa a sarès.198

Cjànt Trentunèšin

La stesa lenga prin’ mi veva muardùt,

che fàt inrosà mi veva la me muša blancja,

e dopo midišina mi veva'ntòr metùt:

cussì sintùt i vevi ca feva la lancja

d’Achìl, che par so pari stada ’era rašòn

prin di bruta e dopo di buna mancja.199

La schena ghi vèvin voltàt al brut valòn,

sù pa la riva ca lu siera ’torotòr,

scjavasànt sidìns sidìns stu post puc bon.

Nè dì a era nè nòt uchì atòr,

cussì che’l me vuli’l jodeva puc ’ndavànt;

ma ’mòndi fuàrt i vevi sintùt sunà un cuàr,

fuàrt, sigùr, encja pì dal tòn pì grant,

che vièrs di luj avìnt brincàt la me atensiòn,

al veva guidàt i me vuj’n ta’un post pì avànt.

Dopo la gran sconfìta di che asiòn

ch’al Grant Carli costàt ghi veva la santa gèsta,

sunàt nol veva’l Orlànt cun pì terìbil pasiòn.

In davànt i’eri zùt un puc e basta

che d’jodi mi veva parùt tanti tors àltis;

alòr jò: “Mestri, dìs, se cjera ’eše chista?”

E luj a mi: “I cròt che tu’i ti vuàrdis

in ta sti tènebris masa a la lungja,

stimànt cussì d’jodi sè ch’i no t’jòdis.

T’jodaràs ben, se tu là ti ghi vàs dongja

cuant che il sens a s’ingana da lontàn;

ma fà pì svèlt, che dut fra puc si rangja.”

Alora cun bièl fà mi veva cjapàt par man,

e dìt al veva: “Prin ch’i rivani pì’n davànt,

par che’l fàt no ti pari masa stran,

pensa che ulà nisùn al è tòr ma gigànt;

dùcjus a sòn tal pòs, da la riva dut atòr,

dal bugnìgul in jù, e gjàmbis altritànt.”

Coma cuant che’l calìgu si sclarìs d’intòr,

il vuli puc a puc ghi dà figura

a chel cal platava’l vapòu atorotòr.

Cussì sbušànt che aria densa e scura,

pì e pì rivànt vièrs da la sponda,

mi veva lasàt l’ilušiòn e cresùt la poura;

ma com’che su la muràlia tonda

Monteregiòn di tòris si corona,

cussì’l rivòn che’l abìs al circònda

al era toregjàt da mièša la persona

di chej gigàns orìbils, che dal alt

Gjove ’ncjamò’l minacja cuant ca tona.

E’n ta la muša di un zà ’fèvin i me vuj un salt,

e’n ta spàlis e pet e pansa’n gran part,

e’n taj doj bras ca pindulàvin dal alt.

La natura, sigùr, cuant che lasàt a veva l’art

di fà nemaj cussì, fàt ben a veva, si sà,

a cjòighi guerièrs coma chistu a Mart.

E se ic ’lefàns e balènis di fà

no si pentìs, chèl cal vuarda di sutìl,

ca è just cussì al và sùbit a cjatà;

’l omp, dopodùt, al è di pensà tant àbil,

e di fà dal mal al è purtròp partàt,

che’l lagnasi al doventa masa sutìl.

Il so mušu lunc e gros al era fàt,

coma la pigna di San Pièri a Roma,

e’l rest al someàva proporsionàt;

cussì che la riva ca era perišoma200

dal miès in jù, a’n mostrava cussì tant

in sù, che zighi taj cjaviej insima

fin par tre di Frìšia ’sarès stàt un vant;

jò pur ghi’n jodevi un trenta cuàrtis

dal post pì’n jù d’indà che’l omp si tàca’l mant.

“Raphèl mai amecche zabi almis,”

la bocja crudèl a sigà ’veva tacàt

cussì, e no cun orasiòns pì dòlsis.

E’l me duca a luj: “Òu, puòr disgrasiàt,

tenti pur il cuàr e cun chèl sfòghiti

cuant ch’i ti vèns da cuàlchi pasiòn ’nsuriàt!

Il coràn ti l’as lì’n tal cuèl—pàlpiti—

cal tèn leàt, ànima cunfuša,

chel cuàr che’n tal to grant pet ti pòs sìnti.”

E dopo a mi: “Luj stes a si acuša;

chistu’l è Nembròt, e pal so mal pensà

nencj’una di che lènghis’n tal mont si uša.

Lasànlu stà e invàn no stìn parlà,

ch’ogni tabajà par luj al è dibànt,

coma'l so paj àltris, che nisùn capì’l sà.”

Alòr i vèvin paràt via a zì ’ndavànt,

e di lì a un puc, a sinistra sempri,

chel altri ’vìn cjatàt, pì salvadi e grant.

Par tegnilu leàt, cuj cal fòs stàt’l mestri

i no pòs diši, ma ghi tegneva pleàt

e leàt di front un bras e davòu’l destri

na cjadena ca lu tegneva ’ntorgolàt

dal cuèl in jù, di mòut che tal discujèrt

a lu veva almancu sinc vòltis ziràt.

“Stu rogànt al veva volùt meti al vièrt

la so potensa cuntra Gjove il grant,”

al veva dìt’l me duc, “e par chèl al à stu grant mèrt.

Fiàl al è’l so nòn, e’l veva fàt cussì tant

cuant che i gigàns ai Dìus ghi vèvin fàt timòu:

i bras cal veva menàt ju varà sempri dibànt.”

E jò a luj: “Podìnt, mi colarès il còu

di dàighi dal smišuràt Briàreus

ai me vuj ocašiòn di podej jòdilu lòu.”

Alòr al veva dita: “Ti jodaràs Ànteus

dongja di chì, cal parla e lìbar al è molàt,

ca ni menarà’n tal font di chistu bus.

Chèl ch’jodi ti vòus, che pì’n là al è postàt,

al è leàt e fàt coma chistu, tal e cual,

doma che di muša’l mostra pì crudeltàt.”

No è maj stàt teremòt tant infernàl

che na tòr al scjasàs cussì a fuàrt,

com’che pront al era stàt a scjasasi Fiàl.

Alòr i vevi jò temùt pì che maj la muàrt,

e n’ocoreva altri che la poura,

se cjadènis jodùt no ghi vès ta ogni part.

Pì’ndavànt encjamò i èrin zùs alora,

fin a Ànteus, che ben cuaranta piè,

sensa’l cjàf, fòu al era da la gran fesura.

“Oh tu che ta la furtunada val ca è

chè che tanta Gloria dàt ghi vev’ a Sipiòn

cuant che batùt ’l veva il grant Anibale,

ti’as par preda partàt leòn dopo leòn,

e che se stàt ti fòsis’n ta l’àlta guera

daj to fràdis, si’a ’ncjamò l’impresiòn

che vinsùt a varèsin i fìis da la cjera;

la jù mètini e ca no ti vegni schif,

indulà che’l gran frèit Còcit al siera.

No fani zì nè a Tìsio nè a Tif:

chist al pòl dà chèl che chì a si brama;

ma adès àlsiti, nosta fà il restìf.

Tal mont ti pòs encjamò rindi fama,

che luj al è vif e a lunc al vivarà

se a sè prin dal timp Gràsia no lu clama.”

Dìt cussì al veva’l mestri; e chèl, cun primura,

slungjànt li mans, sù’l duca al veva cjapàt

’ndà ch’Èrcul strenzùt na volta stàt al era.

Virgìlio, cuant cal steva par èsi alsàt,

dìt mi veva: “Vèn chì svèlt ch’i ti cjapi sù,”

e me e luj in fàs ni veva’ngrimpàt, dìt e fàt.

Com’che cuant che la Gar’senda201 a s’jòt’n sù

dal di sot’nclinada, cuant che na nula

ghi pasa ’nsima, a par ch’intòr ti coli jù;

cussì mi era someàt Ànteus ulà,

cuant ch’i lu vevi jodùt sbasasi; e alora

i vevi doma chè, po, di svignàmila.

Ma atènt e lišerùt, in tal font cal divora

Lusìfar e Gjuda, a ni veva pojàt jù;

e, cussì’nclinàt, nol era stàt lì na vora,

ma com’ àrbul in nàf a si veva levàt sù.

Cjànt Trentaduèšin

S’jò i vès li rìmis dùris e ròtis

com’ca sarès just par chistu bušaròt

’nda ca spùntin li altri ròcis e dùtis,

il miej dal me pensej i sclisarès fòu, jòt,

tant pì benòn; ma sicòma ch’i no li’ai,

i dìs sù, ma cul timòu cal vèn di nòt;202

che coma roba da puc nisùn’l tratarès maj

chè di descrivi il font dal’univèrs,

nencja cun lenga ca clama pari e mari:

ma ca jòdin che fèminis203 il me vers

che tant judàt a vèvin Anfiòn a sierà Tebe,

chè dal fàt il diši nol sedi divièrs.

Oh pì d’ogn’altra mal creàda plebe

ch’i ti sòs tal post ’ndà che’l parlà’l è dur;

miej cjàvris èsi chì o bèstis dal bè!

Cuant che rivàs i èrin in font dal pos scur,

sot i piè dal gigànt, m’asài pì bas,

e’i paravi via a vuardà’l grant mur,

i vevi sintùt dìšimi: “Vuarda i to pàs;

stà ’tènt di no zì a pestà cuj to piè

i cjàfs di chiscju puòrs fràdis disgrasiàs.”

Alòr, voltàt, jodùt i vevi davànt di me,

e sot i piè, un lac cussì tant gelàt

che veri’l pareva, e no aga, par me!

Sens’altri a no si’a maj’n ta stu mòut velàt

d’unvièr il cors dal Danubio’n Austria,

nè là sot dal frèit cjèl Rus il Tanàt,

com’ca era chì, che se il Tambernìchia

ghi fòs colàt sù, o pur Pierapàna,204

nencja’n tal orli al varès cricàt via.

E com’che a grasulà si mèt la rana

cul mušùt fòu da l’aga, cuant ch’al suspirà

daj cjàmps si mèt di nòuf la contadina;

lìvids, fin là che rosòu si mostra,

a’èrin scju spirs ca patìvin tal glas,

i dincj’ batìnt com’da la cicogna’l tra-tra.

La muša’n jù’l tegneva ognùn daj danàs:

da la bocja’l frèit e daj vuj il còu pešànt,

s’jodeva tra lòu’l sufrì di scju disgrasiàs.

Dopo che atòr i vevi ben vuardàt dut cuant,

vuardàt i vevi’n jù, lì ca èrin doj cussì stres

che i so cjaviej, jòt tu, si zèvin miscjànt.

“Contàimi, vuàltris ch’i stèis strinzìnt i pès,”

i vevi dìt, “cuj ch’i sèis.” Lòu ziràt a vèvin i cuej;

e dopo vej vièrs me voltàt i vuj stes,

i so vuj, che prin’a èrin dentri mulišej,

gotàt a vèvin taj làvris, e’l frèit al veva’ndurìt

li làgrimis, che’i vuj sieràs si vèvin coma spuartej:

stàngja di fièr no’a maj len a len unit

cussì fuàrt; che lòu coma doj cjavròns

si vèvin ben strucàt, da rabia ognidùn ’nguerìt.

E un che pierdùt al veva i orelòns

pal gran frèit cu la muša voltada’n jù

al veva dìt: “Parsè ti fìs’tu taj lastròns

ch’i sìn205? Se savej ti vus cuj ca sòn chiscju,

la val ’ndà che’l Bišensio s’inclìna,

di Berto’l pari al era, e daj fioj ca sòn ch’jù.206

A sòn fioj d’un cuàrp; e di dut’la Caìjna

ti pòs zì’n sercja sensa cjatà ombra

che pì a mèriti di finì’n gelatina;

no chèl cal à vùt il pet rot, e l’ombra

pur, da’un colp par man d’Arturo, chel re grant;

no Fogasa; e no chistu ca m’ingòmbra

tant cul cjàf ch’jò’i no pòl jodi pì’ndavànt

e cal era clamàt Sàsol Mascheròn;

se tosc ti sòs ti sàs di cuj ch’i staj parlànt.207

Di fami parlà par no dati pì ocašiòn,

ti’as di savej ch’i’eri Cjamešòn daj Màs;

e Carlìn i spèti cal discolpi’l me nòn.”

Dopo, mil mùšus jodùt i vevi sblancjàs

dal gran frèit; ch’al pensà mi fà’ncja’dès schifès,

e mi lu farà sempri’n ta poscj’ gelàs.

E mentri ch’i paràvin via vièrs il miès,

’ndulà ch’ogni gravesa si raduna,

e che, s'i stes, pal frèit sempri i tremarès,

ca sedi par volej o càšu o furtuna

i no savarès, ma fra’i cjàfs cjaminànt

di sti mùšis cul piè i'n d'avevi batud’una.

E ic planzìnt: “Parsè mi statu scalsànt?

se tu no ti vèns par fà cresi la vendeta

dal Montvièrt, parsè mi statu molestànt?”

E jò: “Mestri me, mi postu chì spetà

ch’jò’i vorès cjòimi un dùbit su chistu chì;

ti mi faràs dopo zì pì a la svelta.”

Il duca si era fermàt, e jò a dìšghi

i eri zùt a chèl ch’encjamò’l bestemava:

“Cuj sotu ch’ai àltris ti vàs a cridàighi?”

“E tu cuj sòtu che’l to piè’l scalsava

tal Antenòr,” al veva dìt, “il mušu d’altri

che, se vif ti fòs, tant mancu a bastava?”

“Cjàr a pòl èsiti che vif i soj chì dentri,”

rispundùt ghi vevi, “s’i ti ti spètis fama,

ch’jò, fra’i àltris, il to nòn pur i entri.”

E luj a mi: “Dal contrari i’ai brama;

và via, e no dami pi fastidi,

che pucja gola mi fà se ch’ti fàs là ’nsima!”

Alòr pa la cadopa i lu vevi strèt amondi

e dìt ghi vevi: “Dìs sùbit il to nòn

o nencj’un cjavièl ti podaràs pi godi.”

E luj: “Gjàvimi pur i cjaviej, cjastròn;

tant no ti dìs cuj chi soj, nè mostràtilu i vuej;

pèstimi pur mil vòltis, encja un miliòn!”

Jò ghi vevi zà’n man ’ngrimpàt i cjaviej

e cun gust ghi’u tiravi da la sucja,

e luj cuj vuj’n jù’l bajàva com’un levriej,

cuant che n’altri’l veva sigàt: “Se ca’è, Bocja?

no ti bàstia’l scrocà da li gràmulis?

ocòria’l bajà? Se dal diàu ti tòcija?”

“Ormaj,” i vevi dìt, “n’ocòr che tu ti pàrlis,

tristàt d’un traditòu, che dal to dišonòu

i farài ben còri altri cjàcaris.”

“Via!”al veva dìt, “e dìs pur s’a ti và a còu;

ma no taši, s’i ti tòrnis fra’i toscs,

di che lengata chì, cuant ch’i ti vàs fòu.

Luj chì al è cal plans i bes daj Francèscs:

‘Jodut i’ai,’ ti dišaràs, ‘chèl da Duera

là ’ndulà che i pecjadòus a stàn frèscs.’

Se domandàt ti fòs cuj altri ca era,

da na banda ti’as chèl di Becaria,

che a chèl Firènse ghi’a seàt la gorziera.

Giani daj Soldanièrs al è chèl là via,

insièmit cun Ganolòn e Tebaldèl,

che di nòt di Faènsa ’l à vièrt la via.”

I vèvin belzà ’bandonàt chel strambèl

cuant ch’jò’n ta’un bus i vevi jodùt doj inglasàs

tant che’l cjàf dal un ghi feva al altri cjapièl;208

e com’che i panès par fàn a vègnin mangjàs,

cussì cuj dincj’ chèl sù chèl jù al veva tacàt

’ndulà che sarvièl e cadòpa a sòn zontàs:

’ntà stu mòut Tideo’l veva rošeàt

li tèmplis di Menalìp par disdèn,

com’che chistu al feva cul cjàf dal danàt.

“O tu ch’i ti mòstris cun un cussì bestiàl sen

il to òdiu vièrs chèl ch’i ti stàs mangjànt,

dìšimi il parsè,” ghi vevi dìt, “di stu dišèn,

che se cun rašòn di luj ti ti stàs lagnànt,

ben savìnt cuj ch’i sèis e il so pecjàt,

tal mont lasù i podaraj zì di te contànt,

se la me lenga no si varà ’ntànt secjàt.

Cjànt Trentatreèšin209

Alsàt al veva la bocja dal crudèl past

chel pecjadòu, netànt via i cjaviej

dal cjàf cal veva par davòu rindùt guàst.

Alora: “Ti vùs ca mi torni dut intej

chel dolòu disperàt che com’na smuàrsa

il còu mi strìns, encja prin di contà, dom’tal pensej.

Ma se’l me diši al à di èsi siminsa

ca ghi rindi mal al traditòu da me rošeàt,210

t’jodaràs coma che’l contà’l lagrimà nol scansa.

Cuj ch’i ti sòs i no saj, nè coma capitàt

ca jù ti sòs; ma mi par che fiorentìn

ti’as di èsi dal coma ch’i ti mi’as parlàt.

Ti’as di savej ch’i soj il Cont Ugolìn,

e stu chì al è il arcivèscul Rugeri:

adès ti dìs parsè ch’i ghi soj visìn.

Par efièt—dopo che fidàt di luj mi eri—

daj so brus pensèis i soj stàt cjapàt

e i soj dopo muàrt; chist nol è misteri;211

però a savej no ti pòs èsi rivàt—

i dìs, com’che la me muàrt a è stada cruda—

a sinti, ma èco l’ofeša ca mi’a fàt.

Un bus pisulùt dentri da la Muda,212

che par me a vòu diši doma che fàn,

ca dovarès tegni altra zent sierada,

a mi veva belzà mostràt, encja se invàn,

lùnis prin cuant ch’i vevi vùt chel sùn brut

che dal vignì sbregàt mi veva il velàn.213

Chistu a mi’era siòr e mestri parùt,

che lupo e lupùs al cjasava’n tal mont

che Luca e Piša'l separa dal dut.

Cun càgnis màgris, bramòšis fin in font,

i Gualàndos cuj Sismòns e cuj Lanfràncs,

al veva metùt là ’ndavànt e in front.

Dopo amondi puc a mi parèvin stracs

il pari e fioj214, e cuj so dincj’ gusàs

mi pareva d’jòdiu muàrdighi i flancs.

Sveàt bunora, cuj me vuj stralunàs,

sintùt i vevi’n tal sun i me fioj planzi

uchì cun me, ca volèvin che pan ghi pasàs.

Crudèl ti sòs se’l còu no ti ti sìns strinzi,

pensànt a sè che’l me còu al sinteva;

s’i no ti plàns, sè maj ti faraja planzi?

A èrin sveàs; l’ora si visinava

al mangjà che di sòlit ni partàvin,

ma pal so sun ognùn al dubitava;

i vevi sintùt che di sot a’nclaudàvin

la puarta da l’orìbil tor, e vuardàt

taj vuj i vevi un par un i me fioj, sidìn.

I no vevi planzùt, ma dentri mi eri ’mpieràt:

lòu sì a planzèvin; e’l me Anselmùt

al veva dìt: “Parsè, pari, mi tentu cussì fisàt?”

Nè par chistu i vevi lagrimàt nè rispundùt

durànt chèl dì nè durànt la nòt dopo

fin che’l mont il soreli al veva di nòuf jodùt.

Apena ch’un raj di lus entràt al era lì, po,

’n ta stu post di dolòu, e jo’i vevi jodùt

’n ta li cuatri mùšis daj fioj la me, com’la so,

li me mans pal dolòu i mi eri muardùt;

e lòu pensànt ch’i fès chistu pa la fàn

di mangjà, a èrin levàs sù, ogni frut,

e dìt a vèvin: ‘Pari, par nu mancu mal e dan

a sarès s’i ti mangjàs di nu; tu ti ni’as vistìt

cun sta puora cjàr, e nu ti la tornàn.’

Calmàt mi eri par tègnighi sù’l spìrit;

chel dì e chel altri i èrin restàs dùcjus mus;

magàri ch’ognùn di nu al fòs sparìt!

Cuant che nuàltris i èrin al cuàrt dì vegnùs,

Gaddo ai me piè jù si era butàt

e dìt al veva: “Parsè no jùditu i to frus?”

E lì al era muàrt e—orìbil realtàt!—

i àltris tre a èrin pur colàs, un par un,

tra’l cuìnt dì e’l sest; chè jò i mi eri dàt,

belzà svuàrp, a colàighi insima d’ognùn,

e par doj dìs clamàs i’u vevi dopo ca èrin muàrs:

pì tars, pì che’l dolòu, podùt al veva’l dišùn.”

Chistu finit di diši, cuj vuj stuàrs,

i dincj’sos di nòuf il cranio a rošeàvin

tal dur dal vuès, coma chej d’un cjàn, fuàrs.

Ahi, Pisa, grant insùlt d’ogni sitadìn

dal bièl paìs indulà che’l sì al suna,

se i to visìns encjamò no ti punìsin,

ca si mòvin Cjavraja e Gorgona

e ca sièrin pur dal Arno la bocja

e ca ’nnèghin ogn’ànima Pišana!

Chè se’l Cont’Ugolìn fama’l veva encja

di èsi stàt traditòu daj to cjascjej,

a ocorèvia meti’n cròus ogni bocja?

A èrin ognidùn inocèns scju pivej,

O nova Tebe, Uguicjòn e’l Brigàt

e’i altri doj—ma belzà i savìn di chej.

Pì ’ndavànt i sìn zùs, ’ndulà che st’inglasàt

di post rùvit un’altri pòpul al fasa,

no in jù voltàt, ma dut cuant riversàt.

Il planzi stes, lì, planzi no ju lasa,

e’l dolòu che paj vuj nol pòl vignì fòu,

dentri’l torna ’ndà che tant pì s’ingrosa;

e’un grop a fàn sti làgrimis di dolòu,

e, doventànt coma un vel di cristàl,

sot li sèis s’ingrùmin cun tant pì mal di còu.

E encja s’a è pur ver che, com’un caj, pal

tant frèit al veva ogni me sintimìnt

smetùt di fami sìnti, o ben o mal,

lo stes mi pareva di sinti un puc di vìnt:

par chèl jò: “Mestri, e chistu cuj lu mòvia?

Vapòu ca jù nol varès miga di èsi prešìnt?”

E luj a mi: “Adès i zìn là via

’ndà cal varà’l to vuli la risposta

e’l jodarà la rašòn di stu soflà di aria.”

E un daj danàs da la frèida crosta

a mi veva sigàt: “O ànimis crudèlis,

tant che dàt a vi è l’ùltima posta,

cjolèimi daj vuj sti làmis dùris,

e ca si sbrochi’l dolòu che’l còu mi sglònfa,

prin che di nòuf s’inglàsin li me làgrimis.

Alòr jò a luj: “Chist i podarès fà,

ma dišmi di te, e s’jò’i no ti asìst,

in fin dal glas i vaj, sensa tant da fà.”

“Jò’i soj’l frari Alberìgo,” al veva dìt chist;

“jò’i soj chèl di chel òrt dal mal

che chì dàtul par fic mi’e dàt, com’ca è just.”

“Oh! Sotu belzà muàrt?” ghi vevi dìt a stu tal.

E luj a mi: Com’cal fà a stà’l cuàrp me

la sù’n tal mont i no pòs savej’n ta sta val.

A à il gran vantàgju sta Tolomè,

ch’amondi spès l’ànima chì a cola

prin che’l via ghi vegni dàt d’Atropošè.215

E par che tu ti zèdis a cjòimila

sùbit daj vuj sta lastra di làgrimis,

ti dìs ch’apena ca tradìs l’ànima ulà,

com’ch’i’ai fàt jò, il cuàrp ghi’è cjòlt, com’ch’i dìs,

da un demòni, che dopo ghi la governa

com’cal vòu pal rest, po, da li zornàdis.

Intànt ic a sufrìs chì’n ta sta tana;

e forsi a jòdin encjamò’l so cuàrp la sù

da l’òmbra che chì gèlida a s’intana.

Tu ti’as di savej, s’i ti vèns adès ca jù:

luj ’l è’l sior Branc d’Oria, e pì àis a sòn

belzà pasàs che chì ’l è stàt sieràt sù.”

“Cròitu,” ghi vevi dìt, “ch’i sedi un semplicjòn?

Muàrt nol è miga’ncjamò d’Oria il Branc?

Tal mangjà, bevi e durmì al stà benòn.”

“Ta chel fosàt la sù,” al veva dìt, “dal Malbranc,

là ’ndulà ca bol la tichignoša pès,

rivàt a nol era’ncjamò Michel Zanc,

che chistu’l à lasàt’n ta la so cjàr e vuès

che un diàu, e un daj so nevòus, il dan

dal tradimìnt insièmit cun luj al fès.

Ma’dès a è miej ch’i ti mi dèdis na man;

vièrzimi i vuj.” E jò no ghi’u vevi vierzùs;

e gentìl i eri stàt a èsighi vilàn.

Ahi, Genovèis216, ch’i sèis daj vùstris ùšus

cussì divièrs, e plens di ogni magagna,

parsè no sèišu vuàltris’n tal mont spierdùs?

Che cul pèšu spìrit da la Romagna

un tal in daj cjatàt che pal so malfà

il so spirt in tal Còcit zà si bagna,

e la sù’l so cuàrp al và’ndavànt cul so da fà.

Cjànt Trentacuatrèšin

“Vexilla regis prodeunt inferni217

vièrs di nuàltris; però davànt, po, mira,”

al veva dìt il mestri, “s’i ti lu pòs disèrni.”

Coma cuant che un caligu fis al tira,

o che nòt tal nustri emisferi a vèn,

alc da lontàn al pàr un mulìn che’l vint al zira,

na roba cussì mi veva parùt tal scur plen;

riparàt mi’eri dal vint, ca mi feva dut tremà,

davòu dal duc; d’altri ripàr no’era sen.

Zà i’eri—e cun timòu lu faj rimà—

là ’ndulà che dal dut cujèrtis a èrin l’òmbris,

che stecs a someàvin cul glas insima.

In piè an d’era e distiràdis àltris;

chista a veva’l cjàf in sù, e l’altra i piè;

n’altra, com’un’arco a pleava cjàf e gjàmbis.

Cuant che zùt al era asaj ’ndavànt, cun me,

plašej al veva vùt il mestri di mostrami

chèl che bièl d’jodi al era stàt in sè.

Si veva spostàt un puc, volìnt ch’i stes fer lì,

e dìt al veva: “Èco Dìt218, e èco il post

’ndà ca convièn tanta fuarsa ritegni.

Com’che gelàt mi eri e doventàt pitòst

fiàc, no domandà, letòu, ch’i no ti lu dìs,

e dišilu i no podarès, nencj’a gran cost.

Muàrt no soj, ma nencja vif, s’i ti lu cròdis:

pensa ben tu, s’i ti’as un puc di inzèn,

com’ch’i eri, di chist e chèl sensa radìs.219

’L imperatòu di chistu doloròus di règn,

dal pet in sù al vegneva fòu dal glas;

e jò pì coma un gigànt mi ritèn

che’i gigàns stes a sòn visìn daj so bras:

imagina cuant grancj’ ca sòn in dut

chej altri poscj’ dal cuàrp che luj’l tèn platàs.

Se luj ’l era stàt cussì bièl com’cal è adès brut,

e cuntra’l so fatòu al vev’ alsàt li sèis,

luj stes al era la cauša d’ogni lut.

Oh cuant ca mi èrin parùdis maravèis

che tre mùšis ch’i ghi vevi’n tal cjàf jodùt!

Che davànt a veva dut ròsis li so plèis;

Davòu altri dos i vevi jodùt,

metuda ogn’una’n miès da la so spala,

unìdis lì che un gjàl la cresta’l varès vùt:

la destra ’era lì, fra blancja e zala;

la sinistra ’era coma chej nèris

ca vègnin da’ndulà che’l Nil si’avala.220

Sot d’ogn’una’ èrin àlis gràndis

che ben ghi conferìvin a’un tal usièl:

coma vèlis a èrin, ma pì grandiòšis.

No cun plùmis ma coma chès di pipistrèl

a èrin fàtis, e chès al svintulava

cussì che tre vìns a turbinàvin da chèl.

E par chèl dut Cocit s’ingelava.221

Cun sèis vuj al planzeva, e par tre bàrbis

ghi gotava’l planzi e’l sanc da la bava.222

Cuj dintàs d’ognuna da li so bòcis

un pecjadòu al era cal rošeàva

cussì che’n tre a sufrìvin sti brùtis pènis.

Davànt di chèl il muardi nuja’l pareva

visìn dal sgrifà, ch’a vòltis la schena

duta svistida di pièl a restava.

“Che ànima là cu la pì granda pena,”

al veva dìt il mestri, “al è Gjuda Scariòt;

dentri al à’l cjàf, e fòu li gjàmbis al mena.

Daj altri doj ca àn il cjàf par di sot,

chèl cal pindulèa dal ghignu neri al è Brut—

jòt coma ca si stuàrs e coma cal tas223—jòt!

Chel altri al è Càssius, cal pàr ben metùt.

Ma a si fà nòt, e a nuàltris adès

ni tocja partì, che dut i vìn jodùt.

Atòr dal cuèl al eva volùt che’i bras ghi metès;

tal post just al veva spetàt a gjàmbis fèrmis

fin che’l diàu asaj li àlis al vierzès;

e, rimpinàt ta li velutàdis cuèstis,

a zì’n jù al veva a colp tacàt, mans strètis

tal pelàn fis e’n ta li gelàdis cròstis.

Cuant che rivàs i èrin là che li cuèsis

a tàchin, lì che’i flancs a s’ingròsin,

il duca, cun baticòu e grandi fadìjs,

voltàt al veva’l cjàf lì che li gjàmbis a èrin;

a si veva ’ngrimpàt pal pel com’un cal scala,224

che’n infièr mi pareva ch’i tornàsin.

“Tenti dur, però, che par chista scjala,”

dìt al veva’l mestri, che strac al someàva,

“da dut stu mal a è miej svignàsila.”

Zùt fòu par na sfeša che’l mur al veva,

al veva volùt che tal orli mi sintàs;

e sùbit dopo vièrs me si voltava.

Jò’i’ai crodùt d’jodi, cuj vuj alsàs,

Lusìfar coma ch’i lu vevi lasàt;

ma’i piè—e gjàmbis—al veva’n sù voltàs;

Se jò insiminìt i eri lì restàt,

la zent ignoranta che ben ghi pensi

a sè post cal era ch’i vevi apena pasàt.

Al veva dìt il mestri: “In piè a tocja alsasi:

la strada a è lùngja e’l cjaminà al è brut,

e’l soreli belzà cjàlt al taca a fasi.”

Sala da palàs a no era—i vevi ben jodùt—

lì ch’i èrin, ma na grota naturàl

cun pavimìnt gropolòus e scur par dut.

“Prima ch’jò’i bandoni stu abìs dal mal,

mestri me,” i vevi dìt cuant ch’i eri di nòuf ’ndresàt,

“cjòimi dal eròu ca mi tèn’n ta sta val:

indà al eše stu glas? e stu chì voltàt

cul cùl in sù? e’n cussì puc timp com’al àja fàt

a èsisi’l sorèli da sera a prin dì ziràt?”

E luj a mi: “Pènsitu di èsi restàt

encjamò di là dal miès, ’ndà che ’ngrimpàt

mi eri ta che bruta ruja ca tèn’l mont sbušàt?

Par là ti èris cuant ch’i eri dismontàt;

e na volta voltàt, tu’l post ti vèvis pasàt

’ndà ch’un pèis al vèn da ogni banda tiràt.

E i ti sòs adès sot di chel emisfèr rivàt

cal è al opòst dal post cal è dut secjàt,225

chel stes tal colm dal cual al è stàt copàt

chèl cal à vùt di nasi e vivi sensa pecjàt:

tu ti’as i piè’n ta stu post picinìn

cal sarès da la Gjudèca226 il altri lat.

Là a è sera cuant che chì al è matìn:

e chistu, ca ni’a fàt scjala cul so pel,

’ncjastràt al è ’ncjamò lì com’cal era prin.227

Da sta banda chì al era colàt jù dal cjèl;

e la cjera, che prin fòu di chì a era,

par poura di luj a veva fàt dal mar un vel,

e vegnuda a era’n tal nustri emisfèr; sta cjera

par scjampàighi via, chel vuèit chì ghi veva lasàt

ca s’jòt di cà, e zuda a era parzora.”

Al è la jù un lòuc da Belzebù lontanàt

tant com’ca’è lungja sta caverna,

cal tèn al jodi, ma no al sinti, sieràt

un rìvul che jù al và’n font di sta tana

pal bus di na rocja che luj al veva sbušàt

a mo’di madràs, e puc s’inclina.

Jò’e il duca par chel cjamìn platàt

i èrin entràs par tornà’n tal clar dal mont;

e sensa curasi di vej ben ripošàt,