al eše cà ’ndulà che dùcjus muàrs i sìn?”

E il me bon mestri ghi veva fàt sen

di volèighi parlà, sensa me visìn.

Alora calàt a vèvin l'àlis dal so disdèn,

e dìt a vèvin: “Vèn tu, besòu, sensa chèl

ca si’a ’zardàt di entrà’n ta stu terèn.

Cal torni besòu, chel màt, se di fà chèl

al sà e bon al è; che tu chì ti restaràs

che’n ta stu troj scur compagnàt ti'as stu strambèl.”

Pensa ben, letòu, a cuant che jò’i mi disperàs

al sun di che peràulis maladètis,

che poura i vevi di restà fra’i danàs.

“Bon’l me duce, che pì di vòltis

sièt ti mi’as tegnùt tant cont e liberàt

da gran’ dificultàs, c’an d’era tàntis,

nosta lasami,” i ài dìt, “cussì disfàt;

e se’l pasà pì’n davànt a ni è proibìt,

tornàn ’ndavòu pal troj che chì ni’a menàt.”

E chel siòr che fin chì mi veva ’sistìt,

dìt mi veva: “Nosta temi, che il nustri pas

nisùn cjòinilu al pòl: da Tal, po, ni è dàt.

Ma stami atènt, e’l spìrit strac ch’i ti às,

tenlu sù e nudrìs’lu di bon sperà

che jò no ti lasarài’n ta stu mont bàs.”

Cussì’l và, e besòu lì i soj cal era

il me dols pari, e jò’i resti’n forsi,

che’l si e’l no’n tal cjàf mi fèvin guera.

Masa lontàn i eri par ch’i lu sintesi,

ma luj ulà cun lòu tant a lunc nol era stàt:

e dentri ognidùn al era svelt tornàt a mètisi.

I nustri ’versàris li puàrtis ghi vèvin sieràt

in muša al me siòr, che fòu al era restàt,

e vièrs me vegnùt al era cun pas moderàt.

Cuj vuj par cjera e li sèis che mostràt

no vèvin baldansa dìt al veva suspirànt:

“Fòu da sti puori cjàšis mi’an sieràt.”

E a mi: “Tu, parsè ch’i mi rabièi tant,

nosta vej poura, che jò’i vìns sta prova,

che lòu dentri a lòtin tant, ma tant.

Sta so tracotànsa no è miga nova;

belzà a l’àn ušada’n ta puarta pì nota30,

ch’encja ’dès, sensa cjadenàs a zova.31

Insima di ic ti jòdis la scrita muarta:32

e zà da chì di ic al vèn jù pa la riva,

pasànt par chej sìrcui sensa na scorta,

un tal che par luj dut vièrt ’ni vegneva.

Cjànt Nonu

Chel colòu vil che di fòu mi veva tocjàt

jodìnt il me duca tornà indavòu,

pitòst dentri di sè si veva ritiràt.

Si'era a colp fermàt, com’un cal sìnt rumòu,

parsè che’l vuli nol mena tant ’ndavànt

in ta’un scùr e caligu d'un cussì gros spesòu.

“E pur a nu ni tòcja vinsi lotànt,”

tacàt al veva, “si no...Tal33 si veva ufrìt:

Oh, ch’altri al rivàs i vorès cussì tant!”

Ben jodùt i vevi com’cal veva platàt sùbit

il scuminsià cun altri cal veva dita,

ma divièrs di chèl che prima’l veva dìt;

ma la poura nol veva podùt evità,

parsè ch’jò’i ghi devi a la peràula rota

pì pèis si no a chès cal veva dopo dita.

“In tal font di chista conca puareta,

no vègnia maj jù nisùn dal prin scjalìn

che par pena di sperà pì no ghi speta?”

Cussì ghi vevi domandàt; e luj: “Mo i jodìn,”

al veva dìt: “a no càpita spes che un di nu

al cjamìni là ’ndulà che nu i zìn.

N’altra volta, a è pur ver, i soj vegnùt chì jù,

cativàt da la Eritòn, che strìa,

che’n taj cuàrps a riclama i spirs da lasù.

Da puc mi’eri da la cjàr liberàt via,

che ic mi veva fàt entrà dentri di chel mur,

par mètighi un spirt dal sercli di Giudèia.

Chèl al è il post pì bas e il pì scur,

e’l pì lontàn dal cjèl che dut al zira:

i’saj ben com’cal còr; però stà ben sigùr.

chista palùt, che tanta spusa a suspira,

a circonda sta doloroša sitàt

’ndà ch’i no entrarìn pì sens’ira.”

Di pì al veva dìt, ma in mins no mi’è restàt,

parsè che’l vuli a si’era zà voltàt

e che tòr da la pica’n bora vuardàt,

’nda ca si èrin alsàdis, ròbis da mat,

tre ’nfernàl’ fùriis di sanc macjàdis;

che forma feminìl a vèvin, e’l àt;

’nglusàdis a’èrin d’ìdris bièlis vèrdis

cun madràs invensi di cjaviej, e sbis,

ca sbušigàvin ta che frons tant fièris.

E luj, che ben al cognoseva sti sèrvis

di che regina che tant’a lagrimèa,34

“Vuarda,” dit al veva, “sti bèlvis d’Erìnis.

Chist’a sinistra’è la Megerèa;

chè che a destra a plàns a è Alèt;

tal miès,” al veva finìt, “a è Tesifonèa.”

Cun l’òngulis a si sgrifàvin il pet;

a sbatevìn li mans e a bestemàvin il alt

che par timòu mi eri strinzùt al poèt.

“Meduša’ a vèn ben, e’i lu farìn di smalt,”

a dišèvin sti strìis vuardànt in bas:

“maladèt chel Tesèo, e’l so asàlt.”

“Vòltiti’n davòu e tèn i vuj sieràs;

che se’l Gorgon si mostràs e tu ti lu jodès,

tornà no si pod’rès pì’n taj nustri pas.”35

Cussì dìt al veva il maestro; e luj stes

mi veva ziràt, e bastàt no ghi vèvin li me mans,

ma’nglusàt al veva cun li so mans li mès.

O vuàltris ch’i vèis ulà i intelès sans,

miràit la dutrina ca s’infonda

sot il vel daj vers ch’i stèis lešìnt e strans.

Zà’l vegneva sù par sta sporcja d’onda

un grant fracàs di suns, plen di spavìnt,

che tremà al feva ogni sponda;

nol era stàt fàt d’altri che da un vint

scjaldinòus, par via di contrari pasiòns,

cal ferìs il bosc e, zìnt cussì fašìnt,

bràghis al romp e sbàt via cun scju soflòns;

cuant’àriis ca si dà, zìnt via polvaròus,

fašìnt scjampà bèstis e pastòus daj mons.

I vuj mi veva vierzùt e dìt: “Adès ti vòus

indresà i vuj vièrs che splum’ antica

par la via, là che’l fun al è pì sindiòus.”

Coma rànis cuant ca jòdin madràs cà

o là, da l’aga a sparìsin dùtis

e’n ta la cjera a si vàn a platà;

jodùt alòr’ i’ai tant’ànimis distrùtis

scjampà via di front di un che cul pas

il Styx al scjavasava a gjàmbis sùtis.

D’intòr dal cjàf a si sclariva chel gras

di calìgu cu la man cal menava spes ’ndavànt;

altri a no’n d’era ca lu disturbàs.

Da la sù, si sà, al era vegnùt stu sant;

voltàt mi eri al mestri, ca mi veva fàt sen

ch’i stes cujèt e ch’i mi inchinàs tant.

Ahi cuant ca mi pareva plen di disdèn!

A la puarta al vèn; e cun che bacheta

a la vièrs, coma ca no vès vùt ritèn.

“O casàs dal bon cjèl, zent maladeta,”

al veva luj dìt in ta l’orìbil entrada,

“’ndulà’i cjolèišu sta’ rogansa bruta?

Parsè puntà cuntra chèl che’l alt al manda,

il fin dal cual nol pòl maj vignì fermàt,

e che’a vòltis pì dolòu ’ncjamò vi dà?

Cuntra'l destìn no eše 'nvàn che un il cjaf al sbàt?

Chel Cèrber vustri, ch’ognùn’l recuarda,

al è ’ncjamò’n barba e'n gola ben spelàt.”

Si veva dopo voltàt vièrs la strada lorda,

sensa fani motu, ma dut someànt

a un’omp che ben altri ròbis al vuarda

che chèl di che zent ca ghi stà lì davànt;

e nu i piè movùt i vèvin vièrs la cjera,

sintìnsi sigùrs dopo chel parlà sant.

Lì i èrin entràs sensa rabia o guera;

e jò, ch’i vevi pròpit tanta gola

di jodi sè che sta fortesa a siera,

apena entràt, vuardàt i vevi cà e là;

e a ogni man jodùt i vevi un grant prat

che nè dolòu nè grant turmìnt al veva ulà.

Coma che al Arli da’un Rodàn stagnàt,

e coma a Pola, visìn dal Cjarnàr,

lì che da l’Italia a tèn il cunfìn bagnàt,

dut al è doventàt un grant sepulcràr,

cussì a era chì’n ta dùtis li bàndis,

doma che chì dut a era tant pi amàr;

di tòmbis e flàmis’n d’era tàntis,

e ogni tomba li flàmis a brušàvin,

cussì che’l fièr al era mol e pront paj fàbris.

Ducju i so cujèrtis a si vierzèvin

e a mandàvin fòu pietòus lamìns,

che da puarès e ufindùs a parèvin.

E jò: “Maestri, cuj a soni che zèns

che, soteràdis dentri di che tòmbis,

a si pòl sinti ca sòn di dolòu plen’s?”

E luj a mi: “Chì’a sòn i erešiàrchis

cuj so disèpuj di ogni stamp, e ben

pì ch’i ti cròdis a sòn li tòmbis càrghis.

Chì sìmil cun sìmil soteràt al vèn,

e i monumìns a sòn pì e mancu cjals.”

Di zì a man destra a mi veva dopo fàt sen;

e pasàs i èrin tra i martìrs e i murs als.

Cjànt Dècim

A zì par un troj segrèt a si era 'des metùt,

tra i murs da la cjera e i sepùlcris,

il me mestri, e jò davòu ghi eri zùt.

“O màsima virtùt, che par scjù sèrclis gris

ti mi mènis,” dìt ghi vevi, “com’ ca ti plàs

pàrla e sodisfa i me dešidèris.

Chej che’n ta sti tòmbis a sòn distiràs,

si podarèsia jòdiu? A sòn zà alsàs

ducju i cujèrtis, e da nisùn badàs.”

E luj a mi: “A saràn dùcjus sieràs

cuant che da Josefàt36 chì’a tornaràn

cun chej cuàrps che la sù a sòn stàs lasàs.

Il so simiteri da sti bàndis a’an

chej che cun Epicuro a sòn butàs,

che ànima e cuarp muàrs al stes timp a fàn.37

Però a la domanda ch’i ti mi fàs,

chì dentri ti saràs sùbit sodisfàt,

coma pur il dešideri ch’i ti mi tàs.”

E jò: “Bon’l me duca, i tèn spostàt

da te il còu me doma par diši puc,

e tu a chist’ ti mi’as ben preparàt.”

“O, tu, Toscàn che par la sitàt dal fòuc

vìf i ti vàs cul parlà cussì onèst,

resta pur còmut uchì’n tal nustri lòuc.

Dal to mòut di tabajà a si capìs prest

in ta cual nòbil paìs ch’i ti sòs nasùt,

che a chèl forsi ghi soj stàt masa molèst.”

Stu sun al era sùbit ben clar fòu vegnùt

da na tomba, ma jò’i mi eri visinàt

pauròus al me duce, e lì mi eri tegnùt.

E luj a mi’à dìt: “Stà fer; se àtu fàt?

Jòt là che Farinata’ si’a alsàt sù:

ti lu jodaràs dut adès cal è levàt.”

Jò’i lu vevi zà cuj me vuj fisàt sù;

e luj si levava cul pet e cu la front

coma se cul infièr a la vès tant sù.

E svelt cu li so mans il duca, e pront,

tra li tòmbis pocàt mi veva vièrs di luj

dišìnt: “Di sè ch’i ti ghi dìs, tèn ben cont.

Rivàt a’piè da la so tomba, i so vuj

fisàt mi vèvin, e dopo, un bièl puc sdegnòus,

domandàt mi veva: “I to parincj’ a soni cuj?”

Jò ch’i eri di ubidì dut bramòus

nuja no ghi vevi platàt ma dut vierzùt;

alora li sèis al veva alsàt e la vòus;

“Cuanta rogansa cuntra di me ca’an vùt,”

al veva dìt, “e cuntra i mès e la me part;

cussì che do vòltis ju’ai mandàs fòu dal dut.”

“Butàs fòu sì, ma a sòn tornàs da ogni part,”

ghi’ai dìt, “l’una e l’altra volta;

ma i vùstris a no’an ben capìt che art.”

A chistu punt, da la tomba discujèrta

jodi si veva fàt di n’altri spirt la muša:38

in zenoglòn al era, visìn di n’ombrena pì alta.

In ziru al veva vuardàt, cun l’aria curioša

d’un cal voleva jodi si’eri besòu;

e dopo vej cunsumàt il curiošà,

planzìnt al veva dita: “Se tal tant neri dolòu

di sta prešòn ti vàs par altesa di inzèn,

me fì ’ndulà cal è? L’àtu lasàt fòu?”

E jò a luj: “ Dut di besòu i no vèn:

chèl cal speta là, par chì a mi mena,

che forsi’l vustri Guido’l veva’n disdèn.”

Sè cal diševa e la so granda pena

mi vèvin zà’l nòn di stu chì sugerìt;

ma la risposta, po, a era cussì plena.

Levàt sù a colp, al veva sigàt: “Sè àtu dìt?

Dìs sù! Al à vùt? Nol eše pì’n vita?

Il dols lumìn daj so vuj nol vèn pì ferìt?”

Cuant che rindùt si veva cont dal ešità

che jò fàt i vevi prin di rispùndighi,

colàt al era lì che par sempri al resta.39

Ma chel altri dal còu grant, sul sè ch’i ghi

vevi dita restàt al era, cul stes aspièt,

sensa motu, roba da no cròdighi;

e al era sùbit tornàt’n ta chel prin sogèt,

“Se lòu a sòn bòis,” al veva dìt, “di tornà,

chèl a mi da pì turmìnt di chistu lièt.

Un sincuanta vòltis s’jodarà ’mpijà

la muša di che siora che chì a regna,40

e'i ti savaràs cuant pèis cal à’l tornà.

E se maj il mont dols a ti impegna,

dìšmi: Parsè sonu sempri cussì spietàs

cuntra i mès in ta ogni so lagna?”

Alòr’ jò a luj: “Il turmìnt e’l grant fracàs

ca’a fàt l’Arbia di ros colorada,

pròpit cussì a fàn fà’n taj nustri palàs.”

Vìnt scjasàt’l cjàf e dàt na suspirada,

“Uchì no soj stàt doma jò,” al veva dìt;

“cun rašòn cuj àltris i soj zùt in strada.

Ma doma jò’i soj stàt, là cal à sufrìt

ognidùn pal mal da la puora Firensa,

chèl che tant al à lotàt pal so dirìt.”

“Pal ripošà da la vustra siminsa,”

i lu vevi preàt, “liberàimi da chel dùbit

cal tèn duta ’ngropada la me siènsa.

I sìnt ch’i sèis bon d’jodi, si’ai ben capìt,

sè che’l timp’l varà cun luj’n davànt

ma il prešìnt no lu cognosèis sùbit.”

“Nu’i jodìn, com’chèl che di lustri no’n dà tant,

li ròbis,” al à dìt, “ca ni sòn lontànis;

che tant ’ncjamò’l risplìnt’l duce pì grant.

Pì ca si visìnin o ca sòn, pì’a sòn vànis

pal nustri ’ntelèt, e s’altri nol vèn,

nuja’i savìn da li ròbis umànis.

Però ti pòs capì ch’i no vìn ’l inzèn

di podej cognosi pì lontàn di chel punt

cuant che il futùr sieràt ni è’n plen.”

Alora, coma par colpa me compùnt,

dìt ghi vevi: “Dišèighi duncja a chel colàt

che’l so frùt al èncjamò cuj vifs, apùnt;

e se puc fà al rispundi mut i soj stàt,

fèighi savej ch’i lu’ai fàt belzà pensànt

tal mòut sbaliàt ch’i mi vèis puc fà spiegàt.”

E zà’l me mestri mi zeva clamànt;

che jò’i ghi vevi preàt al spìrit pì a man

cal dišès cun cuj cal era lì’n davànt.

Dìt mi veva: “I soj chì, lì che pì di mil a stàn:

che dentri al è il secònt Federic,

e’l Cardinal; i àltris ulì i’u lasàn.”

Si veva pojàt jù, e jò vièrs l’antìc

poeta i vevi voltàt i pas, ripensànt

a chel parlà ca mi era parùt nemìc.

Movùt si veva; e dopo, cussì seguitànt

mi veva dìt: “Parsè sotu cussì stupidìt?”

E jò i ghi vevi ben rispundùt, zìnt indavànt.

“Tèn cont di sè che la to mins a’a capìt

cuntra di te,” chel sàviu mi’à comandàt.

“Adès speta chì,” al à dìt levànt il dèit:

“Cuant che’n front dal dols raj ti saràs rivàt

di chè41 che’l vuli bièl a à cal jòt dut,

da ic ti savaràs ’ndà ch’i ti sòs aviàt.”

Un puc dopo’l piè a sinistra al veva metùt:

lasàt’l mur i vèvin e’i èrin zùs vièrs il miès

par un troj cal zeva’n ta na val ch’jodùt

i vèvin che da butà fòu mi feva 'dès.

Cjànt Undicèšin

In tal orli di un rivòn alt e salvadi,

plen in ziru di grandi pièris spacàdis,

scjàps pì crudej i èrin rivàs a jodi;

e chì’n ta che orìbilis soflàdis

da la pusa che’l buròn sù al buta,

jodùt i vèvin da visìn tra’ i cujèrtis

chèl d’un grant sepulcri cun sù sta scrita

chì: “Anastaši papa jò’i protès,

giavàt da Fotin da la via dreta.”

“Prima di zì jù, da spetà ni convegnarès

par abituà un ninìn’l nustri nas

al brut odòu; dopo da 'mpuartani no varès.”42

Cussì’l mestri; e jò: “I sarìn compensàs,”

ghi vevi dìt, “sercjànt che’l timp ’nol finisi

pierdùt.” E luj: “Coma me pensàt ti’as.”

“Fiòl me, nenfra scju claps a sòn da notasi,”

di nòuf al veva tacàt, “tre sirculùs

che pì stres a si fàn cul pì sprofondasi.

A sòn dùcjus plens di spirs maladès e brus;

ma par che uchì ti basti doma la vista,

capìs parsè che a ristrìnzisi a sòn zùs.

Ogni malìsia che òdiu’n cjèl a cjata,43

a à coma fin l’ingjùria, e ogni fin tal,

par fuarsa o imbroj, zent mal a fà stà.

Ma pars’che ’l imbroj al è dal’omp un mal,

a Diu tant ghi displàs, che par chèl sot

i’mbrojòns a stàn patìnt dolòu fatàl.

Daj violèns’l prin sìrcul al è plen, i cròt;

ma pars’che violèns si’è vièrs tre persònis,44

in tre ziròns al è dividùt, cussì i lu jòt.

A si pòl a Diu, a sè, e ai àltris

fàighi violensa; a lòu, i dìs, e a ròbis sòs,

coma ch’i ti capiràs da sè ch’i dìs.

Muàrt violenta e ferì pì ca si pòs

al pròsin si ghi dà, e’n tal so vej

ruvìnis, incèndios e un robà al ingròs;

cussì i sasìns o chej ca sòn crudej,

chej ca guàstin o ca fàn preda, tormentàs

tal prin ziròn a vegnaràn chej.

Da sè stes a pòsin i òmis vignì copàs

o danegjà’i so bens; ma’n tal secònt

ziru nol vàl’l pentìsi di scjù danàs,

no ’mpuàrta coma ca si prìvin dal mont,

o a zùjn di scomèsis e a pièrdin sè ca’an,

o’a plànzin là che’l spirt al varès d’èsighi gjocònt.45

Zì cuntra di Diu a si pòl e fasi dan,

o maledilu o pur negalu cul còu,

dišìnt: di bontàt so tal mont i sercjàn invàn;

ma al sigilèa il ziròn minòu

cul so sen tant Sodoma che Caorsa,46

e chèl cal bestema Diu dentri e fòu.

’L imbrojà, cal beca ogn’una cosiensa,

’l omp usà’l pòl’n ta chèl ch’in luj si fida

coma’n ta chèl che di fidasi nol àusa.

Chista maniera di trufà a juda

a copà’l vìncul dal amòu naturàl;

duncja’n tal sìrcul secònt a si ’nnida

l’ipocrišia, il lusingà, encja’l

robà, magìis, falsitàs, rufianà,

simonìa, baratà e altri mal.

Altri manièris ’l amòu a fàn ruvinà:

chel naturàl e chèl che’n pì si zonta,47

cal crèa che fede speciàl e buna;

par ultin, tal sìrcul minòu, là cal stà

il centri dal’univèrs e Dit pur,

ognùn cal tradìs sempri ardìnt al resta.”

E jò: “Mestri, amondi clar e sigùr

Al è’l to rašonà, e ben ti fàs clar

stu buròn e il pòpul cal tèn tant dur.

Ma dismi: chej di chel fàngu paludàr,

malmenàs dal vint e che la ploja pur a sbàt

ca s’incùntrin cun parlà tant amàr,

parsè no dentri’n ta la rovana sitàt

a vègnini, se Diu’l vòu, cussì punìs?

e s'a nol vòu, parsè’l àja ognidùn li butàt?

E luj a mi: “Il devià tant a mi stupìs,”

dìt al veva, “dal to inzèn di là cal era;

che la to mins a è’n t’altri, ben lu capìs.

Àtu ben prešìnt che sesiòn intera

’ndulà che la to Etica a trata

di che tre ròbis48 ch’al Alt ’ghi fàn guera:

incontinensa, malìsia, e mata

bestialitàt? E com’che l’incontinensa

Diu mancu a ufìnt e mancu colpa’a parta?

S'i ti consìderis ben sta sentensa,

e s'i ti tèns in mins cuj ca sòn chej

che lasù di fòu a fàn penitensa,

t’jòdis che scju traditòus volentej

a làsin, e parsè che cun puc fastidi

la divin’vendeta’ a uša i so marcej.”

“O soreli ch’i ti sànis ogni mal jodi,

ti mi contèntis tant cuant ch’i ti risòlvis,

com’cuant che, no savìnt, dubità i podi.

Encjamò’n davòu i vuej ch’i ti tòrnis,”

dìt i vevi, “là ’ndulà che ušùria’a ufìnt,

secònt te, la divin’ bontàt, e’l grop ti dìsfis.”

“La filošofia,” mi veva dìt, “se ben s’intìnt,

a no deriva doma da una part,

com’che la natura a cjòi la so curìnt,

ma dal intelèt divìn e da la so art;

e se ben che la to Fišica i ti jòs,

al’inìsi ti notaràs, sensa tuàrt,

che la vustr’art, la natura, cuant ca pòs,

a seguìs, com’che’l mestri al fà’l student;

a Diu la vustr’art a è com’che gnesa ghi fòs.

Da chisti dos, se tu i ti’as prešènt

la Gèneši dal prinsìpit, a convièn

ca è miej tacà a vivi e a ’vansà la zent;

e parsè ch’ušùria altra via’a tèn,

tant natura che chè ca ghi stà davòu

a dispresa, e’n t’altri a spera in ben49.

Ma vègnimi davòu, che di chì i’ai gust zì fòu;

che i Pes a slìtin sù’n tal orišònt,

e l’Orsa di stà sù cul Coru a vòu,

e al scjalìn là’n davànt ghi fìn front.

Cjànt Dodicèšin

Al era’l post alpìn ’ndà che zì jù pal rivòn

si podeva e, par altri che lì al era,50

ognidùn al era par poura plen di causiòn.

Com’che’n tal flanc na frana intera

che di cà di Trent ’l Adige a veva sbatùt,

o par taramòt o par mal sostèn di cjera,

che d’insima dal mont, ’ndà ca si veva movùt,

fin a bas a era la rocja fracasada,

che da lasù cualsìasi'l sarès vegnùt;

cussì’l buròn cu la so bruta strada;

e’n tal orli di chel turmìnt di rocja

l’orìbil bèstia51 di Creta’era pojada,

che concepìda’era stada da la fals’vacja;

e cuant che jodùt ni veva, se stesa si veva muardùt,

com’chèl che dentri al à la rabia’n clòcja.

Il me sàviu ghi veva sigàt a chel brut:

“Cròjtu tu che chì’l sedi’l duce d’Atèn,52

chèl che tal mont la muàrt ti’a dàt e uchì metùt?

Via di chì, bèstia: che chèl che chì’l vèn

nol e stàt maestràt da la to sòu53

ma’l vèn par jodi’l vustri sufrì’n plen.”

Coma chel toru cal vèn lasàt zì fòu

al stes timp ca ghi’è stàt dàt il colp mortàl,

saltùs al fà ma nol sà sè cal vòu,

cussì’l Minotàur jodùt i vevi, cul stes mal;

ma chèl, atènt, sigàt al veva: “Còr tal pas:

intànt cal è in furia, a è miej tacà’l cal.”

Alòr paj pieròns tacàt i vèvin a zì’n bas,

stìnt atèns, parsè che spes si movèvin

cuant che pèis nòufs ghi vegnèvin ’ntòr pojàs.54

“Pènsitu tu,” dìt al veva 'ntànt che’n jù i zèvin,

“forsi a sta ruvìna ca’a da vuardiàn

l’ira che domàt i'ai di chel mostru Cretìn?

Capìs chistu: cuant che, belzà a è cualchi àn,

che vegnùt i eri jò’n ta stu bas infièr,

sti ròcis no vèvin encjamò fàt stu dan;

ma sigùr a è che puc prima (chistu’l è pur ver)

cal vegnès chel tal55 che na granda preda

ghi veva cjòlt a Dit in ta chel sìrcul primièr,

da dut atòr la val sporcja e fonda,

tremàt a veva ch’jò pensàt i vevi che’l univèrs

al sintès amòu, che par chèl an d’è che avonda

a cròdin che al càos il mont spes ghi và vièrs;

e a chistu punt chista rocja vecja

a è rodolada jù a è in sens invièrs.

Ma vuarda la jù a val, ca s’jòt encja

chel grant flun di sanc che’n chèl al bulìs

chèl che di ušà violensa al altri si macja.”

O voja svuàrba e fùriis màtis

che tant ’ni spironejn’n ta sta vita curta,

e’n ta l’altra ogni danàt tant al surfrìs!

’Na gran fòsa jodùt i’ai bigulota56

coma chè che dut’l plan a imbràsa

second sè che dìt a veva la me scorta;

e tra ic e’l piè dal rivòn, na fasa

di centàurs a filava, di frècis armàs

com’che’n tal mont a ušàvin zì a cjasa.

Jodìnt ch’i vegnèvin jù, si sòn fermàs

e da la so fila’n tre fòu a sòn vegnùs

cun àrcos e frècis belzà preparàs;

e da lontàn’l prin sigàt al veva: “’N ta stu bus,

par cual sufrì i vegnèišu jù da lasù?

Dišèit a colp o’i vi còpi, intindùs?”

Il mestri dìt ghi veva: “Ghi rispundìn nù

a Chiròn, che dongja i jodìn luj stes:

mal ti’a zùt la voja che lasù spes a vèn sù.”

Dopo mi veva tocjàt e dita: “Chèl al è Nès,

che muàrt al è pa la bièla Deianìra57

e di sè vendicàt si’a da sè stes.

E chèl di miès, che al pet a si mira,

il grant Chiròn al è, che nudrìt al veva Achìl;

chel altri al è Fol, che stàt al era plen d’ira.

Atòr da la fòsa a vàn a mil a mil,

saetànt li ànimis vagabòndis

ca tèntin di bandonà 'l orìbil ašìl.”

Visinàs si èrin a li fièris snèlis:58

Chiròn cjòlt’l veva na frècia, e cul so cul

la barba’l spartiva da li mosèlis.

Liberàt’l bocjòn dal barbòus ostàcul,

dìt ghi veva ai so compàis: “Vi sèišu necuàrs

che sè che chèl davòu’l tòcja al mòuf’n ta stu sìrcul?

Cussì no pòsin fà i piè dai muàrs.”59

E’l me bon duca, che zà zùt ghi'era dret,

lì che omp e nemàl unìs a èrin fuàrs,

rispundùt al veva: “Al è ben vìf, e’a stu puarèt

mostràighi a mi convièn la val scura:

necesitàt chì ni custrìns, no’l dilèt.”

Lasàt ’l alelùia par nustra cura,

tal60 consegnàt mi'a chistu còmpit nòuf:

a nol è lari, nè jò ànima lara.

Ma par che virtùt pa la cual i mòuf

par chista strada salvàdia i me pas,

dani un daj tòs, che adès no si mòuf,

ca ni guidi al di là daj poscj’ sanganàs

e cal pàrti stu chì fin là insima,

ca nol e spirt e svualà nol pòl cuj so bras.”

A si veva Chiròn voltàt vièrs chej di prima

e a Nes ghi veva dìt: “Volta e guìdiu

e protèšiu se n’altri scjàp vi ferma.”

Cussì, ben compagnàs si èrin movùs la jù

lunc ’l orli dal lac cal boleva dut ros,

e i bulìs a sigàvin O Diu!

A èrin sot fin ta li sèis’n ta stu pastròs;

e’l grant Centàur al veva dìt: “Chej a sòn tiràns,

che’n tal sanc e’n tal vej fàt a àn li sòs.

Chì a si lamèntin daj so crudej dàns;

chì al è Lesandro e Dionìšio’l fièr,

che a Sicilia dàt ghi'a tàncju brus àns.61

E che front ca’a il so pèl cussì ner,

al è Asolìn; e chel’altri cal è blont,

al è Ubìs daj Èstis che, com’ca è pròpit ver,

distudàt 'l è stàt dal fiàstri sù tal mont.”

Alòr mi soj voltàt al Poet, cal à dìt:

“Chistu adès’ti’è prin e jo ti soj secònt.”62

Puc pì’n davànt’l Centàur si veva 'nserìt

in ta’na zent che fin’n ta la so gola

a pareva che fòu a vegnès da stu lìcuit.

’N’òmbra mostràt ni veva in banda, besola,

dišìnt: “Chel là al à 'mpiràt in tal templi di Diu

chel còu che’l Tamìs ’ncjamò nol mola.”

Dopo, zent che fòu dal flun, i jodevi la jù,

il cjàf e dut il so pet a tegneva,

e di lòu, tàncjus rivàt i eri a cognòsiu.

Cussì, puc a puc, pì bas a si feva

chel sanc, cussì cal scuetava doma i piè;

alòr encja nu visìns dal pas ’si zeva.

“Com’che da sta part pusìbil jodi ti’è

chel bulì che sempri al và calànt,”

dìt al veva il Centàur, “ti’as pur di crodi che

da st’altra, puc a puc, si stà visinànt

il so font, indulà che , tènlu ben prešìnt,

che infàm di tirània a gemìs tant.

La divin’ gjustìsia cà a và spunzìnt

chel Àtila che’l mont tant al à flagelàt,

coma Pir e Sest; e a và in eterno molzìnt

il lagrimà, che’l bulì a ghi’a molàt,

a Rinier da Cornet, a Rinier il Mat,

che a li stràdis tanta guera ghi’àn fàt.”63

Dìt chistu, voltàt si veva e’l splàs ripasàt.

Cjànt Tredicèšin

Nès a nol era ’ncjamò par di là rivàt

che nuàltris entràs i èrin’n ta un bosc

che da nencja un troj al era segnàt.

Fuèis vèrdis no’n d’èrin, ma di colòu fosc;

nencja bràghis lìsis, ma gropolòšis;

milùs no’n d’era, ma bachètis cun tos’c:

a no àn brùsis cussì spinòšis e dènsis

chej nemaj salvàdis che’n òdiu a àn

tra Cecina e Cornet64 che cjèris cultivàdis.

Chì li bruti Àrpis65 il so nit a fàn

ca vèvin scorsàt da li Strofàdis i Trojàns

cul avìs ca veva da rivàighi ’un grant dan.

Cun l’àlis làrgis e mùšis e cuej umàns,

sgrìnfis taj piè, e pànsis plumòšis,

a si lamèntin in ta chej àrbuj strans.

E’l bon mestri: “Prin che pì’n dentri ti zèdis,

capìs che adès ti sòs tal secònt ziròn,”

tacàt al veva a dismi: “e lì ti rèstis

fin ch’i ti rìvis tal’orìbil savolòn:66

però stà ’tènt; lì ti jodaràs ròbis

che pešu di sè ca si crodarès a sòn.”

Dapardùt a pareva ca vegnèsin làgnis,

ma i no jodèvin nisùn ca li feva;

fèr i eri restàt, cu l’idèis cunfundùdis.

Ch’jò’i vès crodùt i cròt che luj’l crodeva67

che li vòus a vegnèvin fòu da sti bràghis

da zent che da nuàltris si platava.

Ma’l mestri al veva dita: “Se tu ti spàchis

una da li frascjùtis che lì a stàn,

i pensèis tos a vegnaràn dùcjus sclarìs.”

Alòr un puc ’ndavànt slungjàt i vevi la man,

e cjòlt da un grant àrbul na braguta;

e’l tronc sigàt68 al veva: “Parsè stu dan?”

Cuant che’nsanganada a era sta frascjuta,

dìt al veva di nòuf, “Parsè ch’i ti mi spàchis?

Dal to spirt la pietàt a eše dut’ suta?

I sìn stàs òmis, e adès i sìn plàntis:

la to man pì buna stada a sarès

encja si fòsin stàs ànimis di sbìsis.”

Coma che se un stec vert da brušà ti vès

ta na banda, l’altra lagrimà t’jodarès

e’l alsasi dal vint cjulà ’la farès,

cussì da la stecja rota in tal momènt stes

sanc e peràulis fòu a ’sghisàvin; e ic jù

mi era zuda; e jò fer, com’che vùt poura i vès.

“Se luj’l vès crodùt prima di colà jù,”

il me sàviu al veva dìt, “puòr’ànima,

chèl che contàt i ài tal me libri lasù,

a no ti varès la man pojàt insima;

ma mi’è fadìja capì coma ch’i ghi’ai fàt

fà roba me par me dura, e no doma.

Ma ’nvènsi di fàighi tegni’l to venc curàt,

dìsghi di te, che’l to onòu’l rinfrèscj'

in ta chel mont lasù cuant cal sarà tornàt.”