E’l tronc: “Il to dols diši ben lu pescj';

i no pòs taši; i speri ca no vi peši,

parsè ch’un puc a rašònà m’invìscj’.

I soj pròpit chèl che li do clafs i vevi

dal còu di Federic, e li’ai dopràdis

sierànt lì, vjerzìnt là, com’ch’i volevi,

e’l segrèt ghi’ài cjòlt a cuaši ducju i òmis:

fede ghi’ài partàt al gloriòus ufìsi,

cussì tant ch’àn sufrìt i me pols e durmìdìs.69

La trojuta70 che maj da chel ospìsi

di Sešar a veva movùt i vuj putàns,

muàrt comùn, e daj palàs dai grancj’ vìsi,

a veva’nflamàt cuntra di me dùcju i spirs malsàns;

che ’nflamàs a vèvin tant inflamàt Augùst,

che i me miej onòus cambiàs si èrin in malàns.

Il spìrit me, par via di un spresànt gust,

crodìnt che’l murì mi cjolès dal disdèn,

ingjùst a mi veva fàt cuntra di me just.71

Par li radìs nòvis di chistu puòr len,

vi zuri che disleàl no ghi soj maj stàt

al me siòr, che d’onòu al era cussì plen.

Cuant che un di vu’n tal mont’l sarà tornàt,

che cunfuàrt ghi dedi a la memoria me, ca sìnt

encjamò il colp che l’invìdia ghi’a dàt.”

Tašùt al veva, e dopo: “Al stà tašìnt,”

dìt mi vea il poeta; “nosta pièrdi il momènt;

ma pàrlighi se cussì ti’as in mint.”

Alòr jò a luj: “I sarès pì contènt

s'i ti ghi domandàs tu se ch’jo’i vorès;

jo’i no pòl: masa pietàt i sìnt al momènt!”

Cussì al veva di nòuf tacàt: “Se’l omp al fès

di so volontàt sè ch’i ti ghi domàndis,

spìrit incarceràt, gust a si varès

s'i ti dišès com’che l’ànima s’unìs

a chiscju lencs; e dìšini, s'i ti pòs,

se spirs da àrbuj cussì a sòn maj partìs.”

Fuàrt alòr soflàt al veva’l tronc, com’ch’i t’jòs,

e convertìt chel vint in ta sti peràulis:

“Contavi i pòs sè che ben i cognòs.

Cuant ca partìsin l’ànimis feròcis

d’indulà che stàdis a sòn disradišàdis,

tal sìrcul siètim da Minos a sòn mandàdis.

A còlin tal bosc, e no’n ta bàndis sielzùdis;

ma là ’ndulà che furtuna ’li distira,

a bùtin coma blava’n ta li sèdulis.

Da frosc ogn’una a doventa planta salvàdia e dura:

l’Àrpis, che dopo’a si màngin li so fuèis,

a càušin dolòu che fòu a làsin na vura.

Coma l’àltris i zàrin ta li nustri sàlmis,

ma nencj’una a podarà rivistìla;

che vej li ròbis a no è just ch’i vìn distrušùdis.

Chì li strasinarìn, e dentri ta la

selva a saràn i nustri cuàrps ’mpicjàs,

ognùn tal àrbul da la s’ombrena crudela.”72

Nuàltris i’èrin encjamò al tronc leàs,

crodìnt che Pieri altri al volès dìšini,

cuant che surprindùs da’un grant rumòu i’èrin stàs,

coma chèl ch’in maniera sìmil vignì

al sìnt’l cinghiàl e la cjàsa dal so post,

e al sìnt da li bèstis e fràscjs’l grugnì.

A stu punt, da la me sinistra, pitòst

nus e scravagnàs, doj a scjampàvin fuàrt,

e’l bosc dut a distrušèvin, puòr post.

Chel davànt al veva dìt: “Vèn chì, vèn chì, O Muàrt!”

E’l altri, ca pareva che masa’l tardàs,

al sigava: “Lan, mancu svèltis in gran part

li to gjàmbis no èrin’n tal gjostrà dal Topàs.”

E cuant che forsi pì no ghi la podeva,

luj e un barùt a si èrin ingropàs.

Par davòu di luj il bosc s’impleniva

di càgnis nèris, bramòšis e, corìnt,

com’ levrièris che un, cjasànt, al molava.

Ta chèl cal’era colàt jù metùt ghi vèvin il dint,

e sbranàt lu vèvin un toc a la volta,

e via strisinàt a vèvin ogni so toc dulìnt.

Alora cjapàt par man mi veva la me scorta

e partàt là di chel bar cal planzeva

invàn pal sanc di ogni ramasa rota.

“O Jàcu da Sant’Andrèa,” al diševa,

“sè ti àja zovàt ušami da ripàr?

Colpa me se la vita to puc di bon a veva?”

Cuant che’l mestri ghi era li visìn, clar

ghi veva dìt: “Cuj èritu che par sti ferìdis

ti sòflis cul sanc stu cjacarà penòus? Dìs clar.”

Alòr luj: “O ànimis che rivàdis

i sèis a jodi la strage imoràl

da li me fràscjs da me stes sbregàdis,

cjolèilis sù da chel bar cal stà tant mal.

Jò’i soj da la sitàt che cul Batista73

cambiàt a à il prin paròn, e chel tal

cu la so art sempri la farà trista,

e s’a no fòs parsè che tal Punt Vecju

di luj a resta ’ncjamò un puc in vista,

chej sitadìns che rifàta a l’àn dal jù

su la siniša d’Àtila vansada,

invàn par rifala si varèsin dàt sù.

E la me cjaša i vevi'n in fòrcja74 cambiada.”

Cjànt Cuatordicèšin

Sicom’che l’amòu dal me post di nàsita

mi veva'l còu strenzùt, cjapàt sù i vevi li ramàsis

e'ndavòu tornàdis a chèl in fin di vita.

Sùbit rivàs i èrin là ca si spartìs

il secònt ziròn dal ters, e indulà

che dal Just s’jòdin li orìbilis ròdis.

Par ben mostrà li ròbis ca èrin là,

i dišaraj ch’i èrin rivàs ta un grant prat

ch’erba verda non d’aveva, nencja zala.

Dal bosc doloròus al è’l prat atòr ghirlandàt

coma che’l bosc al è dal grant fosàt:

chì’n tal’orli dal splàs i vèvin i pas fermàt.

Par dut a era savolòn sut e ’mpacàt

e’l post ghi someàva tant a chèl che

sot daj piè di Catòn al era stàt pestàt.75

O vendeta di Diu, cuant timòu che

vignì ti ghi fàs a ognùn cal lès

chèl che dut manifèst stàt a mi è!

Tanti ànimis nùdis jodùt i vevi, e chès

in mòut mišeràbil a planzèvin

e ognùn a pareva che’l stes sufrì ’nol vès.

Cers di lòu su la schena si distiràvin;

altra zent si sintava dut’atenta,

e àltris pur sempri a si movèvin.

La zent che’nziru a zeva a era tanta,

e mancu chè che sdrajada a era al turmìnt,

ma pešu di dut a stèvin chej da la lengata.

Cun colà lent, su dut’l savolòn presìnt

a plovèvin fàldis infogàdis,

coma di nèif in ta li àlpis sensa vint.

Com’che Lesàndri in ta che bàndis cjàldis

da l’India jodùt al veva ’nsima daj so fans76

fin in cjera flàmis colà sàldis;

che par pestasà metùs ’si èrin, visìns e lontàns,

luj e li so schièris, par che’l vapòu

si distudàs prin ch’a caušà’l zès altri dans;

cussì’l vegneva jù ’l eterno calòu;

e’l savolòn al impijàva com’la lescja

sot ’l asalìn, e’l radoplava’l dolòu.

Sensa maj ripošà a’era l’intrescja

da li puòri mans, che chej fòucs pì visìns

via a scjasàvin—che arsùra frescja.

Scuminsjàt i vevi: “Maestro, tu ch’i ti vìns

duti li ròbis, fòu che ognùn demoni fuàrt

ch’jodùt i vìn al entrà e che’ncjamò ni sòn in mins,

cuj’l eše chel grant ca par ca no si vedi necuàrt

dal fòuc, sdrajàt com’cal è e cul vuardà brut,

ca no si rìnt nencj’a la ploja, che tant a àrt?”

E chel stes che cont si veva ben rindùt

ch’jò ghi domandavi al me duca di luj,

al vevafreysty sigàt: “Vìf e muàrt: il stes i soj in dut.

Se Gjove al straca’l so fàbri77 da cuj

tant infastidìt cjòlt ghi veva la saèta

che a la fin da bàtimi a veva, e pì di un puj;

o se luj’l stufa’i àltris un’a la volta

a Monzibièl ta la fušina nera,

sigànt ‘Bon Vulcan, ajùta, ajùta!’,

cussì com’che fàt al veva’n ta la lota di Flegra,78

e me cal saèti cun granda fuarsa

a nol podarès vej vendeta ’legra.”

Alòr il me duce parlàt al veva cun fuarsa,

tant ch’jò no lu vevi maj cussì fuàrt sintùt:

“O Capànio, pa la rašòn ca no s’indolsa

la to ’rogansa, i ti sòs tu punìt:

nisùn martiri, fòu da la to rabia,

al tegnarà’l to teròu di dolòu ’mplenìt.”

Dopo, cun me, pì serèn, al veva paràt via

dišìnt: “chel lì al è stàt un daj sièt regnàns

che Tebe judàt a àn; e’l a vùt, e ’l para via,

a veju Diu’n’disdèn, ca lu cròt cauša daj so dans;

ma, coma che jò’i ghi’ai dìt, i so dispiès

a no sòn par luj nencja un puc malàns.

Adès stami davòu, e i no volarès

ch'i ti metès i piè’n tal savolòn ardìnt;

ma dentri tal bosc tèn i piè strès.”

Tašìnt i èrin rivàs ulà cal zeva surgìnt

un rìvil picinìn da la foresta;

tant ros al era che di butà fòu i sintevi muvimìnt.

Com’che dal Bulicàm79 a vèn fòu ’na rojuta

che dopo li pecjadòris si spartìvin,

cussì’n tal savolòn a zeva ic duta.

Il so font e li dos bàndis a èrin

fàtis di piera, coma pur i màrgins;

par chèl necuàrt mi’eri che pal pas i zèvin.

“Fra dut chèl ch’i’ai volùt ch’i ti tegnès a mins,

dopo che nu’i sìn entràs pa la puarta

che ducju a pòsin pasà o zighi visìns,

’na roba ca no à notàt la to vista,

e ca varès da vej, al è stu rìvul chì,

che sù di sè’l distuda ogni flamuta.”

Sti peràulis dìtis li veva’l duce a mi;

alòr jò preàt lu vevinca m’ingrandìsi’l past,

che la voja’l era zà zùt a ’ngrandimi.

“In miès dal mar si pòs cjatà un post guàst,”

al veva alòr dita, “ca si clama Creta,

ca veva un re cal tegneva’l mont cast.

Ulà a è na montagna dal dut bondanta

di aga e di fràscjs, cul non d’Ida;

com’na roba vecja a è adès dešerta.

Rhea a la sielzuda com’na cuna fida

par il so frutùt, e par platalu dut

s’al planzeva, a deva na sigada.

In tal mont un grant vecju’l è stàt jodùt

cal tèn li spàlis voltàdis vièrs’l Egjt,

e Roma’l jòt, ’ndà che’l sperà al à metùt.

Il so cjàf al è di oru fin finìt,

e di pur arzènt a sòn i so bras e pet,

e di ram fin lì che’l cuàrp a si divìt;

da li’n jù dut’l è fàt di fièr sclet,

al di fòu dal piè destri cal è di madòn;

e’l stà’n ta chèl pì che’n ta 'l altri dret.

Duti li pars, fòu che ’l oru, ròtis a sòn

da na fesùra ca gota làgrimis

ch'l sclap a làsin cul zì da la stagjòn.

E zìnt ju a sbùšin li altri ròcis

fašìnt ’l Àcheront, il Styx, e ’l Flegetonta;80

e dopo a vàn jù cun che altri gòtis,

e’n fin a rìvin là che pì no si dismonta:

a fàn pur Cocit; e sè ca sedi che posa,

pì tars t’jodaràs, però chì no si conta.”

E jò a luj: “Se sta pìsula fosa

a deriva da lasù tal nustri mont,

parsè i jodinu ch'encja in ta stu post si'ngrosa?”

E luj a mì: “Tu ti sàs che’l post81 al è rotònt;

e se pur a è ver ch’i ti sòs vegnùt jù tant

pa la sinistra, zìnt la jù vièrs il font,

no ti’as encjamò il sìrcul ziràt dut cuant:

duncja, s’a vèn fòu cualchicjusa di nòuf,

nosta maraveàti pì di chel tant.”

E jò di nòuf: “Mestri, ’ndulà ca si mòuf

Flegetònt e Lete pur? che dal un i ti tàs,

e ’l altri’l vèn fàt, ti dìs, cuant che chì a plòuf?”

“Ta duti li to domàndis ti mi plàs,”

al veva rispundùt, ma’l bulì da l’aga rosa

da risolvini a veva una ch’i ti mi fàs.

Lete t’jodaràs, ma fòu di sta fosa,

’ndulà ca vàn l’ànimis a lavasi

cuant che pentìt si’a ogn’ànima colpoša.”

E ’nfìn: “Belzà a è ora di lontanasi

dal bosc; stà atènt davòu di vegnimi:

i òrlis a no sòn ’nfogàs; lì tegnìnsi,

parsè che lì a no è nuja ca s’inflami.

Cjànt Cuindicèšin

Adès si movìn par un daj durs màrzins;

e’l fun da la ròja fer’n alt’l stà e tant,

che dal fòuc al salva aga e àrzins.82

Coma i Flamèncs tra Brugia e Gujsènt,

temìnt il mar alt che vièrs lòu si buta,

a fàn ripàr par che’l mar nol vegni ’ndavànt;

e com’ca fàn pur i Padovàns lunc’l Brenta

par difìndi li so vìlis e cjascjej,

prin’che’l cjàlt a sìntin Cjarnia e Carinta83;

in maniera sìmil a èrin fàs chej,

encja se no pròpit cussì als e grancj’,

ma èrin lo stes dal so mestri’l volej.

I si èrin zà tant lontanàs da scjù poscj’

che scjù àrbui no varès pì d’jodi podùt,

nencja se’i boscs a fòsin stàs tant pì grancj’,

cuant che na fila d’ànimis i vèvin jodùt

ca vegnèvin lunc ’l àrzin, e ognuna

mi fisava coma cuant ca si scurìs dut

un al vuarda ’n altri sot na nova luna;

e cussì vièrs di nu li sèis a spisàvin

com’cal fà’l vecju sartòu cun vista puc buna.

Da tal famèa cjalàt cussì da visìn,

cognosùt da un i eri stàt, ca mi veva tiràt

la mània e sigàt: “Ben si cognosìn!”84

E jò, cuant che a mi’l bras al veva slungjàt,

fìs vuardàt lu vevi tal so brustulìt di aspièt,

cussì che ’mpedìt no ghi veva'l so mušu brušàt

di cognòsilu, po, al me intelèt;

e sbasànt la me man vièrs la muša,

rispundùt ghi vevi: “Sèišu chì vu, Siòr Brunèt?”

E luj: “O’l me bon fiòl, al pòsia ausà

un puc di timp cun te il Brunèt Latìn

di stà, s’i ghi dìn timp ai àltris di avansà?”

E jò dìt ghi vevi: “Stèimi pur visìn;

e s’i volèis che cun vu i mi sinti,

và ben, se ben’l và cun chèl dal me cjamìn.”

“Fiòl me,” al veva dìt, “se alc un di scju chì’l vòu disti,

e’l resta fer, par sent àis al stà dopo sdrajàt

e i so bras dal fòuc no’l pòsin pì asìsti.

Ma và pur indavànt: jò ti staraj al lat;

daj me compàis i tornaraj dopo jù,

che ognidùn al plans da eterno danàt.

Di zì jù’n strada i no vevi’l coràgju

par stà cun luj, ma’l cjàf bas i tegnevi

com’un cal riverìs chej ca sòn pì’n sù.

Al veva tacàt: “Sè cal è cal destini

di fati vignì chì prin dal ùltin sen?

e dìs di chèl ch’jodi ti fà par indlà zì”

“Lasù’n alt, ulà cal è ogni dì serèn,”

ghi vevi rispundùt, “ta na val mi soj pierdùt,

prin ca vès la me etàt tocjàt il plen.

Dom’alièj di matina’l è chist susedùt:

chistu si’a fàt jodi, tornànt jò ulà,

e a cjàša di nòuf mi partarà par stu post tant brut.”

E luj a mì: “Seguìs pur la to stela

e maj ti sbaliaràs di rivà tal gloriòus puàrt,

se ben mi soj necuàrt ta la vita biela;

e se jò’i no fòs cussì da timp muàrt,

jodìnt che’l cjèl a ti’è stàt cussì benèvul,

ghi varès dàt a la to òpera cunfuàrt.

Ma chistu ingràt e malìn di pòpul

che da Fiešul al è vegnùt jù’n timp antìc,

e cal tèn encjamò dal mont il perìcul,

si farà par te, pal to ben fà, nemìc:

e a è rašòn, che par scjù schers crudej

a no convièn pròpit fà frutà dols il fìc.

Da timps antìcs a vegnèvin clamàs svuarbej;

sta zent a è avàra, invidiòša’e ’rogànta:

da l’ušànsis sòs di tègniti a è miej.

La to furtuna tant onòu ti planta

che na part e l’altra di te a varàn fàn,85

ma l’erba dal bec a sarà distanta.

Cal fedi strage il bestiàn fiešolàn

di sè stes, e ca nol toci la planta

che forsi ’ncjamò fòu a vèn dal so ledàn,

che’n chèl a rivìf la siminsa santa

di chej romàns ca èrin restàs cuant

che stàt fàt’l era’l nit di malìsia tanta.”

“Se’l me volej’l fòs stàt tant pì ’mportànt,”

rispundùt ghi vevi, “vu ’ncjamò no sarèsis

da l’umana natura lasàt dibant;86

che’n mins encjamò mi’è fisa e m’intristìs

la cjara e buna imagin’ paterna

di vu cuant che’n tal mont cul zì da l’òris

m’insegnàvis com’che ’l omp a si’eterna:

e cuant ch’i podaraj, mentri ch’i vif,

il nòn vustri i vuej falu lasù tornà.

Sè ch’i mi contàis tal me cjàf i lu scrìf,

e cont lu tegnaraj par spiegà cun altri test

a ic87, se là i rivaraj, par intìf.

I vuej doma ca sedi ben manifèst,

che sè la cosiènsa no mi impedìs,

la Furtuna i confrontaraj, cun alc di sest.

A no sòn nòvis par me sti capàris:

ca ziri pur Furtuna la so roda

com’ca vòu, e i contadìns li so sàpis.”

Il me mestri alora in ta la banda

destra a si veva ’ndavòu voltàt a vuardami;

e dìt al veva: “Ben scoltada se ben notada.”

Ma lo stes a cjacarà i zaraj a mètimi

cun Ser Brunèt, par cjatà fòu cuj ca sòn

i compàis sos pì famous, com'ch'i stimi.

E luj: “Savej di cualchidùn al è bon;

di chej àltris a sarès di taši tant miej,

ch’i vìn puc timp, e ròbis da diši tàntis a sòn.

Che dùcjus a èrin clèrics ti varès di savej

e leteràs grancj’ e di fama granda,

e dal stes sporc pecjàt tal mont a èrin chej.

Prisiàn tacàt ghi stà a che zent lorda,

cun Checo d’Acors pur; encja d' jòdilu,

se di un tal schifo voja ti'n vès vuda,

chèl ti varès podùt, encja se trasmutàt lu

vèvin (dal servo daj serfs) dal Arno al

Bachiliòn, la che’l so malàn zùt al era a lasalu.

I dišarès di pì, ma’l contalu sensa fal

masa lunc al sarès, parsè che jò’i jòt

fun nòuf ca si leva sù dal savolòn da la val.

A riva zent cu la cual no pòl stàighi sot:

ti racomandi tant il me Tešòu,88

che’n ta chèl encjamò i vìf, pur uchì sot.”

Alòr a si veva voltàt com’un coridòu

cal còr a Verona 89cul colòu dut vert

paj cjàmps, e al somèa di dùcju lòu

chèl cal vìns, e sens’altri no chèl cal pièrt.

Cjànt Sedicèšin

Rivàt zà i eri indulà ca murmurava

l’aga ca colava’n tal altri sìrcul,

pròpit com’un vespàr cal sbušinava,

cuant che tre òmbris jodùt al veva'l me vul

vignì fòu da’un scjàp cal pasava

sot di che dura plòja ca no bàt maj màncul.

Vièrs nu a vegnev’ognuna e a sigava:

“Fèrmiti tu che dal vistìt ti somèis

un che dal nustri puòr paìs90 al riva.”

Puòr me, se plàis ca vèvin parfìn ta li sèis,

nòvis e vècis, da flàmis caušàdis!

Encjamò mal i mi sìnt al pensàlis.

Si veva fermàt il mestri a li so sigàdis;

vièrs me voltàt si veva e dita: “Speta.

A scjù chì bišugna ušàighi cortešìis.

E s’a no fòs par chel fòuc cal saèta,

ca è natura dal post, jò’i dišarès

che miej a è par te che par lòu di fà svelta.”

Esìnt nu lì fèrs, di nòuf tacàt a vèvin chej puarès

il vers antìc91; e cuant ca èrin da nu rivàs,

chej tre na roda fàt a vèvin di sè stes.92

Com’ca fàn i campiòns, nus e sudàs,

cuant ca studièjn com’otegni vantàgju,

prin’che al bàtisi a vegnìn impegnàs;

cussì zirànt, ognidùn in sù e’n jù

mi vuardava, cussì che par na banda’l cuèl

si stuarzeva ma ai piè no ghi zeva davòu.

E “Se’l mal di stu post mol ma tant crudèl

dispièt a mi fà e al nustri preà,”

al veva un tacàt, “e al brušamìnt da la pièl,

ca posi la nustra fama’l to spirt pleà

par dìšini cuj ch’i ti sòs che cuj piè vifs

ognùn a ti jòt cussì sigùr ’l infièr freà.

Chistu, che li so tràcis i me piè a pèstin restìfs,

e che dut nut e spelàt al è’n strada,

grant al è stàt pì di chèl che crodi t’intìv’s:

Nevòut al è stàt da la buna Gualdrada;

a si clamava Guido Guera, e’n vita

tant fàt al veva cul cjaf e cu la spada.

’L altri davòu di me’l savolòn al pesta:

Luj al è Teghiàr Aldobrànt, e la so vòus

tal mont a sarès da godi e basta.

E jò, ch’i soj metùt cun lòu’n ta sta cròus

i’eri Jàcu Rusticùs, e, tenti di mins ben vièrt,

la me fèmina dàt mi veva ducju i malàns.”93

Se jò’i fòs stàt’ ndà che dut a è di fòuc cujèrt,

nenfra di lòu di sot i mi sarès butàt,

e'l me siòr al varès sufrìt, chèl al è cèrt;

ma parsè ch’jò i mi sarès cuèt e brušàt,

la poura vinsùt a veva la me buna voja

che d’imbrasàju mi veva ’ngološàt.

I vevi alòr tacàt: “Dolòu, no malìsia,

la vustra condisiòn dentri a mi’a fisàt,

tant che tant’ghi volarà par zì via,

apena che stu me siòr mi’a contàt

peràulis che par chès pensàt i vevi

che sè ch’i sèis, cussì vi vevi pensàt.

Di là daj vùstris i soj, e’i scoltavi

sempri l’òpera vustra e’i biej nòns

che cun tant gust i sintevi e contavi.

’L amàr i lasi e’ai milùs i vaj che prons

prometùs mi sòn stàs dal me duca onèst;

ma jù’n tal miès i’ai prin da zì, paj rivòns.”

“Ca conduši par tant timp cun chistu bon sest

l’ànima’l to cuàrp,” luj dita'l veva di nòuf,

“e dopo ca luši pur la to fama cul rest,

ma dìs se ’l onèst e bon vivi si mòuf

’ncjamò’n ta la nustra sitàt com’na volta,

o se zùt al è’l soreli e’nvensi a plòuf;

che Gulièlmo Borsej, ca si lamenta

cun nu da puc e al è là cuj compàis,

asaj cul so diši a ni tormenta.”

“La zent nova e ducju chej so guadàis

e vìsis a sòn a dismišura generàs,

Firènse, in te, cussì che zà ti sìns li plàis.”

Cussì i’ai sigàt, cun muša e vuj alsàs;

e’i tre, che capìt a vèvin chistu coma risposta,

vuardàs si èrin com’davànt dal ver ’mpipinotàs.

“Sè ch’altri vòltis cussì puc ti costa,”

a vèvin rispundùt, “il sodisfà dùcjus,

beàt tu se cussì ti pòsis parlà a pusta!

Cussì, s’i ti scjàmpis da scju poscj’ tant brus

e a jodi ti tòrnis li bieli stèlis

e diši ti podaràs: ‘I sìn zùs,’

fà che di nu a la zent ti pàrlis.”

A stu punt ròt a vèvin la roda, e’al scjampà

àlis a parèvin li gjàmbis sos snèlis.

Un frosc d’erba i no varès podùt gjavà

prima che cussì svels sparìs a fòsin;

alòr il mestri’l troj just volùt al veva cjapà.

Ghi eri zùt davòu, e puc ’ndavànt i èrin

che zà’i sintèvin il rumòu da l’aga,

ch’al parlà apena i si sintèvin.

Coma chel flun che pur sempri al vaga

ben prin dal Monviso, vièrs il levànt,

a sinistra dal Apenìn, fašìnt na riga

ca si clama Agacujèta in sù, tant

prin che jù a val al zèdi’n tal bas lièt,

e a Forlì cun chel nòn nol và pì ’ndavànt,

ulà al rimbomba ’nsima di San Benedèt

dal’Alp, par colà ’n ta na cascata

che a fà la part di pì di mil a si mèt;

cussì, in front di ’na riva dut rota,

sintùt i vèvin il fracàs di che aga tinzuda,

che èco alòr rumòu e orèla ’n lota.

Jò’i vevi ’ntòr ’na cuarda rodolada

e cun ic i vevi pì vòltis pensàt

la lonsa di cjapà da la pièl macjada.

Dopo vej dut chel torzeamìnt molàt

coma che’l duce mi veva comandàt

data ghi la vevi ta un grop dut invilusàt.

Alòr luj si veva voltàt vièrs il destri lat

e un bièl puc pì lontàn da la sponda

stu arnèis al veva ’n ta stu profònt casàt.

“E pur alc di nòuf al à pròpit da dà,”

i mi diševi a me stes, “al nòuf sen

che’l mestri cul vuli al zarà a secondà.”

Ahi cuant ai òmis stà atèns a ghi convièn

visìn di chej ca no jòdin doma l’òpera,

ma jodi’a vòlin sè che’l pensej’l ritèn.”

E mi veva dìt: “Adès chì sù al vegnarà

chèl ch’i speti e che’l to pensej’l insumièa:

a è alora miej che a tè a si fedi mostrà.”

Sempri a chel ver cal à muša di bušìa

’l omp al à da tègnisi pì cal pòl dal diši

par che bušiàr a nol zedi a someà;

ma paj vèrs di sta—chistu i no pòl taši—

comèdia, i ti zuri, cjàr letòu,

che lòu a no zaràn par tant timp a luši,94

se jodùt no’ai par l’àjar plen’di dolòu

vignì nodànt na figura in sù

ca deva maravèa al còu sigùr,

cussì com’cal torna’n sù chèl cal và jù

a molà l’àncora ca s’ingròpa

o ta’un scoj o altri che’l mar al siera sù,

e’n sù al torna, cun’un grant colp di talpa.

Cjànt Dišisietèšin

“Èco la bèstia cu la coda spisa

ca pasa montàgnis, ca ròmp murs e àrmis;

èco chè che par dut il mont a spusa!”

Cussì tacàt al veva il me duca a contàmilis;

e fàt sen ghi veva di vignì’n tal orli,

lì che’l màrmul ch’adès i’ ušàn al finìs.

Cun cjaf e pet che sporcja figura di imbroj lì

vegnuda fòu a era; ma oh cuant puc gust

d'jòdila ca era; ma la coda lasada a la veva dentri lì.

La so muša a era muša di omp just,

tant buna a ghi someàva la pièl,

e d’un sarpìnt gros dut il rest dal fust;

do gjàmbis pelòšis a veva fin sot il cuèl;

schena, pet, e dùtis dos li bàndis

di grops e risòs cujèrtis ’èrin, dut puc bièl:

cun pì colòu e cussì ben tesùdis

Tartars o Turcs maj fàt’no’an tal’ tèlis,

nè maj no'n d'à la Aràcne ideàdis.

Com’che a vòltis i jodìn li bàrcis,

ca sòn un puc’n ta l’aga e’un puc par cjera,

e coma ulà tra cjòchis sgjvìgnis todèscjs95

il bìvar ’si tèn pront pa la so guera96,

cussì la bruta bèstia a si pojava

sul orli di piera che’l savolòn al siera.

In ta l’aria duta la so coda a zuisava,

strinzìnt in sù la velenoša fòrcja

che com’un scorpiòn la so punta ’armava.

Il duc dìt al veva: “Tacàn a la largja

a fà un puc di strada vièrs che bruta

e trista bèstia che ulà s’imbancja.”

Ma jù’i èrin zùs vièrs la destra tetuta

e in tal orli i vèvin fàt un dèis pas

par scansà’l savolòn e la flamuta.97

E cuant che ulì di ic i èrin rivàs,

pì lontàn jodùt i vèvin in tal savolòn

cèrs che visìn dal buròn a èrin sintàs.

Uchì il mestri: “Sicom’che tant benòn,

e a font, i ti cognòs chistu sìrcul,”

a mi’a dìt, “và, e jòt la so condisiòn.

Và pur a rašonà cun lòu, ma ’n pìsul:

in tal fratìmp i parlaraj cun chista,

ch’ušà’i volìn li so spàlis da èrcul.”

Cussì ’ncjamò ’n sù par l’estrema cresta

di chel siètim sercli pròpit dut besòu

i eri zùt, ’ndà che che puora zent a stà.

Fòu daj so vuj al scopiàva’l so dolòu;

di cà, di là, si judàvin cu li mans

tant da chel savolòn cjàlt che dal vapòu:

pròpit coma che d’estàt a fàn i cjàns

cun ghigna o cun sata cuant che muardùs

a sòn da puls, da mòscjs o da tavàns.

Cuant ch’in muša di cèrs i mes 'èrin zùs,

indulà che’l fòuc doloròus al cola,

cognosùt no vevi nisùn, ma lì a èrin dùcjus

cu na borsuta jù dal cuèl, a pìndula,

ca veva un cert sen e un cert colòu,

ch’ognùn al someàva di gòdila.

E cuant che jò, vuardànt, mi eri metùt cun lòu,

ta na borsa zala jodùt i vevi un blu98

che di mòut e muša’l veva di leòn, òu.

Dopo, parànt via stu post a vuardalu,

jodùt in d'avevi n’altra coma’l sanc rosa

cu n’àucja blancja pì dal butiru.

E un che cu na scrofa blu e grosa

segnàt al veva il so sachetùt blanc,

dìt mi veva: “Se fatu tu ’n ta sta fosa?

Và via; e parsè ch’encjamò ti zira’l sanc,

ti’as di savej che’l me visìn Vitaliàn

a sinistra si sintarà dal me flanc.

Cun chiscju florentìns i soj padovàn:

tanti vòltis l’orèlis mi’an intronàt

sigànt: ‘cal vègni pur ’l cavalièr sovràn,

cal varà borsa cun tre cjavròns menàt!’”

Chì fàt sl veva na bocjàta e butàt fòu

la lenga com’un nemàl ca si tèn’l nas lecàt.

E jò, temìnt d’infastidì’l me signòu,

che da puc di stà puc mi veva višàt,

da che puor’ànimis tornàt i eri’ndavòu.

Cjatàt i vevi che’l me duca’l era montàt

belzà tal schenòn di chel crudèl nemàl,

e dìt mi veva: “Adès tenti fuàrt e’ncoràt.

Ormaj cussì i zìn jù ’n ta stu fosàl:

monta davànt, che jò’i vuej èsi’n tal miès,

cussì che la coda no podarà fà dal mal.”

Coma chèl ch’intòr al sìnt il brividès

da la cuartana, cun l’òngulis blàncis,

e che dom’a vuardà’l vert al tremarès;

tal i’eri jò al sinti che peràulis;

ma la vergogna mi li veva ben sunàdis,

che’n front dal paròn al serf ghi da pì fuàrsis.

I mi eri cussì sestàt su che spalàtis:

Mut i eri restàt cuant che diši i volevi,

ma i no vevi podùt: “Fà ch’i ti m’imbràsis.”

Luj belzà mi veva judàt cuant che mal i stevi,

e pì’ncjamò; apena ch’i eri montàt,

mi veva tant judàt che dur mi tegnevi;

e dita'l veva: “Geriòn, mòuf il cuarpàt:

che’i zìrus a sèdin larcs e il zì jù puc:

pensa al pèis nòuf ca ti’è stàt cargàt.”

Com’che la navuta a vèn fòu dal so lòuc

puc par puc prima da lasà il so puàrt,

e dopo che’n dut si sinteva tal so zòuc,

là cal era’l pet, il so codòn stuàrt

al veva, e com’na bišata si veva movùt,

e cu li sgrìnfis l’aria movùt al veva fuàrt.99

Pì poura di cussì i no cròt cal vès vùt

Fetòn cuant che bandonàt al veva i frens,

e’l cjèl, com’ch’i savìn, si veva cuèt cuaši dut;

e nencja’l puòr Icar cuant che’i rognòns

si veva sintùt splumà da la cjalda cjera,

cul sigà dal pari, “Brut vivi ti tèns!”

O se poura! Di fòu altri no era

che aria’n t'ogni banda, e dut platada

a era ogni vista fòu che la bèstia ’ntera.

Jodinla che ic plan planìn a è lì ca noda:

a zira e a và jù, ma jò’i no mi necuàrs

fòu che dal vint sot la muša, e la soflada.

A destra’i sintevi zà chej rumòus fuàrs

che sot’l feva’l svuatarà da li àghis

che’i me vuj d’jodi la jù no èrin avàrs.

Ma poura vùt i vevi di sbrisà jù da li bàndis,

’ndà ch' jodùt i vevi fòucs, e planzi i vevi sintùt;

che jò tremànt strenzùt i vevi di nòuf li gjàmbis.