Lagrimànt a veva la cjera soflàt fuàrt un vint,

LA DIVINA COMÈDIA

By di Dante Alighieri

Tradusiòn furlana di Ermes Culòs

2006

CONTENTS

DANTE’S COMEDY IN FRIULIAN

Translator’s note

(Ermes Culòs, Ashcroft, June [2006])Preàmbul

INFIÈR

Cjànt Prin

Cjànt Secònt

Cjànt Ters

Cjànt Cuàrt

Cjànt Cuìnt

Cjànt Sest

Cjànt Siètim

Cjànt Otàf

Cjànt Nonu

Cjànt Dècim

Cjànt Undicèšin

Cjànt Dodicèšin

Cjànt Tredicèšin

Cjànt Cuatordicèšin

Cjànt Cuindicèšin

Cjànt Sedicèšin

Cjànt Dišisietèšin

Cjànt Dicjotèšin

Cjànt Dicjanovèšin

Cjànt Vincjèšin

Cjànt Vincjunèšin

Cjànt Vincjaduèšin

Cjànt Vincjatreèšin

Cjànt Vincjacuatrèšin

Cjànt Vincjasincuèšin

Cjànt Vincjasejèšin

Cjànt Vincjasietèšin

Cjànt Vincjotèšin

Cjànt Vincjanovèšin

Cjànt Trentèšin

Cjànt Trentunèšin

Cjànt Trentaduèšin

Cjànt Trentatreèšin[209]

Cjànt Trentacuatrèšin

PURGATORI

Cjànt Prin

Cjànt Secònt

Cjànt Ters

Cjànt Cuàrt

Cjànt Cuìnt

Cjànt Sest

Cjànt Siètim

Cjànt Otàf

Cjànt Nonu

Cjànt Dècim

Cjànt Undicèšin

Cjànt Dodicèšin

Cjànt Tredicèšin

Cjànt Cuatordicèšin

Cjànt Cuindicèšin

Cjànt Sedicèšin

Cjànt Dišisietèšin

Cjànt Dicjotèšin

Cjànt Dicjanovèšin

Cjànt Vincjèšin

Cjànt Vincjunèsin

Cjànt Vincjaduèšin

Cjànt Vincjatreèšin

Cjànt Vincjacuatrèšin

Cjànt Vincjasincuèšin

Cjànt Vincjasejèšin

Cjànt Vincjasietèšin

Cjànt Vincjotèšin

Cjànt Vincjanovèsin

Cjànt Trentèšin

Cjànt Trentunèšin

Cjànt Trentaduèšin

Cjànt Trentatreèšin

PARADÌS

Cjànt Prin

Cjànt Secònt

Cjànt Ters

Cjànt Cuàrt

Cjànt Cuìnt

Cjànt Sest

Cjànt Siètim

Cjànt Otàf

Cjànt Nonu

Cjànt Dècim

Cjànt Undicèšin

Cjànt Dodicèšin

Cjànt Tredicèšin

Cjànt Cuatordicèšin

Cjànt Cuindicèšin

Cjànt Sedicèšin

Cjànt Dišisietèšin

Cjànt Dicjotèšin

Cjànt Dicjanovèšin

Cjànt Vincjèšin

Cjànt Vincjunèšin

Cjànt Vincjaduèšin

Cjànt Vincjatreèšin

Cjànt Vincjaquatrèšin

Cjànt Vincjasincuèšin

Cjànt Vincjasejèšin

Cjànt Vincjasietèšin

Cjànt Vincjotèšin

Cjànt Vincjanovèšin

Cjànt Trentèšin

Cjànt Trentunèšin

Cjànt Trentaduèšin

Cjànt Trentatreèšin

FOOTNOTES

DANTE’S COMEDY IN FRIULIAN

Translator’s note

Friulian is the language of my childhood, the language I spoke with my parents and brothers and friends in my hometown in the northeastern region of Italy known as Friuli. It is still my preferred language of conversation with my brothers and Friulian-speaking with friends. What’s Friulian? Maybe the best way to describe it is by imagining what England was like, say, a hundred years or so after the Normans invaded it & settled in for the long haul. In doing so they pretty much changed the cultural and linguisticic landscape of England. In pre-Norman times, the English were quite contènt to do their rough & tumble business in the old “Saxon” language; but with the coming of the Normans, the old Saxon was just not good enough for the conquering overlords. It needed something more to enable them to take care of their educational, religious, social and commercial needs. And so you had a situation where the ruling classes spoke a sort of Frenchified Saxon (which was to become the English of today), while the workers, the peasants—you know, the lower sort—went on speaking Saxon. And so those rude folks kept on raising and butchering pigs and cattle for their masters; but they never ever served pig or cow steak for them. No—their masters insisted on being treated with luscious chunks of pork or beef (boef). That, in more ways than one, has been the case in Friuli. Italian has been—and continues to be—the educational, commercial and administrative language of the region, while Friulian has traditionally been the language spoken by the common folk, mainly in the rural areas. Time was when speaking Friulan in a public, “polite” setting, would give away your “peasant” origin, and that wouldn’t do. But let’s not think that this sort of linguistic snobbery is a peculiarity of Italian only. Every language has its Professor Higgins & Eliza Doolittle. Friulian itself is not squeaky clean when it comes to that. My Dante itself may, by some purists, be seen as a Friulian aberration, since it does not conform to what is generally regarded as the “classical” Friulian, the Friulian spoken in such strongholds as Udine or San Daniele del Friuli.

My Friulian translation of Dante, then, is, in part at least, a reaction to that sort of thing. Could Friulian—the lowly, peasant Friulian, particularly the Friulian used in the fields and alleys and bars of Pasolini’s Casarsa—cope with the supreme sophistication of Dante’s language and concepts? The readers will, of course, judge for themselves. Certainly they will get at least a sense of what would have happened if Dante’s muse had been weaned on the banks of the Tagliamento instead of the Arno.

(Ermes Culòs, Ashcroft, June 2006)Preàmbul

Chista tradusiòn a è stada fata par divièrsis rašòns. Ta li mès ùltimis vìšitis a San Zuan i’ai notàt che i zòvins a no ùšin cuaši maj il furlàn cuant ca discòrin fra di lòu. Cuaši sempri a si esprìmin in taliàn—encja cuant ca cjacarèjn cuj so genitòus. Che chistu al sedi in ducju i sens un ben o un mal a è roba discutìbil. A somèa, però, che sta ušansa daj zòvins a stà segnalànt un mandi a la lenga furlàna. Cuant che scju zòvins a saràn encja lòu pàris e màris, cuaši sensaltri a ghi parlaràn taliàn ai so fioj, cul rišultàt che paj fioj di che generasiòn lì il furlàn al sarà na curiošitàt e basta; sensaltri a nol sarà pì che lenga viva ca ušàvin i so nònus. Cussì chista tradusiòn a è un me pìsul contribùt a la prešervasiòn da la lenga daj nustri vècjus.

I me fioj, nasùs in Canada, a cognòsin amondi puc il furlàn. Una dì, forsi, a saràn tentàs di parlà il furlàn si no altri par capì sè cal à scrìt so pari. A pòl dasi encja che il me lavoru a ju incuriošarà a leši Dante—ca no sarès tant na bruta roba.

A mi par di capì che La Divina Comèdia a è stada zà tradušuda in furlàn, però in tal furlàn clásic, di Ùdin, di San Danèj. Da sé ch’i saj jò, li òperis di Dante a no sòn maj stàdis tradušùdis (par complèt) tal furlàn di San Zuan di Cjašarsa—cal sarès il me furlàn, la lenga daj me vècjus, daj me fràdis, da li me memòris da frut. Par traduši Dante a no mi ocorarès altra rašòn che chista.

Pasolini, in ta un daj so scrìs, al à sugerìt che par tant valòu culturàl cal vèdi, il furlàn al resta pur sempri la lenga dal contadìn; a me mòut di capìlu, na lenga che, encja se coma spièli a fà ben jodi se cal è un furlàn, a resta pur sempri na lenga semplicjòta, adatada a la vita da paešùt, cu la so parlada daj cjamps, da li stàlis, da la plasa, dal bar, da la marìnda e sèna, da li nòsis, daj funeraj, e daj odòus e rumòus da li sèris di estàt. Una lenga, duncja, sensa nisuna pretèša di podej tirasi sù da la cjera e rivà a esprìmi valòus culturaj pì als e astràs.

E che lì, che di jodi se Dante al varès podùt ušà il furlàn coma il so “dolce stil novo” invensi dal toscàn—che lì a è stada na roba ca mi’a incuriošìt tant e ca mi a pocàt un bièl puc a fà stu còmpit.Guida a la pronuncja dai vocàbuj ušàs in ta chista tradusiòn

Vocàls:

Li vocals a vàn pronuncjàdis coma chès dal taliàn. Il acènt vièrt ( ` ) al è ušàt par indicà la sìlaba ca risèif ’l acènt naturàl da la peràula o pur par indicà significàs diferèns da la peràula, coma par ešempli “nòta” e “notà.” Par rašòns di semplicitàt a no sòn ušàs altri acèns (coma chèl sieràt o chèl dopli). Coma tal cašu di “nòta” e “notà,” la distinsiòn di significàt a è rinduda asaj ben dal acènt vièrt.

Consonàntis:

1. La i-lùngja ( j ) a è ušada par indicà il sun da la “j” in peràulis coma “jò” e “cjàša.” 2. La “z” a è sempri dolsa, coma ta li peràulis “zìn” e “zìmul.” 3. La “s” a è cuaši sempri dura, coma in ta li peràulis “stala,” “strapàs” e “mestri.” Ogni tant a ritèn il sun dols, coma tal taliàn; par ešempli “sdrondenà, “sbati,” e “slungjà.” Cuant che la “s” in miès di dos vocàls a è dolsa, a vèn indicada cul sen diacrìtic “?”, coma in ta scju ešèmplis chì: “cauša,” “mulišìn,” “Cjašarsa.” 4. La “c” o la “g” seguida da la i-lùngja a ghi conferìs a la “c” o a la “g” il sun mol coma ta li peràulis “dincj” e “grancj” o pùr “dongja” e “stangja.” 5. La tradusiòn a no fà distinsiòn fra la “c” dura e la “q.”Ešigènsis di rima:

La tradusiòn a mantèn il pì pusìbul la tersa rima dal originàl, encja se ogni tant a rìmin doma li ùltimis dos lèteris di na riga (o adiritùra l’ùltima e basta), càšus ca susèdin raramìnt in Dante.

La tradusiòn a si atèn pur a la endecasìlaba dal originàl. Purtròp, rìghis di dèis o dòdis sìlabis, na volta chì, na volta lì, a sbrìsin jù. A è da notà, però, che encja Dante ogni tant al uša cualchi sìlaba in pì o in mancu.Riconosimìnt:

Ta la me tradusiòn a mi’a tant asistìt La Divina Commedia, Testo Critico della Società Dantesca Italiana, riveduto, col commento Scartazziniano rifatto da Giuseppe Vandelli. A mi’a pur judàt la version eletrònica Mediasoft da La Divina Commedia. Par mancjànsa di un vocabolari dal furlàn di San Zuan di Cjašarsa, i’ai ušàt il Vocabolario della Lingua Friulana di Maria Tore Barbina, ca mi è stàt amondi ùtil, coma che ogni tant a mi è stàt ùtil pur Il Nuovo Pirona. A standardišà la me ortografìa a mi à pur judàt tant me fradi Tony. Edizione riveduta aprile 2019.

INFIÈR

Cjànt Prin

A metàt strada dal nustri lambicà

mi soj cjatàt in ta un bosc cussì1 scur

che’l troj just i no podevi pì cjatà.

A contalu di nòuf a è pròpit dur:

stu post salvadi al sgrifava par dut

che al pensàighi al fà di nòuf timòur!

Che colp amàr! Murì al era puc pì brut!

Ma par tratà dal ben ch’i vevi cjatàt

i parlarài dal altri ch’i vevi jodùt.

I no saj pròpit coma ch’i eri entràt:

cul grant sùn che’n chel momènt i vevi,

la strada justa i vevi bandonàt.

Necuàrt che’n riva in sù i zevi

pròpit là ca finiva la valada—

se tremarola’n tal còu ch’i sintevi—

in alt jodùt i vevi la so spalada

vistida belzà dai ràis dal planeta

cal mena i àltris dres pa la so strada.

Mancu poura alora—maladeta—

sintùt i vevi che'n tal còu a lunc duràt

mi veva'n che nòt di dolòu, puareta.

E coma chèl che cuj so sfuàrs da mat

al è rivàt da l’onda a la riva

al vuarda di nòuf il perìcul scjampàt,

cussì jo cu la mìns ca mi buliva

voltàt davòu mi eri a vuardà il pàs

che maj, ma maj, lasàt al à zent viva.

Dopo èsimi ripošàt dal strapàs

mi eri metùt a zì’n sù pa la riva,

fašìnt che’l piè fer sempri’l fòs il pì bas.

Jòt tu, in ta la culìna, viva,

na lins tant svelta e lišeruta

cu’ na pièl macjada ca la vistiva

davànt di me dut ta’un colp ’si buta

e tant intrìc a mi dà, sta trapela

che'n davòu e tant mi poca la trojuta!

In ta sta matìna amondi biela

al zeva sù’l soreli cun che stèlis

che cun luj a èrin cuant che’l amòu divìn al veva

par prin movùt dùtis che ròbis bièlis;

cussì che i vevi rašòn di sperà

da la linsa dal pèl pituràt e lìs

cul timp e’l dòls da la stagjòn cal era;

ma ben i no savèis se poura che fàt

mi veva'l jodi un leòn che da la siera

ben cuntra di me si veva slancjàt

cul cjavòn alt e na fàn rabiòša

che l’aria stesa, po, a veva tremàt.

E na lupa par sigùr bramoša

par via da la so gran magresa

—a cuj volèvia fàighila peloša?—

a mi a mi era di tanta gravesa

cul teròu cal vegneva fòu dai so vuj

che vìa luj il sperà da l’altesa!

E coma chèl che da fà si dà doma par luj,

cuant cal riva il momènt cal pièrt su dut

al stenta alòr di cròdighi ai so puòrs vuj;

cussì i eri restàt jò’n ta chel trojùt

parsè che’l nemàl mi pocava sensa pàs

fin là che d'jodi'l soreli i no vevi pì podùt.

Intànt ch’i mi ruvinavi là a bàs

davànt daj vuj no mi èria capitàt

chèl che scoltàt puc i vìn tai timps pasàs.

Cuant che davànt di me si veva mostràt

“Mišerere di me,” ghi vevi sigàt,

“se sotu tu, ombrena o omp fàt?”

E luj cussì: “Omp no; omp i soj zà stàt,

e i mès a èrin dùcjus doj lombàrs;

tant il un2 che ’l altri bon mantovàn’l è stàt.

Nasùt sub Julio, encja se un puc tars,

vivùt i'ai a Roma sot il bon Augùst

tal timp dai dìus dal dut fals e bušiàrs.

I soj stàt poèta e cjantàt i'ai dal just

fi d’Anchiše, vegnùt uchì da Troja,

dop’che’l Iliòn brušà jodùt oh al veva cun disgust.

Ma tu, di vignì chì parsè’i àtu voja?

Parsè’i no scjàlitu la culinuta

che di dut sè ca è di bon n’invoja?”

“Sotu tu chel Virgìlio, font maj suta,

che dal bièl parlà maj no ti sòs sidìn?”

ghi vevi rispundùt cun la front basuta.

“O! dai altri poètas onòu e rimpìn,

i speri cal zòvi’l grant leši e amòu

ca mi’an fàt zì’n sercia dal to lumìn.

Ti sòs tu il me mestri e autòu;

chèl ti sòs che da chèl i’ai cjòlt

il stil bièl che cussì tant mi’a fàt onòu.

Jòt che lupa che fàt fà mi’a un ziravòlt:

liberèimi di ic, tu ch’i ti sàs tant,

che ic cussì tant lasàt mi'a stravòlt.”

“Cambia strada prima da zì ’ndavànt,”

al veva dita, vìnt jodùt li me làgrimis,

“se stu brut bosc ti vùs lasà scjampànt,

che la bèstia che par chè ti plànzis

a no lasa nisùn pasà par sta via.

A lu copa e basta—cussì a lu ’mpedìs.

A è tant colma di cativèria

che maj vuèita a no è di brama—

sempri a si stonfarès, sta bruta tròja!

Cun tancju nemaj a fà da putana

e pì ’ncjamò a saràn fin che’l Veltri3

a la farà ben crepà, sta rufiana.

Chistu nol mangiarà nè cjera nè peltri,

ma cognosensa, amòu e gran virtùt,

e luj al vivarà tra feltri e feltri.

Sta puora Italia a varà alòr salùt

che par chè a è muarta la Camiluta

ferida cun Euriàl, Turn e Nišùt.

Chistu a la scorsarà da cjaša e viluta,

fin ca la varà’n tal Infièr ributada,

’ndà che’nradišad’a è l’invìdia bruta.

Jò pal to ben i ghi l’ai zà pensada;

tenti davòu di me; stami visìn;

i zarìn fòu di chì par l’eterna strada,

indulà che i disperàs a sìghin,

e si lamèntin li ànimis vècis

che dùtis la seconda muàrt a bràmin;

t ’jodaràs, po, chès ca sòn contèntis

tal gran fòuc, parsè ca spèrin di zì lì,

un bièl dì, fra li ànimis beàdis.

Dopo, se cun lòu i ti volaràs zì,

ti zaràs cun ànima ben pì degna:

e cun ic ti lasarài al me partì;

chel imperatòu che lasù al regna

par ch’jò’i soj stàt ribèl al so alt comànt,

par chel post, jòt, a mi stima ànima ’ndegna.

Chì’l stà chèl che di dùt al è comandànt,

chì al è il so post e la so sitàt:

beàt chèl che chì al clàma ’ndavànt!”

“Ti implori di nòuf, poeta laudàt,

par chel diu che tu no ti’às cognosùt,

fà’n mòut ch’i scjampi stu mal disgrasiàt,

mènimi’n ta chel post ch’i ti’as jodùt,

ch’i vuej jodi la puarta di San Pièri

e chej ch’al jodi a ti’àn tant displašùt.”

Movùt si veva, e jò stàt dongja ghi'eri.

Cjànt Secònt

Il dì al steva finìnt, e’l imbrunì

al cioleva i nemaj ca sòn in cjera

da li fadìis sos, e doma jò uchì

mi preparavi par scombati che guera

tant dal cjaminà e pì da la pietàt

che'n dut jodi i faraj com’ca era.

Judàimi, Mùšis; e ’Nzèn4, tenti alsàt.

O mìns che scrìt ti'as chel ch’i’ài jodùt,

jodi uchì si farà la to nobilitàt.

I ài tacàt: “Poèta, vuàrdimi dùt,

jòt se di virtùt in d’ai asaj, e còu,

prin di vèimi’n tal pas pì alt metùt.

Tu ti dìs che di Silvio il genitòu,5

encjamò corutìbil, al imortàl

sècul zùt al è, cun cjàr e pièl par fòu.

Però, se’l aversari di ogni màl

stàt bon cun luj al è pensànt al alt efièt

che da luj vegnùt al sarès, e'l cuj e'l cual,

no ghi par un gran màl al omp di intelèt,

che luj al era di Roma e dal impèr

dal grant empìreo par pari elèt:

e chè, po, a volej diši dut il vèr,

stabilid'a è stada coma il post sant

’ndà cal vìf il sucesòu dal grant Pièr.

Par chist’ andada che tu ti ghi dàs vànt,

al veva cjatàt fòu ròbis che a vinsi judàt

lu vèvin, fin pal Papa, pì’ndavànt;

il Vas6 d’elesiòn si era pur inoltràt

par partàighi cunfuàrt a chej puòrs fedej

che di podej salvasi a vèvin speràt.

Ma jò parsè’i vègniu? No’n d’eše di miej?

I no soj jò Enèa, e nència Pauli;

ca cròdin ch’i lu mèriti, a'n d'eše, po, di chej?

A è par chistu che se jò’i mi lasi zì lì

dal dut mat i pòl vignì considerát:

tu ch’i ti sàs, dìs tu, ch'i no rivi jò fin lì.”

E coma chèl che pì nol vòu il bramàt,

e nòuf pensèis a ghi càmbin propòšit,

che sè che prin al era, dut al è cambiàt;

cussì i’ài fàt jò’n ta chel post scurìt,

parsè che'n tal pensej bandonàt i'ai l'impreša,

che pròpit bruta a mi'era dal prinsìpit.

“Se jò i ài ben capìt la to inteša,”

rispundùt mi à la bun’ ombrena,

“ti sòs un bièl puc pauròus, no zova scuša;

e sta poura tanti vòltis il omp a frena

e gh’impedìs di creà ròbis bièlis;

cussì a fàn li bèstis cuant ca àn ombrena.

Par che da stu timòu lìbar ti sèdis,

i dišarài di te dut chèl ch’i saj

da cuant ch'i'ai par prin jodùt i to pensèis.

Lì i'eri cun chej che pì’n alt no zaràn maj,

e una, beàda fra li beàdis,

clamàt mi'a, e jò dìt ghi'ai, ‘Dìšmi, daj.’

Ghi lušèvin i vuj pì da li stèlis,

e scuminsiàt a veva, dolsa e buna,

cun vòus da ànzul’n ta li peràulis:

‘O tu buna ànima mantovana,

famoša encjamò’n tal mont e'n sù,

e fin che’l mont al dura e si lontana,

il me bon compaj, e no par cašu,

’n ta chel rivòn dešèrt tant al è’mpedìt

dal cjaminà che dal timòu al vòu zì jù.

Poura i'ai cal sedi cussì’nsiminìt

ch’jò tars al judalu mi sedi levada,

coma ch'i ài di luj lasù capìt.

Adès mòviti: cun peràula ornada

e cun sè che pì a zova par tègnilu sù,

jùdilu, ch’jò mi sìnti consolada.

Beatrìs jò i soj, ch’i ti prej da ca sù;

i vèn dal post ’ndulà ch’i vorès tornà;

parlà mi fà’l amòu cal è pi’n sù.

Cuant ch’i torni cul me signòu a tabajà,

di te i mi lodaraj tant spès cun luj.’

Tašùt a veva: e pront jò a favelà.

‘O fiòla di virtùt, unica par cuj

la nùstra rasa a’ncolma pì di dùt

chel cjèl che tant mancu grancj’ al à i sìrcui.

Tant mi plàs il òrdin ch’i ài risevùt,

che’l ubidì, se belzà’l fòs, al sarès tàrs:

dìs pur il to volej; al sarà sintùt.

Ma dìšmi parsè che riguàrt no ti’as cuj muàrs

di vignì ca jù’n tal scur di stu centri

da chel grant post, ’ndulà che di tornà ti àrs.’

‘Volìnt tu cul savej zì tant in dentri,

i ti dìs sùbit,’ ghi veva rispundùt,

‘parsè ch’i no’ai poura di stu post ch’i èntri.

Si à di tèmi doma di chèl, di dut

chèl, cal podarès a àltris fàighi mal;

d’altri no, ca n’ocòr cal sedi temùt.

Jò’i soj fata, par gràsia di Diu, tal,

che tocjada i no vèn da la vustra mišèria,

e par chèl stu grant fòuc no mi è letàl.

Fèmina gentìl7 a stà lasù’n pensej e sèria

par chist’impedimìnt che par me ti vàs,

che dal judiši ver lasù cori no si pòl via.

Chìsta a ghi’a fàt sen a Lùsia8, pì’n bàs

e ghi’a dita: —Al à di te’l to fedèl

amondi bišugna; chistu adès ti lu sàs.

Lùsia, che cuntra a è di ogni crudèl,

vegnuda a è li ’ndulà ch’i’eri jò,

beàda, sintada cun l’antìca Rachèl.

Dìt a veva: Beatrìs, lode di Dio,

no jùditu chèl che tant ben ti à volùt,

che par te al bas e volgàr ghi à dìt adìo?

No sìntitu il so planzi penòus e crut?

No jòditu la muàrt ch’al stà combatìnt

ta che curìnt che’l mar nol à maj vinsùt?

Tal mont cussì svelta no è maj stada zènt

a fà’l so còmut o di vej un so perìcul scjampàt,

coma me, che dopo un momènt

i soj vegnuda jù dal me post beàt,

fidada duta dal to onèst parlà

cal onora te e chej cal àn scoltàt.’

Dopo di vèjmi fàt dut stu rašonà,

si’a voltàt cuj vuj lušìns di làgrimis,

chè sensa tontonà svèlt mi soj movùt

e’i soj vegnùt da te, lì ch’i ti èris;

scorsà fàt i vevi che troja ch’i ti vèvis temùt,

che sbrisà fàt ti veva da li rìvis jùstis.

Duncja se eše? Parsè rèstitu fer e mut?

Parsè i’atu cussì tanti pòuris?

Sù, dati coragiu, no butati jù dal dut!

Vuarda che tre fèminis benedètis

a si cùrin di te lasù’n tal cjeli,

e’l me favelà ti promèt ròbis bièlis.”

Coma i florùs che di nòt il gèli

a ju’ngrišignìs, e cun la prima lus

a si vièrzin duciu dres’n tal so steli;

cussì cun me, che di virtùt i’eri mùs,

a colp sintùt mi eri plen di coragiu;

e dìt i'ai, com’un che dùbis no’n d’à maj vùs:

“O se buna chè che judàt mi'a ca jù,

e tu pur che ubidìt ti’as sùbit

a sè che dìt ti à, cun tant ben di lasù!

Dešideri metùt ti mi'as tal còu e spìrit,

cussì che pì ’ndavànt i vuej zì cun te:

tornàt i soj pròpit tal prin propòšit!

Và, ch’un volej besòu ni unìs, te e me:

tu duce, tu maestro e tu paròn.”

Cussì ghi’ai dita, e dopo ca si’a movùt,

entràt i soj’n ta chel alt e vert stradòn.

Cjànt Ters

PAR ME A SI VÀ LÀ DA LA VAL DISGRASIADA,

PAR ME A SI VÀ LÀ DAL ETERNO DOLÒU,

PAR ME A SI VÀ LÀ DA LA ZENT PIERDUDA.

IL JÙST AL À MOVÙT IL ME GRANT FATÒU:

I SOJ DA LA FUARSA DIVINA STÀT FÀT,

DAL DUT SAVEJ E GRANT, E DAL PRIN AMÒU.

NUJA DAVÀNT DI ME AL È MAJ STÀT CREÀT,

FÒU CHE CHÈL CHE COMA ME’L È SEMPRI CHÌ.

DUT’L SPERÀ BANDONA NA VOLTA ENTRÀT.

Sti peràulis, scùris coma ’l imbrunì,

jodùt I vevi scrìtis insima d’un puartòn;

e jò: “Mestri, jùdimilis a capì.”

E lùj a mi, coma un che dut al sà e benòn,

“Chì a è miej bandonà ogni suspièt;

chì a’è miej ca mori ogni bruta rašòn.

I sìn tal post rivàs ca nol è maj cujèt.

T’jodaràs zent che di mal an d’à par dut

e che pierdùt a à il ben dal intelèt.”

E avìnt la so man ta la me metùt,

cun muša ridìnt, ca mi’a dàt cunfuàrt,

cun luj’n ta li ròbis segrètis i soj zùt.

Uchì làgnis, suspìrs, e planzi fuàrt

si sintèvin ta l’aria sensa stèlis,

che jò dal me lagrimà mi soj necuàrt.

Lènghis divièrsis e strambolotàdis,

colps di ràbia e peràulis di dolòu,

vòus sù, vòus jù, cul sbati di mans judàdis,

a fèvin un mulinà di rumòu

cal era sempri lì’n ta l’aria scura:

coma'l scombati di vint e savolòn, òu!

Alòr jò, pecjadòu, cun gran primura

dit i'ai: “Mestri, sè ca è ch’i sìnt?

E cuj soni chej ca l’àn cussì dura?”

E luj a mi: “Chistu grant vilimìnt

a l’àn li ànimis puarètis di chej

che fàt no àn nè mal nè ben, vivìnt.

Misturàdis a sòn cun chel scjap intej

di chej anzùi ca no si sòn ribelàs,

ma nencja stàs ’ghi sòn a Diu fedej.

, il Alt i’u à fòu butàs;

nencja dal profònt infièr no sòn volùs;

e cussì, po, nisuna gloria paj danàs.”

E jò: “Mestri, sè ca àn chej uchì vegnùs

che sempri si lamèntin e cussì tant fuàrt?”

E luj a mi: “Ti lu dìs s’i ti lu vùs.

A no'an chìscjus speransa da la muàrt;

la so vita svuàrba a è tant basa,

ca ’nvidièjn dut sè ca no ghi fà part.

Fama di lòu il mont a no ghi’n lasa;

tant Bontàt che Gjustìsia ’jù trata mal:

lasànju lì ca sòn; vuarda e pasa.”

E jò, rivuardànt, jodùt i’ai un segnàl

che zirànt cussì tant svelt al zeva

che al jòdilu ben al pareva mal;

e davòu na fila lungia’l veva

di zent, che jò i no varès maj crodùt

che cussì tanta la muàrt disfada a‘n veva.

Dopo ch’i vevi qualchidùn cognosùt,

necuàrt mi'eri da l’ombrena di chèl

che par viltàt fàt al veva’l grant rifiùt.9

Capìt i vevi pròpit a volu che chèl

scjap che chì i'jodevi a èrin i pauròus

rifiutàs dai amìs e dai nemìs dal cjèl.

Scjù puòrs disgrasiàs maj vivùt a vèvin;

dùcjus nùs a èrin, e becàs par dut

da èspis e da moscjòns a vegnèvin.

Rigàdis di sanc ghi vèvin li mùšis rindùt;

ai so piè s’implombava’l pantàn di làgrimis

e’l vegneva da vièrs schifòus lecàt dut.

Vìnt sùbit dopo notàt altri tròis,

e zent jodùt ta la riva d’un grant flun;

dìt i vevi: “Mestri, a’è miej ch’i ti còntis

cuj ca sòn chej là e parsè che ognidùn

al pàr tant pront di zì ta che altra banda:

lus an d’è pucja e i no’n cognòs nencja un.”

E luj a mi: “Dut ti sarà avonda

clar cuant ch’i fermarìn i nustri pàs

là dal Acherònt, ta la so banda.

Alora cuj me vuj vergognòus e bàs,

temìnt che’l me tabajà puc ghi plašès

fin’n riva dal flun dìt mi'eri: Tàs.

Alora’n ta’un barcjòn cuj’ i jòdiu adès?

Un vecjàt10 dut blanc dal pelàn stravècju,

cal sigava: “Guaj a vuàltris, spirs maladès!

No rivarèis maj i poscj’ als a jòdiu:

i vuèi menavi’n ta che altra riva,

’ndà che’n cjàlt o’n frèit, il scur al vèn sempri jù.

E tu ch’i ti sòs chì, ànima viva,

và via da scjù chì, ca sòn dùcjùs muàrs.”

Ma jodùt ch’i no lasavi la riva,

dìt al al veva: “Par altra via o puàrs

par pasà'n spiàgja ti rivaràs, no chì:

una barcjuta, jòt, ti menarà pì tars.”

E’l me capo a luj: “Caròn, stà fer lì:

al vòu cussì ’ndulà che dut si pòl vej

e sè ca si vòu; nòsta domandà di pì.”

E èco che fers 'èrin stàs chej cragnòus pej

dal barcjadòu di che lìvida palùt,

cuj vuj coma bòris ròsis, puc biej.

Ma scju spirs, ognidùn dal dut nut,

s’impalidìvin e batèvin i dincj’

apena ca sintèvin il parlà crut:

a bestemàvin Diu, pari, mari e parìncj’,

la zent e’l post e’l timp e’i gragnej

da la so siminsa—e via cuj dincj’.

Sul pì tars, tegnìnsi stres insièmit, chej,

frignànt fuàrt, èco ca zèvin tal salvadi rivòn

cal cjoj sù chej che di Diu no vòlin savej.

Cuj vuj in bora, chel demòni, Caròn,

a ghi fà un sen e dùcjus al cjoj sù;

par chej ca vàn plan, al è'l remo bastòn.

Coma che d’autùn li fuèis a còlin jù

una dopo l’altra, fin che da li bràghis

dùtis in cjera a còlin jù da la sù,

cussì a era cun che brùtis simìnsis

di Adàm, che dal rivòn si butàvin,

un’a’una, com’chel usièl ch’i ti clàmis.

E jù che’n ta l’onda scura a zèvin,

ma prima ’ncjamò di rivà par di là,

chì di cà àltris tàntis a vegnèvin.

“Cjàr’l me bon zòvin,” dìt al veva'l me mestri ulà,

“chej ca vàn a murì’n ta l’ira di Diu,

dùcjus da ogni paìs a vègnin cà;

indà che prons a sòn di trapasà chel flun la jù,

spronàs—e coma!—da la gjustìsia dal’Alt;

cussì che, timòu o no, no si pòl, po, fermàju.

Par chì, maj nisùn al pasa sensa tuàrt;

però, se Caròn di te si lagna,

zà ti sàs il parsè dal so lamìnt fuàrt.”

A la fin di chistu, sta scura cjampagna

tremàt a veva tant fuàrt che pal spavìnt

il sudòu la front encjamò mi bagna.

Lagrimànt a veva la cjera soflàt fuàrt un vint,

e di un un colòu ros lampà i vevi jodùt,

che cjòlt mi veva a colp ogni sintimìnt;

e jù che’nsiminìt a cjaf in jù i'eri zùt.

Cjànt Cuàrt

Ròt dut ta'un colp si era chel sun profònt

da’un rumoràt ch'i vevi alòr sintùt,

com’un ch’a colp sveàt al torna tal mont.

E’n zìru i vevi il vuli ripošàt movùt;

sù i'eri a colp levàt e'i vevi atòr vuardàt

par cognosi’l post ’ndulà ch’i’eri vegnùt.

I vevi’ntivàt di èsimi'n tal orli cjatàt

di che valada dal buròn doloròus

che sensa fin al risèif un lamìnt scunfinàt.

Scùr e profònt al era stu buròn nulòus,

tant che par cuant ch’i vuardavi tal font,

nuja'i no jodevi ca nol fòs dal dut pietòus.

“Adès vèn, ch’i zìn jù’n ta stu svuàrp di mont,”

tacàt al veva il poeta, palidùt:

“jò prin i saraj e tu ti saràs secònt.”

E jò, che’l so colòu i vevi ben jodùt,

dìt ghi vevi: “Coma’i faràju, s'i ti pènsis

che coragju ti’as da dami in dut?”

E luj: “Il grant patì di che persònis

ca sòn ca jù mi fàn tant impalidì

dal dolòu che tu poura ti lu stìmis.

Zìn, ch’i vìn tanta strada da fà’n ta stu dì.”

Cussì dišìnt partìt al era e menàt

mi vevaal prin sìrcul cal ’mbràsa chel abìs lì.

Ta chel post chì, da chèl ch'i vèvin scoltàt,

no'l era tant il planzi ma'l suspirà

che tremà’l feva dut par l’eternitàt.

Chistu al era’un patì sensa turtura

par cussì tàncjus di lòu da no crodi:

frùs, fèminis e òmis a’n d’era na vura.

Il bon Mestri a mi: “No vutu di

chej spìris lì ch’i ti conti cuj ca sòn?

Prima di zì ’ndavànt i vuej fati jodi

che lòu maj pecjàt no'an, ma'i mèris ca àn

no bàstin, parsè che maj no’an vùt batièšin,

cal parta a chel crodi cal è par te tant bon.

Vìnt lòu vivùt davànt dal Cristianèšin,

Diu no’an vùt ocašiòn di adorà;

e un di chìscjus i soj jò medèšin.

Par difiès cussì, e no par mal operà,

i sìn pierdùs, e dom’ di chistu ufindùs:

che dut i dešideràn, sensa nisùn sperà.”

Fàt tant mal mi vèvin i pensèis apena sintùs—

ma cuancju di lòu dal pì grant valòu

jodùt i vevi, e dùcjus in ta chel limbo tegnùs!

“Còntimi, Mestri, còntimi, signòu,”

par volej èsi sigùr (i vevi scuminsiàt)

di che buna fede ca vìns ogni eròu:

“fòu da stu post chì, cal vedi meritàt

o no, no eše maj nisùn stàt beàt?”

Capìt a volu il me significàt,

al veva dita: “Dut nòu i eri'n ta stu stàt

cuant ch’jodùt i vevi un grant omp e potènt,

cun un clar sen di vitòria coronàt.11

Cun luj al era il pari da la zent,

il fi Abèl e l’ànima di Noè,

e di Mošè, legista e ubidiènt;

il vecju Abramo e Davìt il re,

Israèl cun so pari e cuj so fioj,

e Rachèl che tant al voleva vej cun sè:

chìscjus e àltris . èrin da Luj;

e ti’as di savej che prima di lòu

nisùn si salvava, s’a no’èrin ànzui.”

Al parlava ma’i no stèvin in davòu;

scjavasànt il bosc i paràvin via,

stu bosc plen di spìris d’ogni colòu.

No èrin ’ncjamò tant lontàns zùs vìa

dal post dal sun, cuant ch’i’ai jodùt un fòuc

che’l scur di chel mont al scorsava via!

I’èrin encjamò un puc lontàns dal lòuc

ma mi veva dut ta’un colp parùt di jodi

se zent in gamba ca vegneva da stu lòuc.

“O tu che siènsa e àrt bon ti sòs da godi,

cuj sonu chìscjus ca’an cussì tant rispièt?

Che coma i àltris no sòn si pòl ben crodi.”

E luj: “Di cussì tant onòu a sòn sogèt,

e cussì ben lasù di te a sòn tratàs,

che’l cjèl’ju gràsia e’n davànt ju mèt.”

Intànt na vòus sintùt i vevi uchì a bàs:

“Fèjghi tant onòu a stu grant poèta:

al’tòrna’l spirt di chèl ca ni veva uchì lasàs.”

Cun la vòus adès di nòuf cujèta,

cuatri spìris jodùt i vevi vignì uchì,

cu la muša nè trista nè contenta.

Il me bon mestri tacàt al veva cussì:

“Vuarda chel là, cu la spada'n ta la man,

che cjaminànt al stà davànt di chej tre lì.

Chistu al è Omero, poeta sovràn,

’l altri’l è Oràsio, satìric, cal vèn;

Ovidio’l vèn ters e par ultin Lucàn.

Però coma che ogni un al convèn

tal nòn cal à sunàt cu’na vòus besola,12

a mi fàn onòu, e di stu chì a fàn ben.”

Jodùt cussì i vevi duta la biela scuèla

di chel siòr cal à cussì alt il cjànt,

che pì’n alt daj àltris com’aquila’l svuàla.

Stàs ca èrin un puc insièmit, rašonànt,

vièrs me si èrin voltàs e fàt mi vèvin bon sen,

e’l me mestri ridùt mi veva, e tant.

Pì onòu encjamò fàt mi vèvin—oh in plen!—

e consideràt mi vèvin un da la so schiera,

cussì che sest i eri tra chel grant inzèn.13

Zùs cussì i èrin fin là da la lumiera,

parlànt di ròbis che’l taši’l è bièl,

pròpit coma’l parlà ’ndulà cal era.

Rivàs i èrin al piè di un nòbil cjascjèl,

circondàt sièt vòltis da grandi mùris,

e difindùt dut atòr da un rìvul bièl14.

Chistu i vìn nu pasàt coma cjèris dùris;

cuj grancj poès i soj entràt par sièt puàrtis

ca ni’àn partàt ta un pràt di èrbis vèrdis.

Uchì a era plen di zent cun mùšis gràvis,

che di grant autoritàt a parèvin;

tant puc a parlàvin, ma cun vòus dòlsis.

Cussì, tiràs un puc in bànda i si èrin,

in ta un post vièrt, luminòus e alt,

che jodi dùcjus cuàncjus i podèvin.

Pròpit li’n davànt, in ta chel bièl vert di smàlt,

li grandi ànimis a mi vèvin mostràt,

che di vej jodùt i’ài ‘ncjamò tant riguàrt.

Elèctra cun tancju compàis i vevi notàt,

che fra chej cognosùt i vevi Ètor e Enèa,

e Sešar dut armàt cul vuli 'nflamàt.

Jodùt i vevi Camila e Pantasilèa

da l’altra banda, e encja il re latìn

cal era lì cun so fia Lavinèa.

Jodùt i vevi il Brut, scorsadòu diTarcuìn,

Lucrèsia, Gjùlia, Màrsia e Cornèlia;

e’n banda, besòu, jodùt i vevi Saladìn.

Dopo ch’un puc alsàt i vevi li sèis par aria,

Jodùt’i vevi'l mèstri di chej ca sàn15

sintàt cuj grancj'da la filošofia.

Dùcjus lu mìrin, dùcjus onòu ghi fàn:

uchì jodùt pur i vevi Socrate e Plàton

che davànt daj àltris sempri visìn ghi stàn;

Democrito che’l mont a cašu al pòn,

Diogene, Anasagora, e Tal,

Empedocle, Eraclito e Zenòn;

E jodùt i vevi'l bon risevitòu dal cuàl—

di Diòscoris i parli—e pur Orfèo,

Tulio, Lino, e chel Seneca moràl;

Euclide’l geometra e Tolmèo,

Ipocrate, Avicena e Galièn,

Averòis e’l so timòn, Aristotèo.

I no pòs jò diši di dùcjus in plen

parsè ch’i’ài encjamò tant da contà,

e’i fàs, no’l contà, ogni tant a vàn a sen.

Intànt, daj sèis ch’i èrin, in doj i sìn cà:

e’l duca, cal sà, mi’à menàt via di là,

fòu da la calma, là ca si sìnt tremà;

là che nuja, po, no si pòl pì luminà.

Cjànt Cuìnt

Cussì, zìnt jù, il prin sìrcul i vevi lasàt

e jù’n tal secònt, che mancu spàsiu al à,

ma di dolòus e lamìns tant pì colmàt.

Mìnos—orìbil!—a si sìnt rugnà:

al vuarda li còlpis’n ta chist’entrada,

e’l lasa’l codòn ca si rangj’ a gjustisià.

I dìs che cuant che ànima mal nasuda,

a ghi vèn davànt, dut’a si confesa;

luj, che di pecjadòus s’intìnt avonda,

a la mèt’n tal infièr com’che ben al sà:

a si rodolèa la coda atorotòr,

secònt cuant jù ca varès da zì a stà.

Sempri tàntis di lòu a ghi stàn intòr;

un’a’una a vàn al so judìsi;

a dìšin e jòdin, e dopo jù’n tal fòr.

“O, sòtu chì tal post daj dolòus tu, sì?”

dìt mi veva Mìnos al vèimi ulì jodùt,

pal momènt bandonànt il so ufìsi,

“Atènt dal entrà e no fidati di dut:

cròt puc a la grandesa da l’entrada!

”

E’l me siòr a luj: “Parsè sìghitu, brut?

Nosta ’mpedì’l destìn da la so strada:

al à volùt cussì ’ndulà ca si pòl

sè ca si vòu; pì di tant no domandà.”

A chistu punt il penòus lagnasi nol’

àju tacàt a sìnti! Ulà i eri vegnùt

che’l grant planzi pierdi mi feva’l contròl.

Rivàt’i eri ’ndulà che’l luši’l era mut,

e’un rugnì si sinteva da temporàl

cuant che'l mar al è da vins contràris sbatùt.

Maj si straca sta bufera infernàl,

ma i spirs a malmena e strisina,

a ju svolta e sbàt coma che fà al sà’l mal.

Cuant ca rìvin davànt da la ruvina,

a sìntin tant sigà, planzi e lamìns,

e bestemà fuàrt la virtùt divina.

Capìt i vevi che’a sta sorta di turmìns

danàs a èrin i pecjadòus carnaj,

ch’al apetìt a sotomètin la mìns.

E com’che l’àlis a pàrtin i sturniej

fis coma nùlis cuant cal fà’l grant frèit,

cussì chel vìnt i spirs mal nasùs, chej,

jù sbalotèa chì, lì, sù, jù, pròpit tant;

nisuna speransa’a ghi dà maj cunfuàrt,

no di finì, ma d’un sufrì mancu grant.

E coma i grù che’n alt a cjàntin da muàrt,

fasìnt’n ta l’aria na riga lungja,

cussì jodùt i'ai vignì, strisinànt tuàrt,

ch’ombrènis che’l vint’l partava dongja.

Par chistu dìt i vevi: “Cuj sonu, Mestri,

chej che l’aria nera cussì tant ju stangja?”

“La prima di lòu che tu i ti’as estri

di cognosi,” rispundùt mi vev'alora,

“a era regina di lènghis—un mostri!

Ai vìsis dal cuàrp butada, sta siora,

i plašèis libidinòus a veva fàt lècit,

par scušà chej che per chej ic a era siora.

Semiràmis a era, e d’ic a è stàt scrìt,

che suseguìt a veva Nino, dopo vèjlu spošàt:

a regnava cjèris che’l Sultàn al à par dirìt.

L’altra a è chè ca si veva par amòu copàt,16

rompìnt fede cu la siniša dal so omp;

dopo a vèn Cleopatra, spirt ’mpasionàt.

E Èlina pur t’jòdis, che par un omp

tant timp coròt a à; e t’jòdis il grant Achìl

che fin’n fin par amòu al à lotàt, puòr omp.

I t’jòs Paride, Tristàn,” e pì di mil

òmbris mostrànt e nominànt mi'era zùt,

ch’amòu scurtàt’l vivi ghi veva'n mòut sìmil.

Dopo che'l me bon insegnànt i vevi sintùt

nomà che siòris antìchis e’i so siòrs,

e pietàt sintùt e'i sintimìns cuaši pierdùt,

scuminsiàt i vevi, “Poeta, dami la vòus

par parlà cun chej doj che ’nsièmit a vàn

e lišerùs a somèin ’n ta stu vint estròus.”

E luj a mi: “Ti’u jodaràs cuant ca saràn

pì visìns; alora tu ti’u’mploraràs

pal amòu ca ju mòuf, e lòu a vegnaràn.”

Alòr’ apena che’l vint visìns ju veva menàs,

clamàs i'u vevi: “O ànimis afanàdis,

parlàini pur, se à àltris no ghi displàs.”

Coma colòmbis da voja clamàdis,

àlis alsàdis e’n tal dols nit fèrmis,

a vègnin par l’aria dal volej partàdis;

cussì lòu, li zens di Didòn lasàdis,

a nù vegnùdis a èrin par l’aria tonfa,

cussì fuàrt che stàdis a èrin d'afièt clamàdis.

“O tu ànima dal cussì tant bon fà,

che višitànt ti vàs par stu vint scur

nù, che’l mont tinzùt di sànc i vìn timp fà,

se’l re dal universo no ni fòs dur,

di còu lu prearèsin di dati pas,

a ti che’l nustri grant mal ti fà’un dòu pur.

Di chèl che scoltà e che parlà vi plàs,

nu’i scoltarìn e’i vi parlarìn a vuàltris

mentri che’l vint, com’cal è cal fà, al tàs.

Jò, scoltàit, i soj nasuda’n ta li bàndis

dongja il mar ’ndulà che’l Po al vèn jù

par mètisì’n pas cuj so tributàris.

’L amòu, che tal còu bon si taca sùbit sù,

su chistu chì dal bièl aspièt si veva pojàt

e cjòlt mi'era stàt; il coma nol vòu zì jù.

’L amòu che’l amànt al vòu sempri riamàt,

dàt mi veva di chistu un plašej cussì fuàrt

che, coma ch’i t’jòs, no mi’à ’ncjamò lasàt.

’L amòu menàt ni veva a la stesa muàrt:

maladèt chèl che la vita ni’a robàt.”

Sti peràulis di lòu tocjàt mi vèvin fuàrt.

Puòr’ànimis, i vevi pensàt, sè ca àn pasàt!

Sbasàt i vevi'l cjàf, e tegnùt tant bas,

fin che’l poeta “Sè atu?” mi veva domandàt.

Rispundùt ghi vevi cussì: “O sè sfurtunàs!

Cuancju pensèis dols, cuancju dešidèris,

che menàt a àn scju chì’n tal doloròus pàs!”

A lòu ziràt, movùt da chisti ròbis,

tacàt i vevi: “Francesca, il to sufrì grant

e lagrimà tant dòu mi fàn, tu ti lu capìs.

Ma dìšmi, al timp dal dols suspirà e tant,

a sè e coma vi àja ’l amòu concedùt

di savej chèl ch’i stèvis dešiderànt?”

E ic a mi: “No’è nuja di pì brut

che’l recuardasi daj momèns pi biej

’n ta la mišèria; e chistu’l to mestri lu sà dut.

Ma se la prima radìs ti vòus savej

dal nustri amòu, se pròpit ti lu vòus,

alora planzìnt contàtilu i vuej.

I stèvin na dì lešìnt chel toc gustòus

di Lanselòt e’l amòu cal sinteva:

besoj i èrin e par nuja sospetòus.

Pì di na volta i vuj ni voltava

chel leši, e palidùs i restàvin;

ma doma un momènt ni ruvinava.

Cuant ch’i lešèvin com’che’l ridi amàt

al vegneva tant busàt da tal amànt,

chistu che di me no si’a maj distacàt,

la bocja’mi’à busàt e’l à tremàt tant.

Galeòt al era’l lìbri e’l so autòu:

da chel dì lešùt i no vèvin pì ’ndavànt.”

Mentri che un daj spirs al contava di còu,

Chel altri al planzeva, cussì che di pietàt

mi soj sintùt mancjà, coma un cal mòu.

E jù’i eri zùt, coma un cuàrp muàrt colàt.

Cjànt Sest

Al tornà da la mìns, che sierada si’era via

pa da la grant pietàt daj doj cugnàs,

che plen lasàt mi vèvin di malincunìa,

turmìns nòufs e tancju altri spirs tormentàs

i’mi jòt atòr: che uchì i mi movi,

o ch’i mi vòlti ulà, par dut i jòt danàs.

I’soj’n tal ters sìrcul, ’ndulà che’l plovi

eterno al è, maladèt, frèit e tant grèif;

chì dut al è sempri’l stes; maj nuja ca zovi.

Tampiesta grosa, aga sporcja, e nèif

a si discàrga in ta chist’ària nera

e’a marsìs la cjera che dut chistu a risèif.

Cerberus, crudèl e orìbil fiera,

al zeva cainànt cu li so tre gòlis

su zent impantanada che chì a era.

Vuj ’nflamàs, barbòn grisignòus e grìs,

pansòn sglonf e òngulis lùngis,

al sgrifa, al spela e’l sventra i spìris.

La plòja ju fà sigà coma càgnis:

si ripara ognidùn'n tal altri cjantòn

e sempri si stuàrzin, chisti carògnis.

Cuant ch’ jodùt ni veva, Cerberus, stu vieròn,

li bòcis vierzùt al veva e li sgrìnfis mostràt;

dut il cuàrp si moveva di stu bestiòn.

Il me duca al veva li so mans sbasàt,

e cul puj plen di fangu fàt si veva’ndavànt

e’n ta li gòlis afamàdis lu veva casàt.

Coma un cjàn che bramànt al vèn bajànt

e si cujèta cuant che alc nenfra'i dincj’ ghi vèn metùt

e par divoralu tant da fà si dà, lotànt,

cussì a fèvin chès, dal aspièt sporc e brut,

di Cèrberus, il demòni; ogni so bajà un repetòn,

che ogni danàt sort al voleva èsi dal dut.

I zèvin su l’òmbris che sbatùdis a sòn

da stu scrosòn di ploja, e’i piè i pojàvin

su li vanitàs17 che vera zent no sòn.

Distiràdis par cjera dùtis’a èrin,

fòu che una che svelta si veva sintàt

cuant ch’jodùt a veva che davànt ghi zèvin.

“O tu che’n ta stu infìèr ti sòs entràt,”

dìt mi veva, “dìs cuj ch’i soj, s'i ti lu sàs:

stàt ti sòs tu, prin che jò’i fòs disfàt, fàt.”18

E jò a ic: “Il tant dolòu ch’i ti às,

forsi da la me mins a ti tira fòu:

i càmbius tos, purtròp, in mins no mi sòn restàs.

Ma dìšmi cuj ch’i ti sòs che stu dolòu

ti às e chista tant granda pena

che, se no la pì granda, a fà tant dòu.”

E luj a mi: “La to sitàt, che tant a è plena

d’ invidia che zà fòu a vèn daj òrlis,

tegnùt mi veva in ta na vita serena.

Vuàltris sitadìns Cjaco i mi clamàvis:

par via di che stupida di gola

i’soj’n ta la plòja, com'che tu ti jòdis.

E jo, puorànima, no soj besola;

sti àltris a sufrìsin il stes afàn

pa la stesa colpa,” e dìt nol vev' altra peràula.

Ghi vevi rispundùt: “Cjaco, il to malàn

mi’è pešànt, e al lagrimà m’invida;

ma dìšmi, si ti lu sàs, ’a sè ca vegnaràn

ducju chej da sta sitàt dividuda;

s’an d’è di drès; e dìšmi la rašòn

che di tant malvolej a è batuda.”

E luj a mi: “Dopo ’na lùngja tensiòn,

a vegnaràn al sanc, e la part salvàdia,

che altra fòu a butarà cun violensa e pasiòn.

Pì’ndavànt a susedarà che chist’a si sesti via

entri tre àis, e ca zedi a vinsi l’altra

par fuarsa di chèl, po, ca la sà lungja.

Par un bièl puc i cjàfs als a tegnarà,

pocànt chej àltris amondi in jù,

coma, po, che di diplàšighi a vès na vura.

Di drès a'n d’è doj, ca sòn puc scoltàs sù:

supiàrbia, invìdia e’varìsia ’sòn

li tre falìscjs che rovàns i còus ni tègnin, a nu.”

Dìt alora'l veva sè che fàt mi veva compasiòn;

e jò a luj: “Di pì i vuej ch'i ti m’insègnis:

di pì parlà alora fami un regàl bon.

Farinàta e’l Teghiàl, zent ch’èrin dègnis,

Jàcu Rusticùs, ‘Rigo e’l Moscja

e daj àltris ch’al ben fà s’inzegnàvin19, dìs

’ndulà ca sòn, che d’jòdiu i vuej riscjà;

che jò i’ai pròpit tanta voja di savej

s’a sòn la sù o se ’l infièr ju pescja.”

E luj: “Lòu a sòn nenfra l’ànimis dal neri p’intej:

divièrsis còlpis ju tira vièrs il font:

s’i ti vàs p’in jù, ti jodaràs ben chej.

Ma cuant che lasù ti saràs in tal dols dal mont,

i speri ch’i ti mi metaràs in mìns di àltris:

basta; di dìšiti di pì i no soj pì pront.”

Da chì, di sbiègu mi deva ocjàdis;

mi sbircjava, e dop’un puc al veva i vuj sbasàt,

e’l rest, cun che altr’ ànimis infangàdis.

E’l duca a mi: “Pì nol vegnarà sveàt

fòu che dal sun da l’angèlica tromba,

cuant ca vegnarà la nemiga potestàt:

ognùn al riodarà la so puora tomba,

sù’l cjolarà la so cjàr e figura,

e’l sintarà chèl che sempri’l rimbomba.”

Scjavasàt i vèvin sta sporcja mistura

di ombrènis e plòja, zìnt amondi plan,

tocjànt un puc da la vita futura:

fin ch’jò dìt i vevi: “Mestri, scjù turmìns ca’an,

a cresarànu dopo la gran sentensa

o pì pìsul al doventaraja dopo ogni so afàn?”

E luj a mi: “Tòrna ta la to siensa,

ca vòu, cuant che pì a è la roba perfeta,

che pì si sint’l ben, ma encja’l mal s’intensa.20

Par che lòu—ognidùn di sta zinìa maladeta—

in vera perfesiòn maj pì no zaràn,

di là pì che di cà chistu ognùn si speta.”

Atòr di che strada zùs i èrin man a man,

parlànt tant di pì di chèl ch’jò i’ài dita;

e rivàs i èrin indulà ca è pì malàn:

e Pluto, il grant nemìc, a è chì cal stà.

Cjànt Siètim

“Papè Satàn, papè Satàn, alepì!”21

al à tacàt Pluto cu la so vòus ràuca;

e chel omp gentìl che tant al sà, e pì,

par dami cunfuàrt dìt mi veva: “Vèn cà,

no vej poura, che par tant che luj’l provi,

di lasà sta riva no ni tegnarà.”

Alora, voltàt vièrs chèl dal sglonf lavri,

dìt ghi veva: “Lupo maladèt, tàs sù:

cu la to ràbia rošeèiti pur par dentri.

A no è sensa rašòn ch’i zìn chì jù:

Cussì’l è volùt’n tal alt, ’ndà che Michèl

vendicàt si'a par che ribeliòn la sù.”

Coma vèlis sglonfàdis da’un vint puc bièl

a còlin spleasàdis a bas dal àrbul,

cussì colada a era’n cjera sta bèstia crudèl.

E rivàs i èrin tal orli dal cuàrt sìrcul

entrànt sempri pì ta la riva dulìnt

ca ’nsàca dut’l mal dal mont, grant e pìsul.

Ahi, gjustìsia di Diu! Cuj tègnia’n mint

i nòufs patimìns e dolòus ch’i’ài jodùt?

Parsè cjastiani cussì? diši i intint.

Coma ca fà l’onda ulà’n ta chel stret brut22

’ndà ca si ròmp cun chè ca vèn dal altri mar,

cussì a convèn ch’uchì la zent si tegni lontanùt.

Che chì a era pì zent dal sòlit a era clar;

da na banda e da l’altra, sigànt fuàrt,

remenànt pèis cun un sfuàrs grant e clar,23

a si sbatèvin intòr, e sintìnt tuàrt,

ognidùn si zirava e voltava ’ndavòu,

sigànt: “Parsè cussì tirchio?” e “Parsè no, stuàrt!”

A si ziràvin lì ca era puc lušòu,

dapardùt par na banda e basta,

e via cul sigà plomp di dolòu;

alòr’a si voltàvin, sensa sosta,

pal so miès sìrcul ta che altra gjostra.

E jò, cul còu cal steva mal e basta,

dìt i vevi: “Mestri, fami 'na mostra

da la zent ca è uchì: soni dùcjus clèrics

chej tonsuràs a la nustra sinistra?”

E luj a mi: “Dùcjus’ stàs a èrin stràbics

di mìns cussì tant in ta la so vita,

che spèšis bùnis maj fàt no vèvin24, scjù lambìcs.

A vègnin zà ben bajàs,” al à dita,

“cuant ca rìvin in taj doj puns dal sìrcul

indulà che colpa contrària a ju smista.

A èrin, chìscjus, prèdis, che di tèt pelòus sul

cjàf no'n vèvin, coma pur pàpis e cardinài,

che crumìros a èrin, grant e pìsul.

E jò: “Mestri, fra chìscjus, ognidùn tramaj,

i varès jò da cognosi qualchidùn

di chej che 'nfangàs si sòn di scju mài.”

E luj: “Pensèis strans ti às, ogni un:

pa la vita ’gnoranta ca ju’a tant sporcjàs,

scurs doventàs adès a sòn, ognidùn.

A pararàn via par sempri a fà fracàs:

chìscjus25 fòu a vegnaràn dal sepulcri

cul puj sieràt, e’i àltrìs cuj cjàfs spelàs.

Il mal dà e il mal tegni il mont pulcri

a ghi’à cjòlt, e menàs’n ta sta barufa:

sèdin se ca sèdin, jò’i no ju ’mpulcri.26

Adès ti jòs, fiòl me, ca no fàn mufa

i bens metùs in man da la Furtuna,

che di lotà par chej la zent maj si stufa;

pars’che dut il oru cal è sot la luna,

e cal è zà stàt, a’chist’ànimis stràchis

a no ghi zovarès, nencja, po, a una.”

“Maestri,” dìt ghi vevi, adès ti mi dìšis:

“Chìsta Furtuna che tu ti’as minsonàt,

sè ca è, che’i bens dal mont’a à’n ta li sgrìnfis?”

E luj: “Puori creatùris, cuant stonàt

ch’i vèis—cuanta gnoransa—e chist vi ufìnt!

Adès capìs ben il me significàt.

Chèl che dut’l savej al à sempri prešìnt,

i cjèlos fàt al à e ghi’a dàt la guida,

cussì ch’ogni part’n t’ogni part a và risplendìnt,

e la lus par dut compaj al fida;

cussì cu li ròbis bièlis d’ogni dì:

al vòu ca vegni ogniduna in tal mòut spartida

che ulì sempri ferma no resti, di dì’n dì;

ma che da zent a zent e sanc a sanc

sensa ’l impedimìnt dal omp a zedi.

Pars’che la zent a và’n sù e’n jù, flanc a flanc,

seguìnt da la Furtuna il judìsi,

che platàt al è com’na bišàta’n tal fanc.

A no è contrast fra ic e’l vustri cognosi:

chìsta a prejòt, a gjùdica, e a proseguìs

a regnà; pur altri dìus a fàn cussì.

Li so permutasiòns a no àn pàušis:

la necesitàt cori ’la fà a fuàrt,

cussì spes zens a'n d'è ca si mùtin, e tàntis.

Chìsta a è chè ca risèif sempri tant tuàrt

encja da chej ca varèsin da plaudìla;

a ghi dàn colpa, lòu, cun vòus ca à dal stuàrt;

Ma ic a è cuj beàs; colpa non d’è ulà:

cun l’altri prin’ creatùris contenta,

a si la gòt a zirà la so rodela.

Adès zìn jù là che di pietàt an d’è tanta;

zà a cola ogni stela che’n sù a zeva

cuant ch’jò movùt mi'eri, e al è’l pì stà vietàt.”

Zùs i’èrin atòr dal sìrcul; ulì si jodeva

na fontana ca boleva e colava

in ta un fosàl che da lì’l vegneva.

Ulì na vura l’aga scura a rugnava

e nu, zìnt davòu di che onda cjalinòša,

jù i èrin zùs, pa’un troj che’n banda’l menava.

Styx si clama sta zona paludoša;

uchì a còr sta puora roja, vegnìnt jù

al piè di sta riva griša e pietoša.

E jò, che da chì i vuardavi fis la jù,

jodùt i vevi zent ’nfangada’n ta chel pantàn:

nus e cul mušu che dùcjus a tegnèvin in jù.

Chìscjus si malmenàvin cu la man

e cul cjàf e cul pet e encja cuj piè,

e a si sbranàvin cuj dincj’, plan a plan.

Alora’l bon mestri: “Fiòl me bon, chì a è

l’ànima di ognidùn vinsùt da l’ira;

i’vuej pur che tu ti vègnis a crodi che

sot da l’aga a è zent ca suspira

e ca fà bulì chist’aga fin parzora

coma che’l vuli a ti dìs, là cal zira.

Dal fangu a dìšin:”Vilìs i’èrin na vura

’n ta l’aria dolsa che’l soreli al ’legrìs,

rošeàs dentri da rabia e malora.

Adès i sìn chì malcontèns’n ta scju fàngus grìs.

Chist’ ìn27 a lu sgorgolèin scju puòrs brùs

che’n peràula clara no ti’u sìntìs.”

‘Cussì da stu cragnòus di post via i’sìn zùs.

Tegnìnsi tra la riva secja e’l miès,

e vuardànt chej ca vèvin in ta sta melma il singlùs,

dongja di na tor i stèvin rivànt adès.

Cjànt Otàf

Jò’i dìs, zìnt ’ndenànt, che amondi prima

ch’i rivàsin al piè di che alta tòr

i nustri vuj a èrin zà zùs insima,

’nta che do flamùtis ch’i ghi vèvin jodùt ’ntòr

e n’altra che da lontàn ni feva sen:

se fadìja a cjòlighi'l vuli d’intòr!

Jò, vièrs il mar voltàt cul còu dut plen,

dìt i vevi: “Chistu sè’l dìšia, e sè cal rispùnt

chel altri fòuc, e cuj’l eše ca lu mantèn?”

E luj a mi: “In ta l’onda sporcja belzà tant

ti pòdis tu jodi chèl ca si speta,

se’l fangu fumòus no lu plata a stu punt.”

Na cuarda no’a maj pocàt da sè saèta,

ca corès via par l’aria finuta

com’ch’jò’i’ai jodùt ‘na nàf pisuluta

vignì par aga vièrs nu, sta navuta,

governada da doma un galeòt,

cal sigava: “Ti sòs chì, ànima bruta!”

“Flegiàs, Flegiàs, nosta fà tant’l simiòt,”

dit al veva il me siòr, “in ta sta grota:

ti ni’as doma pasànt’n ta chistu cašòt.”

Coma chèl che’l grant ingàn al scolta,

ca ghi’è stàt fàt, e al è dopo malcontènt,

cussì Flegiàs: rabia’n d’aveva, e tanta.28

Il me duca al era alòr montàt in barcja, atènt

che jò dopo di luj i ghi zès dentri;

che plena’a era alòr cun me prešènt.

Dentri i sìn entràs, cun me al centri,

e seànt a zeva la prua antica

’n ta l’aga tant di pì che se vùt a vès altri.

Cuant ch'i pasàvin la palùt muarta par cà,

davànt di me metùt si'era un infangàt a plen

che dìt al veva: “Prin da l’ora, se fatu cà?”

E jò a luj: “Jò’i no resti, encja si vèn;

e tu cuj sotu, ch’i ti sòs cussì brut?”

E luj: “I soj un che dal planzi no si tèn.”

E jò a luj: “Cul planzi e pur cul lut,

spìrit maladèt ti sòs’n ta scju ledàns.

Ti cognòs, encja s'i ti sòs spòrc par dut.”

Alòr’l schifòus pojàt'l veva sul lèn li mans,

ma’l Mestri, necuarzùt, jù a lu veva pocàt,

dišìnt: “Còr jù di chì cun chej altri cjàns!”

Sùbit dopo, il cuèl a mi veva 'mbrasàt,

e busàt pur, dišìnt: “Ti sòs plen di sdegnu;

beàda ic29 che par te a si à ’ncintàt!

Chel lì tal mont stàt plen di orgòliu;

bontàt non d’è ca imbielisi 'l so recuàrt:

par chèl stu danàt tant furiòus al è ca jù.

An d’è tàncjus lasù adès ca fàn riguàrt,

che chì fasìnt a stàn doma pursitès,

lasànt di sè stes un pensà brut e fuàrt.”

E jò: “Mestri, sè ch’i mi la godarès

a jòdilu a tufasi’n ta sta melma,

prin di bandonà stu lac nualtri’ stes.”

E luj a mi: “Pì’n davànt ca si rema

e ca si jòt, e pì ti saràs pasùt:

gòditi pur, po, chista granda brama.”

Sùbit dopo i vevi il grant turmìnt jodùt

che fàt a veva di luj chista cragnòša zent.

che Diu ’ncjamò i làudi e ringrasi dut!

Dùcjus a sigàvin: “A Filìp Arzènt!”

E stu puòr disgrasiàt di spirt fiorentìn

sè stes si rošeàva, chel sacramènt.

Altri no vi dìs, dopo che chì lasàt lu vèvin;

ma’n ta l’orèlis sintùt i vevi un rumòu che

costrèt mi veva a vuardà fìs là ch’i zèvin.

Il bon mestri dìt al veva: “Adès, fiòl me,

si visina la sitàt dal nòn di Dit,

cu la so zent sèria, che sì tanta’n d’è.”

E jò: “Mestri, li so moschèis, si’ai capìt,

là in ta la val i pòl zà ben jodi;

ròsis coma il fòuc a sòn, i soj pròpit

sigùr.” E luj mi veva dìt: “Ben ti pòdis crodi

che ’l eterno brušà li mostra ròsis,

coma che’n ta st’infièr ti pòsis ben jòdi.

Nu pur rivàs i èrin dentri da li fòsis

ca circòndin che cjera sconsolada:

dut di fièr a pareva ca fòsin fàtis.

Dopo vèighi atòr fàt na granda zirada,

rivàs i èrin’ndulà che chèl dal timòn

“Vegnèit fòu,” sigàt al veva , “che chì a è l’entrada.”

Jodùs i'n vevi jò pì di mil tal puartòn,

plovùs dal cjèl, che rabiòus’a dišèvin:

“Stu chì nol somèa muàrt; par sè rašòn