θείαν πρόνοιαν, υπερασπίζονται με καλήν έκβασιν το έδαφος των
προπατόρων των, λέγω ότι υπερασπίζονται το έδαφος, επειδή ολίγον
φροντίζουν διά τας πόλεις και χωρία, διά τας οικίας και
ιδιοκτησίας των· τούτο ικανώς απεδείχθη εις τας διαφόρους
λεηλασίας των εχθρών των, καθ' ας οι Έλληνες εθυσίασαν με μεγάλην
γενναιότητα και μεγαλοψυχίαν όσα είχαν ακριβώτερα και
πολυτιμότερα, επροτίμησαν την ελευθερίαν υπό τας σκηνάς των, εις
τας κοιλάδας των, και επί των κορυφών των ορέων των παρά τας
λαμπράς κατοικίας της δουλείας· αύτη η αξιοσημείωτος περίστασις
της ιστορίας του επιμαχικού πολέμου των Ελλήνων δεν πρέπει να
γεννήση εις όλας τας χριστιανικάς ψυχάς την πεποίθησιν ότι οι
Έλληνες αρχίζοντες την πάλην διά να αποκτήσουν τα δικαιώματά των,
αποσείοντες αφόρητον ζυγόν αυτών είχαν προ οφθαλμών τον ιερόν
σκοπόν του να σώσουν την πίστιν των, την πατρίδα των, τους ιερούς
ναούς των, τα μνημεία των προγόνων των, τας γυναίκας και τα παιδία
των, και όχι εκείνα τα πολιτικά τέλη, τα οποία ετάραττον τότε την
Ευρώπην, απέχοντες πολλά απ' αυτά; Οδηγούμενοι λοιπόν από τοιαύτας
αρχάς εις την οποίαν ηναγκάσθησαν πάλην, δεν έλλειψαν
επικαλούμενοι την συμπάθειαν των χριστιανών αδελφών των. Αλλ' η
πολιτική της Ευρώπης συλλαβούσα άλλας ιδέας περί των αρχών της
συμφοράς μας απεφάσισε να περιορισθή εις την ουδετερότητα. Οι
Έλληνες δε μη βλέποντες τελειωμένην την επιθυμίαν των εβιάσθησαν
να αφοσιωθώσι μόνοι των με αμοιβαίαν πίστιν εις την υπεράσπισιν
των ιερών δικαιωμάτων των, αφίνοντες εις τον καιρόν να φανερώση
τας αρχάς και τας αιτίας των.
«Μολοντούτο το ελληνικόν έθνος, ως και η διοίκησίς του, της οποίας
λαμβάνω την τιμήν να γίνω το όργανον, παρρησίαζον την υπόκλισιν
του προς την βρεττανικήν μεγαλειότητά του σέβας των μέσον της
εξοχότητός σας, διακηρύττει πανδήμως ότι προτιμά θάνατον ένδοξον
παρά τον αίσχιστον ζυγόν εις τον οποίον θέλουν να το κάμουν να
υποκύψη. Είναι απίθανον ότι η βρεττανική μεγαλειότης του, η οποία
έδειξε φιλανθρωποτάτην διάθεσιν προς τους λαούς της νοτίου
Αμερικής, θέλει επιτρέψει ώστε οι Έλληνες να εξαλειφθούν από τον
κατάλογον των πεπολιτισμένων εθνών, ως ήσαν ανάξιοι διά να
εγκαταριθμηθούν προτού να συστηθούν ως έθνος. Οι Έλληνες όμως υπό
την αναφοράν των δικαιωμάτων των ευρίσκονται εις θέσιν
ευνοϊκωτέραν παρ' εκείνην των λαών της μεσημβρινής Αμερικής. Αυτοί
ητίμασαν και εταπείνωσαν την αδυναμίαν της τουρκικής διοικήσεως,
απέδειξαν ότι ήσαν άξιοι της ελευθερίας· δεν πολεμούν την μητέρα
πατρίδα των, αλλ' έν έθνος, το οποίον ήρπασε και εξουσίασε τους
τόπους των, μεταχειριζόμενον τα τέκνα των ως δούλους. Οι Έλληνες
απετίναξαν τον βαρβαρικόν ζυγόν με μεγάλην έκπληξιν της Ευρώπης
και όλων των εθνών· επεχειρίσθησαν τον πόλεμον, χωρίς να έχουν
τους τρόπους διά να τον κάμουν, όντες πεπεισμένοι ότι άλλως δεν
εδύναντο να απολαύσουν την ανεξαρτησίαν των παρά με πολυαρίθμους
θυσίας· απέκτησαν φρούρια, πόλεις και μέγαν αριθμόν θέσεων,
αίτινες ευρίσκοντο εις χείρας βαρβάρων δεσποτών αυτών· εις
διαφόρους μάχας κατέστρεψαν με μερικά εμπορικά πλοία τον
πολυάριθμον και φοβερόν στόλον των Τούρκων· εσύστησαν νόμους
ομοίους με τους των πολιτισμένων εθνών, εσχημάτισαν διοίκησιν υπό
τας διαταγάς της οποίας ετάχθησαν. Εμπορεί τις πλέον να αμφιβάλλη
την σήμερον εάν οι Έλληνες είναι άξιοι της ελευθερίας; Ίσως η
Βρεττανική μεγαλειότης του παρετήρησεν ότι η Ελλάς ελευθερωθείσα,
διά το τον λαόν αύτης εμψυχούν πνεύμα και διά την γεωγραφικήν της
θέσιν, ημπορεί να γίνη ωφέλιμος εις τα συμφέροντα της μεγάλης
Βρεττανίας. Το εμπόριον είναι η ζωοδοτική αρχή των πεπολιτισμένων
εθνών· και πού αλλού εμπορεί να λάβη μεγαλητέραν ασφάλειαν, παρά
εις την δεξιάν χείρα της Ευρώπης, ήτις κατά τινα τρόπον
σχηματίζεται υπό της Ελλάδος; Ποίον άλλο σημείον ωφελιμωτέρας
υποστηρίξεως διά την διατήρησιν της ευρωπαϊκής ισοσταθμίας εμπορεί
η Αγγλία να εύρη παρά τα φυσικά οχυρώματα, μεταξύ των οποίων η
Ελλάς είναι θεμένη; αύται είναι αλήθειαι αναντίρρητοι, τας οποίας
ο καιρός θέλει ανακαλύψει.
Η Ελλάς λοιπόν δι' αυτάς τας αιτίας έχει, νομίζω, ηθικώς και
πολιτικώς το δικαίωμα του να ελπίση παν είδος βοηθείας και
υποστηρίξεως από το αγγλικόν έθνος το τόσον φιλούν την
ανθρωπότητα, και εξαιρέτως από την βρεττανικήν μεγαλειότητά του,
της οποίας ο κόσμος όλος γνωρίζει τα αξιοσέβαστα φρονήματα. Εκ
τούτου δεν είναι αμφιβολία, εάν η ανεξαρτησία της Ελλάδος είναι
σύμφωνος με τα συμφέροντα των ευρωπαϊκών εθνών, αύτη η περίστασις
είναι μία ισχυρά αφορμή διά να μη στερηθή το ελληνικόν έθνος τα
ιερά του δικαιώματα· το δε αγγλικόν, ούτινος η προς την της
Ευρώπης πολιτικήν ισοσταθμίαν επιρροή είναι τόσον γενικώς
εγνωσμένη, να μη σταθή αδιάφορον εις το οικτρόν θέαμα της τόσον
αναξίως και αδίκως υπό των ποδών καταπατουμένης ανθρωπότητος».
(ε.)
Απάντησις της αγγλικής κυβερνήσεως προς την ελληνικήν.
«Η προς εμέ υμετέρα επιστολή της 24 αυγούστου δεν έφθασεν εις
χείρας μου ειμή την 23 οκτωβρίου· περιέχει αύτη παρατηρήσεις της
προσωρινής κυβερνήσεως της Ελλάδος περί τινος εγγράφου
δημοσιευθέντος διά των ευρωπαϊκών εφημερίδων ως σχεδίου της αυλής
της Ρωσσίας περί ειρηνεύσεως της Ελλάδος. Αναμφίβολον είναι ότι η
δημοσίευσις αύτη έγεινεν άνευ αδείας, και αγνοώ αν έχη τινά
επισημότητα. Αλλ' η αγγλική κυβέρνησις φρονεί, ότι παν σχέδιον της
ρωσσικής κυβερνήσεως, τείνον εις ειρήνευσιν της ανατολής, δεν
ημπόρει να μη ήναι ευνοϊκόν προς τους Έλληνας, ουδ' επροτίθετο η
κυβέρνησις εκείνη να δώση τον νόμον αυτοίς ή τη οθωμανική
κυβερνήσει· ο δε μεγαλειότατος αυτοκράτωρ πασών των Ρωσσιών, όπως
και αν εθεώρει το περί ου ο λόγος σχέδιον, θα έκρινε πρέπον να το
κοινοποιήση τοις συμμάχοις του πριν το προβάλη τοις διαμαχομένοις.
Ο αυτοκράτωρ τοις εκοινοποίησε τω όντι σχέδιόν τι, δι' ου
επρόκειτο να προταθή συγχρόνως ανακωχή και τη οθωμανική πύλη και
τη προσωρινή κυβερνήσει της Ελλάδος, επί σκοπώ να δοθή καιρός εις
μεσολάβησίν τινα φιλικήν, η δε αγγλική κυβέρνησις δεν θα
εναντιούτο, αν το τοιούτον σχέδιον επροτείνετο εν καιρώ δέοντι·
δεν πρέπει δε να αποκρύψω, ότι το έγγραφον, το κινήσαν εις τόσην
αγανάκτησιν την ελληνικήν κυβέρνησιν, εκίνησεν εις άλλην τόσην και
την οθωμανικήν. Εν ώ οι Έλληνες φαίνονται ανένδοτοι προς πάντα
συμβιβασμόν μη στηριζόμενον επί της εθνικής των ανεξαρτησίας, η
Πύλη απορρίπτει επίσης πάντα τρόπον συνδιαλλαγής μη χαρακτηρίζοντα
τον Έλληνα ως ραγιάν. Ούτω διατεθειμένων των πνευμάτων, ολίγη
ελπίς αναμφιβόλως υπάγει μεσολαβήσεως δεκτής και ευτυχούς. Αν η
Ρωσσία επρότεινε τοιούτον συμβιβασμόν πριν καταντήσωσιν αι
απαιτήσεις του ενός και του άλλου όπου κατήντησαν την σήμερον, αν
τον επρότεινε καθ' όν καιρόν αι περιπέτειαι του πολέμου εφαίνοντο
παρέχουσαι ισχυράς αφορμάς συμβιβασμού, φιλικώ τω τρόπω, ούτε η
Ρωσσία ούτε άλλη τις Δύναμις, θεωρούσα το σχέδιον τούτο άξιον της
σκέψεώς της, θα εφαίνετο μεμπτή. Το έγγραφον τούτο, θεωρούμενον ως
υπόμνημα ρωσσικόν, περιέχει στοιχεία ειρηνεύσεως, αν και τα
στοιχεία ταύτα δεν φέρουν τους αρμοδίους ίνα τεθώσιν υπό τας όψεις
των διαμαχομένων τύπους. Αν η κυριαρχία της Πύλης επί της Ελλάδος
δεν πρέπη αφεύκτως να επανέλθη, αν η ανεξαρτησία των Ελλήνων δεν
πρέπη αφεύκτως να αναγνωρισθή (και τα δύο ταύτα αντίκεινται προς
τον συμβιβασμόν), αν οι μεσίται δεν δύναται ν' αποφασίσωσιν άνευ
της συγκαταθέσεως των αντιφερομένων, δεν μένει παρά να τροπολογηθή
και η κυριαρχία της Πόλης και η ανεξαρτησία της Ελλάδος, και τότε
να συζητηθώσιν ο τύπος και ο βαθμός των τροπολογιών· οι
διαμαχόμενοι διαμαρτυρόμενοι εδύναντο αναντιρρήτως να ματαιώτωσι
παν σχέδιον συμβιβασμού, όσον εύλογον και αν ήτον ως προς τας
αρχάς του, και οίον αμερόληπτον ως προς τους όρους του. Αλλ' ημείς
ηξεύρομεν ότι οι διαμαχόμενοι είναι επίσης της γνώμης να
απορρίψωσιν οποιονδήποτε συμβιβασμόν, και ματαία φαίνεται επί του
παρόντος η ελπίς πάσης ευτυχούς μεσολαβήσεως.
«Περί δε της αγγλικής αντιλήψεως, ην επικαλείσθε υπέρ των Ελλήνων
εις ανάκτησιν της ανεξαρτησίας των παραλληλίζοντας τα δικαιώματά
του προς τα των πολιτειών της νοτίου Αμερικής, αίτινες εχωρίσθησαν
από της μητροπόλεώς των, οφείλω να σας παρατηρήσω, ότι εν τη
μεταξύ των πολιτειών τούτων και της Ισπανίας πάλη η Αγγλία εκήρυξε
και ετήρησεν αυστηράν ουδετερότητα. Τα αυτά έπραξε και ως προς τον
καταστρεπτικόν πόλεμον της Ελλάδος, και πάντοτε εσεβάσθη τα
πολεμικά δίκαια των Ελλήνων. Αν δε ηναγκάσθη προ ολίγου να
εμποδίση τας καταχρήσεις του δικαίου τούτου, ελπίζω ότι δεν θα
ευρεθή πλέον εις την αυτήν ανάγκην. Η προσωρινή κυβέρνησις της
Ελλάδος ας είναι βεβαία, ότι η αγγλική θα διατηρήσει και εις το
εξής την αυτήν ουδετερότητα, και δεν θ' αποπειραθή να βιάση τους
Έλληνας επί λόγω ειρηνεύσεως εις παραδοχήν σχεδίου συμβιβασμού
παρά τας ευχάς των, αν ποτέ γενή λόγος περί τοιούτου. Αλλ', αν οι
Έλληνες, ή επί του παρόντος ή μετά ταύτα, νομίσωσι πρέπον να
ζητήσωσι την μεσιτείαν μας, την προσφέρομεν τω σουλτάνω, και αν
την δεχθή, ουδέν θα παραμελήσωμεν εις καρποφορίαν της διά της
συνεργείας και των άλλων Δυνάμεων, ων η συνδρομή και τον
συμβιβασμόν θα ευκολύνει και την διατήρησιν αυτού θα ασφαλίσει.
Ιδού ό,τι δύναται η Ελλάς, καθώς ημείς κρίνομεν, να ζητήση παρά
των Άγγλων υπουργών. Ούτε εμμέσως ούτε αμέσως ερέθισαν ούτοι τους
Έλληνας εις την έναρξιν του αγώνος των, αλλ' ούτε διά τινος τρόπου
παρενέβαλαν εμπόδια εις την πρόοδόν του· ουδείς έχει δίκαιον να
υπολάβη ότι η Αγγλία, έχουσα υπ' όψιν τας μεταξύ αυτής και της
Πύλης ενυπαρχούσας φιλικάς σχέσεις και τας παλαιάς συνθήκας, ας η
Πύλη δεν παρέβη, ημπορεί ν' αναδεχθή πάλην μηδόλως παρ' αυτής
προκαλεσθείσαν, και να οικειοποιηθή διαφοράν αλλοτρίαν. Ελπίζω ότι
οι λόγοι μου θα διασκεδάσουν πάσαν εξ αγνοίας ή εκ πνεύματος
ραδιουργίας υπόνοιαν, και πάσαν κατηγορίαν ότι δυσμενώς διέκειτο η
αγγλική κυβέρνησις προς τους Έλληνας και θα ίδωσιν ούτοι εν τοις
λόγοις μου τούτοις την καθαρότητα των φρονημάτων μας, άτινα δεν
διστάζομεν να εκφράσωμεν και παρρησία».
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΝΓ'.
(α.)
Εν ώ κατεγινόμην εις την τύπωσιν του γ' τούτου τόμου, εξεδόθη
δίτομος ιστορία του κυρίου Φινλάη περί της Ελληνικής επαναστάσεως.
Με μέμφεται ο συγγραφεύς ούτος εν σελίδι 69 του β' τόμου ως
μηδεμίαν ποιήσαντα μνείαν του κόμητος Σανταρόζα εν τω επ'
εκκλησίας επικηδείω μου λόγω εις τους εν Σφακτηρία πεσόντας·
ωρμήθη δε εις την μομφήν ταύτην έκ τινων των εν τω ημερολογίω του
Ιταλού κυρίου Κολλενίου λόγων.
Ουδέποτε απήγγειλα επικήδειον λόγον εις τους εν Σφακτηρία
πεσόντας. Ο λόγος, ον αινίττονται και ο κύριος Κολλένιος και ο
κύριος Φινλάης, είναι ον απήγγειλα την 10 μαΐου 1825, καθ' ήν
ημέραν εκηρύχθη γενική αμνηστεία· είχε δε ο λόγος θέμα την
ομόνοιαν· παρενείρεται δε το εν Σφακτηρία πάθημα εν παρόδω, αλλ'
ουδείς των εκεί πεσόντων Ελλήνων η φιλελλήνων μνημονεύεται
ονομαστί· εύφημον όμως και δικαίαν μνήμην εποίησα του αρίστου
ανδρός και θερμού φιλέλληνος Σανταρόζα εν τω κειμένω του ανά
χείρας κεφαλαίου της Ιστορίας μου προ πολλών ετών.
Λέγει ο κύριος Φινλάης εν σελίδι 180 του α' τόμου ότι, επειδή
σπανίως αναφέρω τας πηγάς, όθεν αρύομαι, λαμβάνω την ελευθερίαν ν'
αντιγράφω τους συγγραφείς, οσάκις είναι Έλληνες, και να τους
μεταφράζω κατά γράμμα, οσάκις είναι ξένοι· φέρει δε και παράδειγμα
φράσιν τινά δίστιχον εκ των υπομνημάτων του αοιδίμου Γερμανού
λέγουσαν· «Συγχρόνως άλλοι Καλαβρυτινοί εφόνευσαν δύο σπαχήδας
Τριπολιτσώτας εις το χωρίον του Λιβαρτσίου, και πάλιν άλλοι εις
τον Φενεόν τους γυφτοχαρατσήδας».
Οι προ εμού συγγράψαντες διηγήθησαν τα εν τη φράσει ταύτη
συμβάντα· γνωστά δε τοις πάσι και αναμφισβήτητα, και ουδεμία χρεία
μαρτυρίας εις επιβεβαίωσιν πασιγνώστων και πανθομολογήτων
συμβάντων. Σημειωτέον δε, ότι ο κύριος Φινλάης παρενόησε την
σημασίαν της λέξεως γ υ φ τ ο χ α ρ α τ σ ή δ α ς. Δεν εννοεί η
εν τη ανωτέρω φράσει λέξις αύτη, ως αυτός και εν τω χωρίω τούτω
και εν το προλόγω του συγγράμματός του ημαρτημένως υπολαμβάνει,
ότι οι χαρατσήδες εκαλούντο ούτω προς χλευασμόν, αλλ' ότι
εχαράτσοναν τους τήδε κακείσε περιφερομένους φερεοίκους γύφτους·
εκ της τάξεως δε ταύτης ήσαν οι φονευθέντες· χαρατσήδες δε απλώς
εκαλούντο οι χαρατσόνοντες τους κατοίκους των πόλεων και χωρίων.
Ποιών λόγον ο κύριος Φινλάης εν σελίδι 335 του α' τόμου περί των
κατά τον Βαρνακιώτην, και διψών να εύρη αιτίαν μομφής κατά του
Μαυροκορδάτου και κατ' εμού, λέγει· «Εγνώριζαν και ο Μαυροκορδάτος
και ο Τρικούπης (ανάγνωθι Ιωάννης Τρικούπης, ο πατήρ μου, ως αυτός
ο κύριος Φινλάης επιδιορθόνει τούτο εν τω τέλει του τόμου ως
ημαρτημένον) «τας ραδιουργίας του Βαρνακιώτου και τας ενεθάρρυναν
επί ματαία ελπίδι ωφελείας εξ επιπλάστου προδοσίας, αλλ' ηττήθησαν
εν τω ατίμω τεχνάσματί των.
Παράδοξον πώς ο κύριος Φινλάης δεν συστέλλεται αποκαλών άτιμον
τέχνασμα το εις αναβολήν της εις την Αιτωλοακαρνανίαν επικειμένης
εχθρικής εισβολής εν τη δεινή εκείνη ώρα στρατήγημα τούτο. Αν
ούτως έχη, άτιμον τέχνασμα είναι και το του Μάρκου Μπότσαρη επί
της πρώτης πολιορκίας του Μεσολογγίου προς τον Άγον Βασιάρην και
μυρία άλλα· ατιμότερον δε τούτων, κατά τον κύριον Φινλάην, είναι
και το του Θεμιστοκλέους προς τους Λακεδαιμονίους επί της
κατασκευής των Μακρών τειχών.
Εξ όσων απηντήσαμεν επί των ανωτέρων επικρίσεων του κυρίου Φινλάη
αποδεικνύεται σαφέστατα, ότι και τα του λόγου μου περί των εν
Σφακτηρία πεσόντων, ων την αποσιώπησιν καλεί ο κύριος Φινλάης
τρανόν δείγμα της εθνικής των Ελλήνων προς τους ξένους αχαριστίας
είναι τρανόν ψεύδος, και η επανόρθωσίς του περί των
γυφτοχαρατσήδων φανερά παραδιόρθωσις, και οι περί των επί
Βαρνακιώτου λόγοι του αυτόχρημα παραλογισμοί.
Ηρανίσθην βεβαίως ή, αν θέλη ο κύριος Φινλάης, μετέφρασα κατά
γράμμα τεμάχια της Ιστορίας του Γόρδωνος· δεν ηθέλησα δε να τα
παραφράσω, ως άλλοι τινές ιστοριογράφοι, διότι εθεώρησα τούτο
παιδαριώδες. Ιδού δε ο λόγος, δι' ον απεσιώπησα εκ προμελέτης
πόθεν τα παρέλαβα.
Άλλο το συγγράφειν τα προγενέστερα συμβάντα, και άλλο το
συγγράφειν τα σύγχρονα. Εν εκείνοις η μαρτυρία όθεν πορίζεται η
ύλη είναι απαραίτητος, αλλ' εν τούτοις είναι αδύνατος, διότι
πορίζεται εκ πολλών στομάτων, και η αξιοπιστία καταντά
ανεξέλεγκτος, διότι οι λόγοι είναι πτερόεντες· εγγύησις δε της
ακριβείας των ιστορουμένων είναι κυρίως ο χαρακτήρ του ιστορικού.
Αλλ' οσάκις ο σύγχρονος ιστορικός παραλαμβάνει τι παρά συγχρόνου
ιστορικού, οφείλει να μη το παραλαμβάνη ειμή υπό την εξέλεγξιν
αυτοπτών και αυτηκόων, καθ' όσον είναι τούτο εφικτόν, ή υπό το
κύρος ανεκδότων ημερολογίων ή αξιοπίστων εγγράφων· τούτο εγώ
έπραξα συνήθως· ηρύσθην δε συχνάκις και εκ των αυτών πηγών όθεν
ηκούσθησαν και οι σύγχρονοί μου συγγραφείς.
Αρκούντα νομίζω ταύτα εις ορθήν εκτίμησιν και τινων άλλων
μικρολογιών του κυρίου Φινλάη περί της ιστορίας μου· λέγω
μικρολογιών, διότι ουδέν οπωσούν ουσιώδες των εν τη ιστορία μου
προσβάλλει, αν και φαίνεται μικροσκοπικώς καταγινόμενος εις
ανεύρεσιν ημαρτημένων. Τούτο μόνον λυπούμενος προσθέτω, ότι ο
διερχόμενος την βίβλον του αδύνατον να μη την θεωρήση αποκύημα
ακρισίας, δυστροπίας και αγενούς πάθους προς τους άνδρας του
Αγώνος.
(β.)
Ο επίσκοπος Μοθώνης, καταμηνυθείς ως υποκινήσας τας αδίκους σφαγάς
των εν Νεοκάστρω επί της πτώσεώς του εβασανίσθη και ετελείωσε τας
ημέρας του εν σκοτεινή φυλακή πανωλόβλητος.
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΝΔ'.
(α·)
«Το στρατιωτικόν μας (έγραφε το νομοτελεστικόν τη εν Λονδίνω
επιτροπή την 11 ιουνίου) κατήντησεν όχι πλέον ανοικονόμητον, αλλά
και ο λυμεών της πατρίδος· αι καταχρήσεις του είναι απερίγραπτοι·
διά να λάβετε μίαν ιδέαν αυτών αρκεί να σας είπωμεν ότι πολλάκις
χάνομεν την νίκην και κινδυνεύει η πατρίς, διότι εν ώ η διοίκησις
νομίζει ότι έχει εις μίαν θέσιν πέντε χιλιάδας στρατιωτών, όταν
πρέπη ν' αντιπαραταχθώσι, δεν ευρίσκονται ούτε χίλιοι, και αυτοί
σπανιώτατα ευρίσκονται σύμφωνοι και πολλάκις χαρίζουν διά της
διαιρέσεως των την νίκην εις τον εχθρόν. Αλλά τας κατανοήσεις
αυτάς ποίος να τας εμποδίση; οποίους και αν μεταχειρισθή η
κυβέρνησις είναι της αυτής ζύμης, και αν κάμουν καμμίαν δούλευσιν
εις αυτήν, αφ' ού διά μέσου των ταπεινώση η διοίκησις τους
εναντίους της, αυτοί γίνονται χειρότεροι και θέλουν να δώσουν
νόμους, η δε διοίκησις αναγκάζεται να τους οικονομή. Αυτού του
στρατιωτικού η κακοήθεια εξήντλησε το μεγαλήτερον μέρος του
δανείου χωρίς να ωφεληθή παντελώς η πατρίς, και εις τον παρόντα
κίνδυνον δεν έχει ούτε μέσα ούτε στρατιώτας να αντιτάξη».
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΝΕ'.
(α.)
«Το δε άντρον το Κωρύκιον μεγέθει τε υπερβάλλει τα ειρημένα, και
έστιν επί πλείστον οδεύσαι δι' αυτού και άνευ λαμπτήρων· ό τε
όροφος ες αύταρκες από του εδάφους ανέστηκε, και ύδωρ το μεν
ανερχόμενον εκ πηγών, πλέον δε έτι από του ορόφου στάζει, ώστε και
δήλα εν τω εδάφει σταλαγμών τα ίχνη διά παντός εστι του άντρου . .
. . . . Από δε του Κωρυκίου χαλεπόν ήδη και ανδρί ευζώνω προς τα
άκρα αφικέσθαι του Παρνασού . . . . . .Σπηλαίων δε ων είδον θέας
άξιον μάλιστα εφαίνετο είναι μοι». — Εκ των του Παυσανίου.
«Ιεροπρεπής δ' εστί πας ο Παρνασός, έχων άντρα τε και άλλα χωρία
τιμώμενά τε και αγιστευόμενα, ων εστι γνωριμώτατόν τε και
κάλλιστον το Κωρύκιον, νυμφών άντρον». — Εκ των του Στράβωνος.
«Σέβω δε νύμφας, ένθα Κωρυκίς πέτρα
κοίλη, φίλορνις, δαιμόνων αναστροφή».
— Εκ των του Αισχύλου.
(β.)
Επειδή ο κύριος Κρητοβουλίδης λέγει εν σελίδι 331 των υπομνημάτων
του, ότι παρεμόρφωσα τα περί ης ο λόγος καταλήψεως της
Γραμβούσης, δηλοποιώ εις πίστωσιν ων διηγήθην, ότι είχα προς τοις
άλλοις υπ' όψιν, γράφων ταύτα, και το περί ου προανέφερα και
εισέτι ανά χείρας μου ιδιόγραφον υπόμνημα του κυρίου Αναγνώστη
Παναγιώτου, όχι κατά τον κύριον Κρητοβουλίδην απόντος αλλά
παρόντος επί τη καταλήψει του φρουρίου τούτου και
πρωταγωνισθέντος. Το υπόμνημα τούτο διηγείται και τα της επί
Τομπάζη αποτυχούσης εφόδου της Γραμβούσης και αλλά συμβάντα. Των
δύο τούτων συμπολιτών και υπομνηματιστών η διήγησις εν πολλοίς
διαφέρει· προτιμοτέρα δε βεβαίως η του αυτόπτου, του και ως
πολιτικού και ως πολεμικού διακριθέντος.
(γ.)
Θέλων ο αντιναύαρχος Δεριγνής να βεβαιωθή περί της σκανδαλώδους
διαγωγής του πλοιάρχου τούτου, έστειλε την κορβέτταν &Victorieuse&
εις Ύδραν, και την γολέτταν &Estafette& εις Αίγιναν, και έμαθε
παρά του Τομπάζη, του Κριεζή και του Κανάρη, ότι το περί ου ο
λόγος γαλλικόν βρίκι έρριψε τω όντι επί την λέμβον του Κανάρη
τέσσαρας κανονίας.
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΝΣΤ'.
(α.)
Το αυτό έτος απεστάλη παρά του Μαυροκορδάτου ιδιαιτέρως εις
Βαυαρίαν και ο Ρεϊνέκος επί παραγγελία να μάθη παρά του εκεί
διατρίβοντος και αξίως διά τον χαρακτήρα και τας αρετάς του
τιμωμένου Ευγενίου Βωαρναίσου, αν εδέχετο τον θρόνον της Ελλάδος·
αλλ' ο ανήρ ούτος απέθανε προ της αφίξεως του απεσταλμένου.
(β.)
Καθ' όν καιρόν επεριμένετο ο Μεττερνίχος εις Παρισίους, ηρώτησεν ο
εκεί πρέσβυς της Αγγλίας, Γραμβίλλος, τον επί των εξωτερικών
υπουργόν Κάνιγγα τι να τω είπη. «Μάθε πρώτον», απήντησεν ο
Κάννιγγ, ότι θεωρώ τον Μεττερνίχον ως τον αχρειέστατον και τον
ψευδέστατον των εν Ευρώπη και καθ' όλον ίσως τον πολιτισμένον
κόσμον ανθρώπων. — &George Canning and his Times.&
(γ.)
Ιδού το έγγραφον ολόκληρον.
«Ο κλήρος, οι παραστάται, οι αρχηγοί πολιτικοί και στρατιωτικοί
ξηράς και θαλάσσης του ελληνικού έθνους Αον· παρατηρούντες ότι,
διά τα ανεξάλειπτα δικαιώματα, της ιδιοκτησίας και κυριότητος, διά
τας επικρατούσας αρχάς της θρησκείας και ελευθερίας και διά το εκ
φύσεως έμφυτον του να διατηρή και διασφαλίζη έκαστος την ιδίαν
ύπαρξιν, οι Έλληνες ενωπλίσθησαν με τα όπλα της δικαιοσύνης, και
εις διάστημα πλέον τεσσάρων ετών υπέστησαν αποφασιστικώς και
σταθερώς κατά των δυνάμεων της Ασίας, της Αφρικής και της Αιγύπτου
πεζών τε και ναυτικών, και εις όλους τούτους τους κινδύνους· τώρα,
ηφάνησαν και τώρα άμπωσαν τας κολοσσαίας δυνάμεις του εχθρού, και
τελευταίοι στερημένοι παντός μέσου ανήκοντος εις τοιούτον υψηλόν
εγχείρημα καθιέρωσαν ούτοι διά του αίματός των τα πολύτιμα αυτών
δικαιώματα, και έδωκαν εις τον εκπεπληγμένον κόσμον όχι τόσον
κοινάς αποδείξεις δι' όσον είναι ικανός ένας λαός εκ φύσεως
γεννημένος διά να ζη ελεύθερος, και όστις ήδη εδυνήθη να διασπάση
τους βρόχους μιας ικανώς πολυχρονίου καταθλιπτικής δουλείας· Βον·
παρατηρούντες ότι εκ των αποτελεσμάτων μιας πάλης ούτως ανομοίου
απέκτησαν οι Έλληνες την απαράμιλλον απόφασιν της πολιτικής αυτών
καταστάσεως· Γον· σκεπτόμενοι ότι πράκτορές τινων ηπειρωτικών
Δυνάμεων, αν και χριστιανών, δεν διεφύλαξαν οδηγίαν συνεχομένην με
τας αρχάς τας οποίας αυτοί εστερέωσαν, αλλ' από μέρους των αυτών
δεν έλειψαν να εκβώσι συνεχώς αντιρρήσεις πολιτικαί πολυμόρφου
ουσίας και χαρακτήρος· Δον· παρατηρούντες ότι τινές των πρακτόρων
τούτων παίζουν διά των απεσταλμένων των εντός της Ελλάδος, ώστε να
εισχωρήση είς τινας Έλληνας η κλίσις του να συστήσουν νέους
σχηματισμούς πολιτικούς αρμοδίους προς το πνεύμα και τα τέλη των
τοιούτων παρακινητών· Εον· παρατηρούντες ότι όχι ολίγους
κατατρεγμούς και παραβάσεις υποφέρει η νόμιμος και τακτική κίνησις
του ελληνικού ναυτικού από τους αρχηγούς των θαλασσίων δυνάμεων
τινων βασιλειών, οίτινες κατά πάντα τρόπον πειράζουν τα καθήκοντα
της διακηρυχθείσης ουδετερότητος από τας αυλάς των εις τας
συνελεύσεις του Λαϋβάχ και της Βερώνης· ΣΤον· παρατηρούντες με
μεγάλην θλίψιν αυτούς τους χριστιανούς οπλιζομένους εναντίον των
οπαδών του Ευαγγελίου και εις βοήθειαν εκείνων του Κορανίου, εις
τρόπον ώστε στρατιώται Ευρωπαίοι, εναντίον πάσης αρχής αληθούς
πολιτικής και ηθικής, σπεύδουν να διδάξουν διορίσουν και οδηγήσουν
τα στίφη των βαρβάρων διευρυνόμενα να λεηλατήσουν την ιεράν
εκείνην γην, ήτις σκεπάζει ανάμικτα και συγκεχυμένα τα αθάνατα
κόκκαλα των Κιμώνων, των Τσαμαδών, των Λεωνιδών, των Μποτσάρων,
των Φιλοποιμένων, των Νικηταραίων και Κολιαίων, όπερ εμποδίζει τας
προόδους της ιεράς υποθέσεως της Ελλάδος· Ζον· παοατηρούντες ότι η
διοίκησις της μεγάλης Βρεττανίας, ευτυχής εις το να διευθύνη λαόν
ελεύθερον, είναι η μόνη ήτις διετήρησε μέχρι λεπτού καθαράν την
ουδετερότητα περιφρονούσα να μιμηθή τας αναφανδόν βίας ή τας
νεφώδεις διαχειρήσεις αι οποίαι από άλλους αδιακόπως επράχθησαν
και πράττονται εις την Ελλάδα, Κωνσταντινούπολιν και Αίγυπτον·
Ηον· σκεπτόμενοι ότι η Βρεττανική αδιαφορία δεν αρκεί ν'
αντιρροπήση τον ήδη επηυξημένον εξωτερικόν κατατρεγμόν προς βλάβην
της Ελλάδος. Θον· παρατηρούντες ότι η Ελλάς όχι από χαύνωσιν
δυνάμεων ούτε από αδυνατισμένην απόφασιν δεν εδυνήθη μέχρι τούδε
να προεπιχειρή, αλλά διά τα προρρηθέντα αίτια και μάλιστα την
πηγάζουσαν από του να μην έλαβε ποτέ διοίκησιν υπερτέραν των
παθών και σχέσεων· Ιον· παρατηρούντες ότι οι Έλληνες εις τοιαύτην
γενναίαν μάχην ή πρέπει να εκβώσιν από ταύτην νικηταί, ή θέλουν
είσθαι τελείως αφανισμένοι, επειδή ουδέν μέσον είναι το οποίον να
δύναται να τους αποσπάση από ταύτην την απόφασιν ήτις ήδη
κατήντησεν από την φοράν τον πολέμου και του χρόνου άφευκτος·
ΙΑον· παρατηρούντες τέλος πάντων ότι, αν από υπερτάτην χάριν της
Προνοίας ευρίσκονται στερεωμέναι πλησίον μας αι Βρεττανικαί
Δυνάμεις, χρεωστεί η Ελλάς εις την παρούσαν αυτής κατάστασιν να
ωφεληθή από τούτο εγκαίρως ως και να ελπίση από την ευθύτητα και
φιλανθρωπίαν της ισχυράς αυτής διοικήσεως· όθεν προς ασφάλειαν των
ιερών δικαιωμάτων της του κράτους ελευθερίας και ικανώς στερεάς
πολιτικής υπάρξεως η Ελλάς διά της παρούσης δημοσίου πράξεως
προσδιορίζει, αποφασίζει, θεσπίζει, και βούλεται τον επόμενον
Νόμον.
«Αον. Το ελληνικόν έθνος, δυνάμει της παρούσης πράξεως, θέτει
εκουσίως την ιεράν παρακαταθήκην της αυτού ελευθερίας, εθνικής
ανεξαρτησίας και της πολιτικής αυτού υπάρξεως υπό την μοναδικήν
υπεράσπισιν της Μεγάλης Βρεττανίας.
«Βον. Η παρούσα αυτή οργανική πράξις του ελληνικού έθνους
συνοδεύεται με επί τούτου διπλούν υπόμνημα προς την σεβασμίαν
διοίκησιν της αυτού Βρεττανικής μεγαλειότητος κατ' ευθείαν εις
Λονδίνον, και συγχρόνως αποστέλλεται εμμέσως διά της αυτού
εξοχότητος του λόρδου μεγάλου Αρμοστού της Α. Μ. εις τας ηνωμένας
επαρχίας των Ιονικών νήσων.
«Γον. Οι πρόεδροι των εκτάκτων βουλευτηρίων του κράτους ξηράς και
θαλάσσης θέλουν ετοίμως εκπληρώσει τον παρόντα νόμον. Εν . . . .
την λ' αωκε'».
(δ.)
Ο Κωλέττης λέγει τα αίτια, δι' α δεν συνυπέγραψε το έγγραφον, εν
μια των προς τον θείον του, Τουρτούρην, επιστολών του
καταχωρισθείση εν τω περί της ελληνικής επαναστάσεως συγγράμματι
του πρωτοσυγγέλου Φραντσή. Ο δε Κουντουριώτης δεν συνυπέγραψε,
διότι υπεγράφη το έγγραφον υπό την προεδρίαν του Μιαούλη και του
Κολοκοτρώνη και όχι αυτού.
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΝΖ'.
(α.)
Όροι Κεφαλαίου Μ'
(β.)
Το μηνοειδές τούτο πρόφραγμα κατεσκευάσθη δαπάνη του λόρδου
Καρόλου Μουράη, υιού του δουκός του Αθόλλου, αξιοτίμου νέου,
ελθόντος εις Ελλάδα ίν' αγωνισθή, και αποθανόντος εν Γαστούνη την
30 ιουλίου 1824.
Ο τειχοποιός Κοκκίνης ωνόμασε κατ' αρέσκειαν τα διάφορα οχυρά μέρη
του τείχους· εις ακριβή δε κατάληψιν των ονομασιών, άς παρεδέχθην
εκ της εφημερίδος των ελληνικών χρονικών του Μεσολογγίου, σημειώ
ενταύθα τας αντιστοίχους γαλλικάς.
Τετραγωνική τάφρος . . . . . Redoute
Κανονοθυρίς. . . . . . . . . Embrasure
Προμαχών . . . . . . . . . . Rempart
Ευθύβολος φωτία. . . . . . . Feu rasant
Καρκινοειδές πρόφραγμα . . . Tenaille
Πρόχωμα. . . . . . . . . . . Cavalier
Κανονοστάσιον. . . . . . . . Batterie
Προτείχισμα. . . . . . . . . Bastion
Αντιχαράκωμα . . . . . . . . Contrevallation
Μηνοειδές πρόφραγμα. . . . . Lunette
Μεσότειχον . . . . . . . . . Traverse
Πρόταφρος. . . . . . . . . . Avant fossé.
(γ.)
Όρα εφημερίδος τον Φίλου του Νόμου Αριθ. 121, 122, 125, 126.
ΚΕΦΑΛΑΙOΝ ΝΗ'.
(α.)
Παρόμοιον ανδραγάθημα διηγείται η εφημερίς του Μεσολογγίου υπ'
αριθ. 88.