de operibus literariis Ioan. Francisci
Pici, et Ioan. Pici ejus patrui:
Ioan. Fr. Lilio suo
salutem.
_Quoniam desideras ut meorum ordinem librorum exinuem [enarrem] tibi,
morem geram, difficilem tamen eum ipsum ordinem inventu esse non
ambigo, et si quibusdam voluminibus eorum quæ olim a me Vuolphius
extorsit, et in Germania formis excudenda curavit, aliquem per
epistolam ordinem indiderimus: Absolutus tamen ille non est, nec plane
integer, nec omnium omnino librorum. Nam postea multos composuimus,
quos diversis temporibus, diversis etiam ex causis elucubratos, te in
primis nosse opus est: diversis etiam in locis scriptos, nunc domi,
nunc in expeditionibus, et tumultibus, etiam plusquam civilibus, et
aliud post aliud volumen, et scriptum, et editum est, ut coherere ipsa
inter se difficile te arbitrer judicaturum. Quare si hunc ordinem tibi
narrare velim, vereor ne eum ab omni esse remotum ordine jure
comperias. Materias vero singulorum operum, si sub examen revocavero,
et ad instituendum in doctrinæ studiis hominem, et ad summum quod est
in literis evehendum aptavero, ordinem fortasse illa ipsa inter se
opera quempiam, nec forte omnino vulgarem videbuntur agnoscere. Dixi
summum quod est in literis, non quod aut in me, aut ipsis in meis
libris quicquam summum agnoscam: sed quia Dei lumine super nos
signato, et identidem nostri affulgente oculis animi, in lectione
optimarum literarum versatis, deprehenderim forte, quod sit supremum
illud et summum: idque; ipsum aliis interscribendum ingesserim. Nam
quicunque doctrinæ studiis addicunt sese, ut verum internoscatur a
falso, dialectica opus habent facultate. Qua de re usui illis esse
possum, quinque de logica institutione editis libris. Inde ad
philosophiam sese naturalem præclara conferre solent ingenia, quo in
genere composuimus. De Appetitu primæ materiæ librum, et librum quoque
de Elementis. Ac præterea de Anima rationali in Aristotelem scripsimus
commentaria, et de Imaginatione volumen, de rebus autem Metaphysicis,
et Theologicis in defensionem Ioannis Pici patrui, pro libro ejus de
Uno et Ente libellum edidimus, et ejus Apologiam a Petri Garsiæ
calumniis vindicavimus, librumque revelationum Hieronymi a Samuelis
Cassinensis impugnatione defendimus; pro quo etiam ab laqueo
excommunicationis eximendo, duos libros edidimus. Cæterum de causis
calamitatum nostræ tempestatis librum scripsimus, in quo et inanes, et
perniciosas cum vulgi, tum Mathematicorum opiniones eliminavimus.
Librum etiam de Divina providentia in quo primum, quid Aristoteles et
Averrois decreverint, narravimus: deinde quid nostri ea de re
Theologi, et sanctius, et verius sanxerint, nostra quandoque
intermiscentes ab eorum dogmatis non abhorrentia. Attamen quia possent
homines, per inanem decipi philosophiam, vel ei nimio plus incumbere,
idcirco ut a minus utili studio avocentur, et ad id quod in votis
omnium literatorum debet esse, se totos vertant. Duo de Studio divinæ
et humanæ philosophiæ libri sequuntur. Quoniam vero ii fortasse minus
subtiliter scripti videri potuissent. Sex in Examen vanitatis doctrinæ
gentium et veritatis Christianæ disciplinæ libri editi sunt: quibus
humana omnis sapientia ducitur incontroversiam: quorum in librorum
initiis potissimum, et inter disputandum sæpenumero, sed semper in
finibus, nostræ literas et dogmata religionis asserimus. Sed ne magis
confutasse falsa quam vera comprobasse reprehenderer, in eo quo plus
et operæ, et temporis posuisse, quam in hoc ipso, scilicet, ut
assererem nostra: Theoremata de fide et ordine credendi publicum
arripuere. Verum quoniam fides nisi amore nitatur, mortua dicitur
esse, quatuor de Amore divino libri, sese ingerunt alacres: quo cum
pervenerit humani excursus ingenii, tum progredi non datur ultra, sed
nec retrogredi quoque fas est. Verum usque morari, in ipsoque versari
et consentaneum est, et apprime necessarium. Amanti autem incumbit, ut
ipsum conservet amorem, ut sese in aliquo exerceat, ut caveat quæ
amori possint officere: propterea non deerunt Epistolarum varii
generis libri septem, si tamen inter epistolas reponendi sunt. De
Imitatione ad Bembum libelli duo. Non deerit et opus aliud in novem
distinctum volumina, cui titulus est de Rerum Prænotione, quibus vanæ
et noxiæ præsensiones confutantur, et veræ ac religiosæ comprobantur.
Nec etiam deerit quæstio Parisiensi propemodum exarata stylo, in qua
de Præsensionibus genethliacis, deque omni eiusmodi vanitate
disputatur, libellum quoque eodem pene stylo edidimus, tempore
dissidii in Iulium Pontificem concitati: quo per conclusiones seu
mavis speculationes aut theoremata nuncupare, de suprema authoritate
differebatur: titulus est resolutio potestatis ecclesiasticæ, sed ei
manum extremam nondum indidimus. Adhæc de Imaginatione libri ultima
pars suffragabitur, ut vanæ repelli phantasiæ queant, et tres libri de
Morte Christi et propria cogitanda: quibus tam imaginatio, quam mens,
et dirigi facile possit, et erigi. Ac ne nimio timore qui solet
plærunque esse noxius, angatur vitæ amatoriæ deditus, regulas quas pro
extrudendis conscientiæ scrupulis edidimus, ei profuturas facile
coniectamur. Oratio item de Reformandis moribus ad Leonem Pontificem
et Synodum Lateranensem edita, omni hominum ordini et maxime
principibus viris commodo esse poterit. Carmina præterea de expellenda
Venere heroico versu tibi dicata: quo in genere et de mysteriis
coelitus in Germania lapsis cecinimus, eodem item carmine octo hymni
editi sunt, quorum tres, qui sunt ad Trinitatem, ad Christum, ad
Virginem, nostris quoque commentariis expositi, et elegiaco argumento
quo quomodo aperti. Quinque alii Laurentio, Geminiano, Martino, Mariæ
Magdalenæ, Antonio dicati sunt: Adnotationes præterea in sacra eloquia
veteris et novi Testamenti fecimus. Adnotationes item in leges civiles
et pontificias, non omnes, sed eas in quibus vel inventio, vel
emendatio, vel clarior, aut uberior expositio, id ipsum mihi ut probe
fieri posset suggessere. Hæc adhuc sub incude tractantur. Sic et liber
de Humana perfectione, ubi continentur cognoscendi, volendi, agendi,
si non omnino numerosissima, ac certe utilia, et futura (sic arbitror)
grata bonis ingeniis theoremata. Ad hæc et ad S. Franciscum, et
angelum custodem, et alium coelitem, hymnos carmine heroico
scripsimus: quæ aliis juncti undecimum referunt numerum duodecimum ad
Paulum Apostolum meditamur hymnum. Atque ut illa omnia superiora, vel
edita iam, vel proxime edenda sunt, ita adnotationes ipsæ viventibus
nobis fortasse nunquam exibunt: quoniam qui adnotandi et observandi
finis erit, idem vitæ futurus est. Nostrorum quoque temporum historia
eadem lege premetur, quoniam non deerunt ætatis nostræ progressus,
quorum gesta chartis commendemus, eoque libentius posteris edendæ
historiæ relinquimus curam, quod non solent ita æstimari, Aristotele
authore, et teste experientia, quæ proxime ab oculis recessere gesta,
si literarum monumentis referantur, ac ea quæ aliquot antea sæculis
evenere, sed cum exoletis et antiquatis nimium posthaberi: Accedit
quod qui vera scripturi sumus, offensam multorum sine ulla
posteritatis utilitate facile contraheremus, quam quidem longa dies et
præscribet, et abolebit. Sed enim particulares quasdam historias olim
scripsisse recordamur, id est, vitam et mores, Ioanni Pici patrui, et
Hieronymi, pro quo et adversus invehentem Samuelem unum, et duos de
anathemate libros edidimus, ut quæ de Græco vertimus in Latinum, et
alia minoris curæ monumenta præteream. Si desiderio tuo fecimus in
parte satis, gratum habeo, si minus, alium hunc ordinem per artes
liberales, et omnes humanæ, et divinæ phihsophiæ partes diffusum
intuere. In Grammatica, multa scripsimus in trium hymnorum
commentariis, sive de ea parte ratio habeatur, quæ loquendi regulas
tradit, sive de ea intelligas, quæ in exponendis versatur authoribus,
cum historiæ, aut locorum, aut gestorum, aut temporum solent enarrari,
ut mittam quæ peculiari, et congruenti ordine rei Theologicæ, de qua
hymnos cecinimus aptantur: Scepticorum etiam rationes, a nobis
adversus Grammaticam relatæ sunt et paraphrasi quadam expressæ in
tertio examinis de Vanitate doctrinæ gentium. In eodem libro eorummet
philosophorum in Rhetoricam artem argumenta declaravimus, ac duo de
Imitatione libelli nostri etiam num pertinent ad Rhetoricam: et Oratio
quoque ad Pontificem et Synodum, uti puto, non abhorret a præceptis
Rhetorum. In Dialecticis, quinque adsunt libri logicarum
institutionum, quibus in libris Aristotelem et qui ab eo fluxere, sum
magna ex parte, nec minori diligentia secutus. Contra logicos vero et
in 2 et in 3 Examinis de vanitate doctrinæ gentium ex Pyrrhoniis
institutis multa disputantur. Et in 5 ejusdem operis contra libros
posteriorum Analyticorum Aristotelis plurima exarantur: non jam ex
Pyrrhoniis excursionibus, sed passibus ipso in Lyceo confectis. In
Arithmeticam, Geometriam, Musicam, Ephecticorum aliorumque armis
philosophorum, hoc est, gentium, gentibus ipsis bellum indictum est.
In Astrologiam quae pertinet ad motus dimetiendos eodem in libro 3, de
Vanitate gentium doctrinae fit excursio, propriis non alienis
velitibus: quanquam mihi Ioan. Picus patruus auxiliares copias
subministravit: Seorsum vero in quaestione, stylo prope Parisiensi
edita, de triplici Astrologia disseritur. In quinto autem ex novem de
rerum Praenotione libris, ipsa Astrologia divinatrix magno conatu
rejicitur, in quo et si patrum mihi fuit auxilio, rependi tamen vices
quo quomodo, dum Lucii in eum Bellantii eo ipso in libro argumenta
retudi. In philosophia naturali, de Appetitu primae materiae secundum
Peripateticos liber extat, et alius de Elementis, non juxta communiter
philosophantium dogmata, quorum opiniones sub examine revocantur. De
Anima rationali commentaria in Aristotelem perscripta sunt. In tertio
quoque de Vanitate doctrinae gentium, scepticae in physicos et morales
philosophos argumentationes explicantur, et ad moralem quoque
Philosophiam tam ultima libri de Imaginatione pars, quam regulae
adversus scrupulos, et adnotationes in sacra eloquia, atque in leges
civiles et Pontificias pertinebunt. In sexto vero ejusdem examinis per
omnes ferme libros Aristotelis discurrens, quae Peripatetici vocant
indissolubilia ipsius philosophi argumenta, ea posse dissolvi (ni
fallor) aperui, nec in naturalibus tamen modo libris, sed etiam in
metaphysica facultate, ad quam pertinere etiam potest defensio de Uno
et Ente pro Ioan. Pico patruo edita. Et de divina Providentia liber,
quanquam proprie magis ad nostram is pertinet Theologiam. Ad quam
etiam multa spectant ex libris de rerum Praenotione, et maxime ipsa de
Fide Theoremata, ac ipsi quatuor de Amore divino libri, et tres de
Morte Christi, et propria cogitanda, et duo de Studio divinae, et
humanae philosophiae: nam mores et ipsi divinos indipiscendos
concernunt, sicut et is quem inscripsi de Imaginatione, et alius cui
titulus est de veris causis calamitatum nostrae tempestatis, et ad
Pontificem Synodumque Lateranum oratio: et liber de humana Perfectione
ad omnes fere literarias pertinens facultates. Sunt etiam nonnulli
quos supra memoravimus libri, varia doctrina permixti, et maxime
volumina epistolarum. In Theologia vero magis pura et antiqua magis,
annotationes in sacra eloquia. In ea vero quae apud Parisios colitur,
defensio Apologiae Ioan. Pici patrui, adversus Petri Garsiae
calumnias: et quaestio de Astrologia: et resolutio supremae potestatis
ecclesiasticae: et alia nonnulla sparsim. In jure autem civili et
Pontificio, praeter adnotationes, duo extant de excommunicatione, et
unus inter exponendum caput quoddam Hilarii in decretis Pontificiis
repositum, cujus supra non memini, ejus tamen materia summe Theologica
est. Porro in historia, nostrorum gesta temporum, et vita Ioan. Pici
patrui, et Hieronymi: et praeter haec omnia, carmina quoque
Theologica, quorum supra mentionem fecimus. Item nonnulla quae de
Graeco vertimus in Latinum, Iustini martyris, et Chrysostomi, et
Theophrasti. Atque haec ad annum aetatis nostrae, quem jam explevimus
quinquagesimum, et humanae redemptionis, vigesimum supra millesimum,
et quingentesimum. Ioan. vero Pici patrui mei opera, te non puto
ignorare. Heptaplum, Apologiam, de Uno etiam et Ente librum, quae
fuerunt, dum vixit, edita. Post ejus autem obitum a nobis instaurati
sunt, duodecim libri contra Astrologiam, et Epistolae circiter
quinquaginta, et unica Oratio. Quae autem nondum instaurata, haec
habentur: in Psalmos commentaria, in quibus reficiendis assiduam
operam impendimus, et multae quoque schedae fragmentorum, quae si
faverit Omnipotens, collecturum me spero, ne pereant. Vale._