—I. Rōbinsōnis ortus, indolēs, ēducātiō. — Cupīdō
peregrīnandī. — Discessus ā parentibus. — Profectiō in Angliam.
— Īnfausta initia. — Tempestās. — Nāvis obruta flūctibus. —
Rōbinson, aliā exceptus, advenit Londinium, unde solvit ad
Guineam.
—II. Rōbinson pergit iter. — Mala ōmina. — Nāvis incēnsa. —
Alia flūctibus jactāta. — Advehitur ad īnsulās Canāriās. —
Dēscrīptiō locī illīus amoenissimī. — Inde profectus ad Americam
naufragium facit.
—III. Sēra Rōbinsōnis paenitentia. — Dēspērātiō. — Vītam
miserē sustentat. — Habitat in spēluncā.
—IV. Rōbinson reperit pōma eximiae magnitūdinis. — Sibi
cōnficit varia īnstrūmenta. — Fūniculōs. — Strātum. — Umbellam.
— Pēram. — Kalendārium.
—V. Rōbinson īnsulam perlūstrat. — Magnus terror. — In
gaudium vertitur. — Dēscrīptiō lamae. — Ūnum occīdit. — Sed igne
caret. — Carnem mōre Tartarōrum coquit.
—VI. Turbō ingēns. — Tempestās, unde magnum Rōbinsōnī
beneficium. — Taedium sōlitūdinis. — Arānea.
—VII. Praeda ingēns. — Dēest rēs māximē necessāria. — Vōta
irrita. — Ambulātiō. — Natātiō. — Rēs variae.
—VIII. Lama mānsuēfacta. — Pullī. — Rēs variae.
—IX. Terrae mōtus. — Mōns ignivomus. — Lamae vī aquārum
abreptī. — Spēlunca Rōbinsōnis dīruta.
—X. Rōbinson habitāculum reficit. — Parat sibi alimenta in
hiemem. — Imbribus continuīs impedītus domī, fingit vāsa. —
Nectit rēte. — Arcum et sagittās cōnficit.
—XI. Summae Rōbinsōnis miseriae. — Ab īnsectīs īnfestātur. —
Vestēs ex pellibus sibi cōnficit. — Incidit in gravem morbum.
—XII. Convalēscit ex morbō. — Māximī lūctūs. — Parva gaudia.
— Psittacus.
—XIII. Multus labor in excavandā scaphā. — Rōbinsōnis
cōnstantia. — Quōmodo diem inter variās occupātiōnēs distribuit.
— In bellicīs artibus sē exercet.
—XIV. Rōbinson īnsulam peragrat. — Vestīgia hominum reperit.
— Summus terror. — Prōspicit crānia, ossa, manūs, pedēs. — Quod
territō et fugientī accidit.
—XV. Epulae atrōcēs. — Proelium. — Fortitūdō Rōbinsōnis. —
Vendredi servātus.
—XVI. Rōbinson parātus ad obsidiōnem ferendam. — Vendredi
dēscrībitur. — Quārē sīc appellātus.
—XVII. Orīgō rēgiae potestātis. — Rōbinson abundat opibus. —
Habet subditōs. — Vendredi novō vīvendī genere dēlectātur.
—XVIII. Suspīciō in laetitiam et admīrātiōnem versa. — Cāsus
quī rīsum legentī movēbit. — Rēbus secundīs adversae levantur.
—XIX. Rōbinson habitāculum fossā et pālīs mūnit. — Docet
socium Germānicē loquī. — Ambō scapham fabricāre statuunt.
—XX. Pluviārum tempus. — Sociī nectunt strāgulās, rētia. —
Cymba cōnficitur.
—XXI. Rōbinson et Vendredi, īnsulā relictā, marī sē
committunt. — Summa perīcula in quibus versantur.
—XXII. Ambō ē perīculō sē expediunt. — Reversī in īnsulam,
hortum colunt. — Piscantur ; natant ; vēnantur. — Novum iter
suscipiunt.
—XXIII. Rēs multae et magnae. — Tempestās. — Fragor
tonitruum. — Sonitus aēneī tormentī. — Magna nāvis dērelicta. —
Vendredi ad illam adnatat. — Ignōta animālia. — Canis. — Capra.
— Ratis.
—XXIV. Multae opēs repertae. — Cibī. — Supellēx. —
Īnstrūmenta. — Vestēs. — Sclopēta. — Rōbinson repente dīves.
—XXV. Vendredi servat Rōbinsōnem. — Opēs ā lītore domum
advectae auxiliō canis et lamārum. — Mūnīmenta arcī addita. —
Rōbinson, faber factus et agricola, vīvit beātē.
—XXVI. Adsunt ! adsunt ! — Arma inter sociōs dīviduntur. —
Parātur bellum. — Duo virī adversus quīnquāgintā. — Victōris
clēmentia.
—XXVII. Vendredi patrem suum invenit. — Hispānus nārrat suōs
cāsūs.
—XXVIII. Cōntiō advocāta. — Lēgātī missī. — Lēgēs
īnstitūtae. — Spēlunca. — Mōnstrum.
—XXIX. Nāvis anglica appulsa ad īnsulam. — Quō cāsū. — Magna
Rōbinsōnis in praefectum merita. — Spēs līberātiōnis.
—XXX. Fundāta colōnia. — Rōbinson relinquit īnsulam. — Quod
accidit in patriam redeuntī. — Quōmodo vītam deinde honestam et
beātam dēgit.
Rōbinson Crūsōeus.
————
Caput prīmum.
Rōbinsōnis ortus, indolēs, ēducātiō. — Cupīdō peregrīnandī. —
Discessus ā parentibus. — Profectiō in Angliam. — Īnfausta
initia. — Tempestās. — Nāvis obruta flūctibus. — Rōbinson, aliā
exceptus, advenit Londinium, unde solvit ad Guineam.
Erat Hamburgī, in urbe apud Germānōs celeberrimā, vir quīdam,
cui nōmen Rōbinson : suscēpit ex uxōre trēs fīliōs.
Māximus nātū, armōrum studiōsior quam librōrum, tractāre ā
tenerīs gladiōs, ōrdine mīlitārī puerōs īnstruere, aurēs
vīcīnōrum repetītō tympanī sonitū obtundere ; vixque adulēscēns
factus, ē fictīs certāminibus ad vēra prōcurrēns, mīlitiae nōmen
suum dedit.
Cum ille didicisset per aliquot mēnsēs stāre et sequī, vertere
corpus ad sinistram dexteramve, exārsit bellum Turcās inter et
Germānōs, in quō cum multa ēgregiē fēcisset, cecidit adversō
cōnfossus vulnere.
Alter, quī litterās in gymnasiō discēbat, ut causās in forō
ageret, saepe prīncipātum inter aequālēs in solitīs
concertātiōnibus obtinēbat. Nec parva erat parentum
magistrōrumque dē juvene exspectātiō ; sed cum forte in fēriīs
septembrālibus corpore adhūc calidō aquam frīgidam imprūdentius
bibisset, in morbum incidit, et intrā paucōs diēs exstīnctus
est.
Jam nūllus supererat praeter minimum nātū, quī Crusoe
appellābātur. Itaque suam in eō spem omnem ambō parentēs
collocāvērunt, quippe quī ipsīs esset ūnicus. Nihil eō cārius in
terrīs habēbant ; sed amor eōrum nōn erat rēctae ratiōnī
cōnsentāneus.
Cum enim dēbuissent certam eī vīvendī disciplīnam trādere,
multaque ūtilia simul et jūcunda eum docēre, quae ipsum ōlim
bonum et beātum effēcissent, omnia fīliolō indulsērunt ; quī cum
lūdere quam studēre māllet, tōtam illam aetātem ; quae bonīs
artibus vacāre poterat, in ōtiō et nūgīs cōnsūmpsit.
Pater optābat ut ille mercātūrae sē addīceret : quā quidem
proximē ab agricultūrā nihil melius, nihil frūctuōsius, nihil
homine līberō dignius. Hoc vērō minimē fīliō placuit ; sē mālle
ait orbem terrārum peragrāre, ut multās rēs novās audīre, multās
vidēre posset.
Jam annum aetātis decimum septimum attigerat, plūrimum vērō
temporis trīverat in ōtiō. Quotīdiē autem patrem urgēbat, ut ab
ipsō peregrīnandī licentiam impetrāret, quam ille nōlēbat
concēdere. Quādam diē, cum mōre suō praeter portum cursitāret,
incidit in ūnum ex aequālibus, nāvarchī cujusdam fīlium, quī in
eō erat ut cum patre Londinium nāvigāret.
Interrogāvit eum sodālis an adjungere sē socium itineris
vellet : « Libenter, ait Crūsōeus ; vereor autem ut parentēs id
mihi concēdant. — Hui ! respondet alter, sine veniā
proficīscendum est. Post trēs hebdomadēs reducēs erimus :
parentibus vērō nūntiandum cūrābis, quōnam terrārum migrāveris.
— Careō autem pecūniā, ait Crūsōeus. — Nihil rēfert, alter
excipit, siquidem hoc tibi cōnstābit grātīs. »
Rōbinson noster, rē paululum dēlīberātā, īlicō manum cum alterō
jungēns, « Eugē, ō bone, exclāmat ! ībō tēcum ; sed cōnfestim
nāvem cōnscendāmus. » Tum mandat cuidam, ut hōrīs aliquot
ēlāpsīs patrem conveniat, moneatque fīlium, ad Angliam
invīsendam prōfectum, mox reditūrum esse. Quibus perāctīs, ambō
sodālēs nāvem cōnscendunt.
Nec multō post nautae solvunt ancorās, vēlaque ventō intendunt.
Nāvis agī incipit ; nāvarchusque, tribus explōsīs tormentīs
bellicīs, urbī valedīcit. Stābat Rōbinson in stegā, et vix
praeconceptam ex optātō diū itinere laetitiam capiēbat.
Caelum serēnum erat, ventusque adeō secundus, ut brevī Hamburgum
ē cōnspectū abeuntium sē subdūxerit. Posterā diē, jam eō
dēvēnerant ubi Albis in mare effluit, et nunc altum tenent.
Quantā vērō Rōbinson admīrātiōne stupuit, cum maris immēnsitātem
intuēns, suprā sē nihil praeter caelum, atque nihil ante, pōne,
circā sē nisi aquam cōnspexit !
Fuit per bīduum āēr serēnus, ventusque bellē flāvit
nāvigantibus ; tertiō autem diē caelum nūbibus tegī, ventusque
vehementior esse coepit. Ac prīmō fulgura ēmicant, quasi tōtum
flammīs caelum ārdēret. Deinde ingruunt tenebrae velutī in
altissimā nocte : tonitrua cum ingentī fragōre resonāre, imber
dē caelō ruere torrentī similis, mare intumēscēns flūctūs ciēre.
Nāvis modo ad nūbēs tollī, modo praeceps ferrī in profundum.
Quantus fūnium strepitus ! quantus in nāvī tumultus ! quod
nactus erat, quisque complectēbātur, nē dējicerētur ipse.
Rōbinson, īnsuētus maris adulēscēns, cum jactātiōnem maris ferre
nōn posset, nauseā correptus est, et tam male sē habuit, ut
exspīrantī similis vidērētur.
« Heu ! parentēs optimī ! heu ! iterum iterumque exclāmāvit,
numquam vōs ego revīsam. »
« Bone Deus ! exclāmant nautae pallidī dēspērantēsque,
periimus ! abreptī sunt mālī, nāvis aquā undequāque complētur. »
Hīs audītīs, Rōbinson, quī in cubīlī nauticō sedēbat, membrīs
fluentibus, retrō collāpsus est. Cēterī ad antliās accurrere, ut
nāvem, sī fierī possit, suprā aquam retineant. Nāvarchus interim
tormenta iterum iterumque explōsit, ut nāvibus, sī quae forte
nōn longē abessent, signifīcāret sē magnō in discrīmine versārī.
Rōbinson, quī hujus fragōris causam ignōrābat, ratus omnia
periisse, dēnuō exanimātus est.
Et jam prō sē quisque aquam exhaurīre ; sed in īnfimō nāvis
tabulātō crēscēbat aquae altitūdō.
Nihil praeter mortem erat in exspectātiōne. Prōjiciuntur quidem
ad nāvem sublevandam tormenta, dōlia, mercium sarcinae ; sed
nihil haec omnia prōficiunt.
Intereā nāvis alia, audītō sonitū tormentōrum, quae ad
significandum discrīmen explōsa fuērunt, scapham ēmīserat ad
servandōs saltem nāvigantēs ; sed aestus flūctuum obstābat,
quōminus accēderet. Attamen propius ita dēmum subiit, ut iīs,
quī in nāvī essent, fūnis prōjicerētur. Cujus ope scapha tandem
attracta est, et in eam quisque dēsiliit, ut salūtī cōnsuleret.
Rōbinson, quī jacēbat dēfūnctō similis, ā quibusdam nautīs, quōs
adulēscentulī miserēbat, in eamdem conjectus est. Vix paululum ā
nāvī recesserant, cum illa ante oculōs flūctibus obruta est. Et
nunc fēlīcius contigit, ut tempestās paulātim sēdārētur : aliter
cymba, tot hominibus onerāta ipsa quoque flūctibus absorpta
fuisset. Tandem, post multa perīcula, pervēnit ad nāvem, quam
omnēs exceptī sunt.
Nāvis illa Londinium tendēbat. Quattuor ēlāpsīs diēbus, ad
ōstium Tamesis pervēnit, quīntā vērō in portū jēcit ancorās. Mox
quisque in terram dēscendit, laetus quod ē perīculō ēvāsisset.
Vix Rōbinson pedem ē nāve extulerat, cum eum incessit cupīdō
vīsendae immēnsae urbis Londiniī. Quidquid erat in oculīs
spectantem ita dētinuit, ut praeteritī immemor dē futūrō quidem
minimē cūrāret. Tandem suus eum stomachus admonuit, Londiniī
haud secus ac alibī terrārum cibīs opus esse. Itaque adiit
praefectum ejus nāvis quae ipsum advēxerat, rogāvitque ut
licēret ipsīus mēnsae assidēre. Ille vērō libenter juvenem
excēpit ; atque inter prandendum ab hospite quaerit, quō
cōnsiliō et quid factūrus hūc vēnerit ? Tum Rōbinson ingenuē
professus est, sē animī recreandī causā hoc iter suscēpisse,
atque īnsciīs parentibus ; jam autem sē esse omnīnō inopem.
« Īnsciīs parentibus tuīs ? clāmat nauta exterritus : bone
Deus ! utinam hoc ego prius rescīvissem ! numquam sānē ā mē
impetrāssēs, ut ego tē in nāvem meam admitterem. » Rōbinson,
dēmissīs oculīs, vultūque rubōre suffūsō, siluit. Nec dēsiit
bonus nauta monēre adulēscentem, quam graviter peccāvisset,
addiditque illum numquam aliquā ex parte beātum esse posse,
dōnec ā suīs veniam ōrāvisset. Rōbinson commōtus multum flēvit :
« Sed quid agam nunc ? » rogat ille cum singultū.
« Quid agēs ? respondet alter : prīmam quamlibet nāvem, quae
hinc Hamburgum tendit, sine morā cōnscendēs ; tunc reversus ad
tuōs peccātī veniam piē rogābis, pollicitus tē numquam posteā in
similī culpā fore. — Sed plānē careō pecūniā, ait Rōbinson. — Ēn
quattuor guineās, excēpit nauta, quās ego tibi commodābō, licet
ipse parvō, quod mihi superest, aegrē caream. Hīs tū adjūtus ad
portum tē cōnfer ; sit Deus tibi magis propitius redeuntī quam
nōbīs fuit nāvigantibus. » Hīs dictīs, manum benevolē jūnxit,
atque faustum iter ipsī precātus est. Abiit Rōbinson.
Dum ille portum peteret, varia sēcum in animō volvēbat :
« Quōmodo meī reducem mē excipient ? Castīgābunt sānē propter
tāle dēlictum. Sodālēs vērō, et tam multī aliī mē irrīdēbunt,
quod tam citō redierim. » Sīc diū dubitāns quidnam cōnsiliī
caperet, ad portum pergit ; sed ibi audiit, summā quidem cum
voluptāte, nūllam adesse nāvem, quae Hamburgum tenderet. Quī
autem hāc dē rē eum certiōrem fēcerat, ūnus ē praefectīs eārum
nāvium erat, quae ad Guinean proficīscuntur.
Cum Rōbinson inter cōnfābulandum dīxisset, sē nōn dolēre quod
nūlla sibi Hamburgum redeundī adesset opportūnitās, quia mīrā
flagrābat cupiditāte peregrīnandī, praefectus nāvis eī auctor
fuit itineris ad Guineam faciendī. Quō audītō, prīmum Rōbinson
obstupuit. Sed cum praefectus itineris eī dēclārāvisset, iter
hoc fore jūcundissimum, sēque ut habēret ipse quīcum versārētur,
grātīs eum exceptūrum, ac praetereā rem eam esse unde quaestum
ille nōn mediocrem faceret, tum vērō tanta eum invāsit cupiditās
proficīscendī, ut subitō ē memoriā exciderit quidquid bonus
nauta Hamburgēnsis eum admonuerat.
Sed rē paululum cōnsīderātā, « Equidem, ait Rōbinson, quattuor
tantummodo guineās habeō. Ecquid ego commerciī cum hāc exiguā rē
eō locō faciam, quō tū proficīsceris ? — Sex īnsuper guineās ego
tibi commodābō, respondit praefectus. Nec majōre pecūniā tibi
opus est ad emendum unde multās in Guineā opēs cōnsequāris.
Quotiēs ab exiguīs initiīs rēs māximae profectae sunt !
« Sed quid ego hīs emam ? Rōbinson interrogat. — Merās nūgās,
respondit praefectus ; vitrēs, torquēs, cultrōs, forficēs,
secūrēs, taeniās, etc., quibus nigrī Āfricae incolae tantopere
gaudent, ut tibi vim aurī eborisque centiēs majōrem prō iīs
datūrī sint. »
Nec jam diūtius sibi Rōbinson temperāre potuit ; sed oblītus
parentum, amīcōrum, patriae, exclāmat : « Ēn ego tibi comes
itineris praestō sum. — Agedum, » respondit praefectus,
dextrīsque jūnctīs rem pacīscuntur.
Rōbinson itaque decem guineīs dīves ad urbem properat, comparat
variās mercēs, utī nāvarchus praecēperat, comparātāsque in nāvem
trānsportandās cūrat. Paucīs diēbus ēlāpsīs, ventō favente,
praefectus nāvis ancorās solvī, atque vēla ventīs darī jussit.
————
Caput secundum.
Rōbinson pergit iter. — Mala ōmina. — Nāvis incēnsa. — Alia
flūctibus jactāta. — Advehitur ad īnsulās Canāriās. — Dēscrīptiō
locī illīus amoenissimī. — Inde profectus ad Americam naufragium
facit.
Novum hoc Rōbinsōnis iter faustissimum initium habuit. Jamque
incolumēs fretum Calesium trānsierant, et in ipsō Atlanticō marī
versābantur : tum vērō per plūrimōs diēs continuōs ventō
reflante nāvis Americam versus abrepta est.
At ecce vespere quōdam gubernātor dēclārāvit sē flammās
relūcentēs ā longinquō cōnspicere ; cumque īnspectā tabulā
nauticā intellegeret vel ad centum mīliāria nihil terrārum esse,
conjectābat hunc ignem nihil aliud esse nisi nāvem incendiō
flagrantem.
Vix haec dīxerat, cum in aurās tollī vīsa est nāvis, terribilī
cum fragōre, et mox tōta undīs obruta est. Cum nox
supervēnisset, nihil amplius cernī poterat. Prīmā autem lūce
appārent duae scaphae, cum flūctibus colluctantēs, quae rēmīs
pertinācius ēverberābant mare, ut ad nāvem accēderent. Extemplō
praefectus vēxillum nauticum explicuit, significāns sē ad opem
illīs ferendam parātum esse. Nāvis ipsa omnibus vēlīs ad eōs
tendit, atque intrā dīmidium hōrae ad miserōs pervenit.
Sexāgintā erant, virī, mulierēs et puerī, quī omnēs nāve exceptī
sunt. Erat rēs omnīnō miserābilis, cum īnfēlīcēs illī faucibus
mortis sē ēreptōs vidērent. Aliī enim flēre prae gaudiō, aliī
clāmāre, quasi perīculum nunc prīmum imminēret ; illī exsultāre
saltū lymphāticō, hī vērō pallidī manūs torquēre. Nōnnūllī stāre
mūtī et stupentibus similēs. Nēmō quoque inter nautās tam
ferreus, quīn hīs cōnspectīs commōtus ipse lacrimārētur.
Cum eīs paulātim rediisset animus, ūnus nārrāvit quid miserīs
accidisset :
« Nāvis incēnsa magna quaedam nāvis erat mercātōria Francōrum,
quae ad īnsulam Mārtīnicam tendēbat. Exārserat ignis in cubiculō
gubernātōris, flammā tam vēlōciter grassante, ut nūlla ejus
exstinguendae spēs adforet. Vix per tempus licēbat sē in cymbās
recipere, et ab incēnsā nāve paululum discēdere, cum, flammā
cameram, in quā pulvis tormentārius sēpositus est, corripiente,
discerpta nāvis dissiluit. »
Dum haec nārrārentur, sedēbat in angulō Rōbinson silēns,
pallidusque, similis hominī quem malefactī remordet cōnscientia.
« Bone Deus ! ait ille sēcum, sī cum hominibus illīs, inter quōs
sunt profectō quīdam longē quam ego meliōrēs, tam male agitur,
heu ! quid mihi exspectandum, quī sīc ergā parentēs
peccāverim ? »
Cum illī cibō aliquō refectī fuissent, tum ūnus quī dignitāte
cēterīs praestāre vidēbātur, praefectum adiit, crumēnamque
aureīs nummīs plēnam porrigēns, « Ego inquit, miseram illam
nāvem īnstrūxī ; hoc sōlum ēripuī, ōrōque ut pignus grātī prō
salūte animī accipiās. »
Tum vērō fuit rēs spectāculō digna, certāmen ambōs inter virōs,
uter hinc grātior, inde honestior foret.
« Absit sānē, respondet praefectus, ut mūnus tuum accipiam. Cum
ego vōbīs opem tulī, nihil aliud ēgī quam quod ā nātūrā hominī
ergā hominem praescrīptum est, scīlicet ut homō hominī,
quīcumque sit, cōnsulat, ob eam causam quod is homō sit. »
Frūstrā ille praefectum urgēre, ut oblātum mūnus acciperet ;
persevēranter negāvit, rogāns, ut rem plānē dīmitteret. Tum
dēlīberātur, quōnam servātī hominēs essent vehendī. Duplex erat
causa cūr ad Guineam nōn dūcerentur. Prīmō quidem minimē opus
erat longum iter in eam regiōnem facere, nihil ibi negōtiī
habentibus.
Nec deinde tanta aderat in nāve cibōrum cōpia, unde tot
nāvigantēs in itinere vīctitārent.
Praefectus tandem statuit, omissā propriā ūtilitāte, centum et
amplius mīliāribus ā viā rēctā dēflectere, eōsque in Terram
Novam trānsportāre, ubi spērābat fore, ut sēsē offerret
opportūnitās in Galliam cum piscātōribus asellōrum redeundī. Eō
igitur cursum dīrēxit ; cumque advēnisset, nāvēs Gallicās nactus
est, quae miserōs recēpērunt. Hīs perāctīs, iter suum ad Guineam
prōsecūtus est.
Tum nāvis celerrimō cursū, aquās secat ; quā nāvigandī
vēlōcitāte Rōbinson noster mīrē dēlectātus est. Post aliquot
diēs, ecce magnam nāvem cōnspiciunt, ad sē tendentem. Mox vērō
audiunt sonitum tormentōrum perīculī īnstantis indicem, et
animadvertunt nāvem esse duōbus mālīs orbātam. Cum ad eam
propius accessissent, quī in eā vehēbantur, sublātīs manibus,
miserābiliter exclāmant : « Servāte īnfēlīcēs quibus omnibus
pereundum est, nisi vōs eōrum miserēbit. »
Tum ex iīs quaesītum est quid malī accidisset ; quīdam vērō ex
illīs sīc ōrsus est :
« Anglī sumus, ex īnsulā Jamaicā, saccharī vectūram inde
dēportātūrī. Ibi dum nāvis stāret ancorīs alligāta, praefectus
cum gubernātōre in terram dēscendit, ad mercēs aliquās īnsuper
ēmendās.
« Intereā exorta est tempestās, tantō turbine, ut, fūne
disruptō, nāvis ex portū in altum prōpellerētur. Tempestās ista
trēs diēs noctēsque saeviit : tum mālīs omnibus āmissīs, centum
et plūra mīliāria abreptī sumus. Accēdit ad hanc nostram
calamitātem, quod nēmō nostrōrum artis nauticae perītus sit :
novem jam integrās hebdomadēs hinc et inde jactātī, vīctum omnem
cōnsūmpsimus, et nostrī plērīque jacent famē exhaustī. »
Bonus itaque praefectus statim cymbam expōnī jussit, assūmptāque
sēcum idōneā cibōrum cōpiā, ipse cum Rōbinsōne ad nāvem accēdit.
Erat sānē lūgenda prōrsus omnium condiciō quī in illā
vehēbantur : ūniversī inediā quasi cōnsūmptī ; nōnnūllī vix
poterant pedibus stāre.
Cum autem cubiculum nauticum intrāssent, horrendum vīsū !
jacēbant humī māter, fīlius et servula, quī omnēs famē ēnectī
vidēbantur. Mox autem dēprehēnsum est, reliquiās in eīs animae
vītālis superesse. Postquam enim nōnnūllae sūcī ē carne expressī
guttae in ōs cujusque īnstillātae sunt, lūcem oculīs quaerere
coepērunt.
Māter prae nimiā vīrium imbēcillitāte nihil quidquam absorbēre
poterat ; cum autem innuisset, ut tantummodo fīliō suō
cōnsulerētur, mox illa exspīrāvit.
Inter haec duo reliquī animam recēperant ; atque ut erant aetāte
rōbustiōrēs, praefectī dīligentiā fēlīcius servātī sunt. Cum
autem juvenis, oculīs in mātrem conjectīs, mortuam esse
intellēxisset, tantus eum invāsit dolor, ut dēficientibus iterum
vīribus aegrē ad vītam revocārī posset. Vīcit tamen cūra, atque
ille cum servā quoque ē faucibus mortis ēreptus est. Deinde
praefectus nāvem omnī genere alimentōrum īnstrūxit, mālōs ā
fabrīs suīs reficiendōs cūrāvit, ignārīsque maris perītum nautam
dedit, quī nāvem regeret ; atque ad terram proximam ipse tendit,
ut novam cibāriōrum comparātiōnem faceret. Haec erat īnsula
Madeira, ūna ē Canāriīs. Rōbinson ūnā cum praefectō in terram
dēscendit, atque ibi laetissimō fortūnātae illīus īnsulae
adspectū satiārī nōn potuit. Scīlicet terra partim in plānitiem
porrēcta, partim in colliculōs molliter assurgēns, vernantem
frūgiferārum arborum cōpiam explicat. Caelī admodum jūcunda
temperiēs : nūllus enim hīc hiemis rigor ; ita vim omnem
frīgoris retundunt clēmentiōrēs sōlis radiī mollēsque favōniōrum
animae, quārum flābellīs regiō tōta circumquāque ventilātur.
Erant in oculīs, quam longē patēbat prōspectus, segetēs in agrīs
bene pinguibus diffūsae, juga montium continuīs vītibus cōnsita.
Ut arrīdēbant Rōbinsōnī nostrō pendentēs racēmī ! Ō quālēs ille
hausit dēliciās, cum praefectus aere datō impetrāvit, ut juvenī
licēret ūvīs prō libīdine satiārī. Postquam ibi aliquantum
temporis morātus esset nāvis reficiendae causā, ancoram solvit.
Per plūrēs continuōs diēs fēlīcissimō cursū ūsī sunt.
At ecce repente vehemēns tempestās ab austrō oritur. Spūmābant
flūctūs, et in immēnsam surgēbant altitūdinem. Nāvis tamen
stetit invicta ; sed cum sex diēs continuōs atrōx tempestās
saeviisset, illa tam longē ā viā dējecta est, ut nec praefectus,
nec gubernātor amplius intellegerent, quōnam in locō
versārentur. Arbitrābantur tamen sē ab īnsulīs, quae Caraibae
vocantur, nōn multum distāre. Septimō autem diē, cum prīmum
illūcēsceret, ē nautīs quīdam, ingentī omnium laetitiā, terram
inclāmat. Tum omnēs in stegam cōnscendere, vīsūrī quaenam sit
terra illa ad quam appulsūrī sunt. Sed nunc laetitia in summum
terrōrem mūtāta est. Ecce enim nāvis impingitur : quō ictū quī
stābant in stegā excussī omnēs plānē corruērunt.
Scīlicet nāvis in syrtem tam vehementī impetū allīsa erat, ut
haerēret quasi affīxa. Cōnfestim vērō flūctūs spūmantēs tantam
vim aquae in stegam profūdērunt, ut omnibus in cubiculō fuerit
cōnfugiendum, nē ipsī abriperentur.
Tum flēbilis nautārum orīrī clāmor ; tum ejulātus hinc Deum
ōrantium, inde clāmantium : aliī dēspērantēs sibi crīnēs
āvellere, quīdam jacēre sēmianimī.
Hōs inter Rōbinson erat exspīrantī similis ; ac repente
exclāmant nāvem dēhīscere. Itaque in stegam omnēs accurrere, et
dēmissam quam celerrimē in scapham omnēs dēsilīre. Tanta autem
erat multitūdō incōnsultē ruentium, ut vix scapha palmae
lātitūdine undās superāret. Cum vērō terra procul obesset,
cūnctī dē ōrā umquam assequendā, saeviente adeō tempestāte,
dēspērābant.
At ecce ingēns flūctus ad scapham volvī, montis īnstar : quō
omnēs cōnspectō obstupēscere, rēmōsque dīmittere. Nunc, nunc
īnstat perīculum. Et jam aquae mōns scapham assequitur
subvertitque ; tum ūniversī hauriuntur.
————
Caput tertium.
Sēra Rōbinsōnis paenitentia. — Dēspērātiō. — Vītam miserē
sustentat. — Habitat in spēluncā.
Fēlīcī fātō contigit, ut ingēns ille flūctus quī Rōbinsōnem
absorpserat, īdem vī magnā reciprocāns, hominem in vadō
exspueret. Hic cum praeter exspectātiōnem in siccō versārētur,
tum extrēmīs vīribus ūsus est, ut summam in ōram adscenderet ;
cumque eō pervēnisset, coepit circumspicere. Ēheu ! quālia
oculīs obversantur ! scapha, nāvis, sociī, omnia dēmersa. Nihil
omnīnō reliquum praeter āvulsās tabulās, quae flūctuantēs ad
terram ferēbantur. Ūnus ipse, ūnus mortem effūgerat. Gaudiō
igitur et terrōre trepidāns, in genua prōcubuit, manibusque
sublātīs, lacrimīs perfūsus, Deō prō salūtis mīrāculō grātiās
ēgit. Cum vērō nihil praeter arbusta aut arborēs dēprehenderet,
nec ūlla vestīgia, unde intellegere posset hanc regiōnem ab
hominibus incolī, jam gravissimum illī vidēbātur vītam sīc in
sōlitūdine dēgere. Vēnit quoque in mentem esse forte vagantēs
bēluās, aut ferōs hominēs ; tum multō majōrī horrōre perculsus
est. Itaque prīmum prae timōre nec stāre ausus, nec prōgredī,
circumspectāre omnia, et vel minimō strepitū expavēscere. Sed
mox quā ārdēbat sitis torpōrem istum excussit ; quam cum diūtius
tolerāre nōn posset, fontem aut rīvum indāgāre coepit, et sīc
vestīgantī occurrit mānāns per herbās rīvulus : quem ille
secūtus, invēnit fontem liquidissimum, quō valdē recreātus est.
Nec illum famēs tunc māximē urgēbat ; quippe cui angor terrorque
omnem cibī appetītum exēmerant. Sed erant adeō exhaustae illīus
vīrēs, ut multō magis requiēscere optāret. Attamen caput erat
locum invenīre, in quō tūtus pernoctāret. Nūlla domus, nūllum
tugurium, nūllum specus erat in cōnspectū. Sīc diū cōnsiliī
inops flēvit. Tandem avēs imitārī, hospitiumque in arbore
quaerere statuit. Ac brevī ūnam prōspexit tam dēnsam opācamque,
ut commodē īnsidēre dorsumque acclīnāre posset : hanc adscendit
rēptandō, piēque Deum precātus, cum sē composuisset, statim
obdormīvit. Inter somnum, illīus mentī, ut erat cūrārum aestū
jactāta, rērum eārum, quae prīdiē vigilantī acciderant,
recursābant imāginēs. Vidēre sibi vidēbātur mōtum et agitātiōnem
flūctuum nāvem haurientium, nautārumque ejulātūs exaudīre. Sibi
in animō fingēbat parentēs lūctū ac maerōre cōnfectōs, quī fīliī
vicem dolentēs, manibus ad caelum sublātīs, flēbant, et omne
prōrsus sōlācium āversābantur. Tunc altā vōce exclāmat, inter
somniandum : « Adsum, adsum, parentēs cārissimī ! » Dumque
amplexū mātrem petit, dēcidit ex arbore. Sed forte quod ipsī
faustum fuit, sēdem in locō nōn ita sublīmī posuerat, solumque
tam dēnsō grāmine vestītum erat, ut ille cāsū nōn ita gravī
dēcideret. Iterum arborem suam cōnscendit, in quā manibus
retinēns surculōs circā ēminentēs, ad ortum sōlis remānsit.
Prīmā lūce coepit cōgitāre, quā ratiōne vīctum sibi parāret.
Omnēs vērō arborēs quās hāctenus cōnspexerat, erant ex eārum
genere quās campêche vocāmus ; atque illae folia quidem, sed
frūctūs ferunt omnīnō nūllōs.
Nec satis illī liquēbat, quid sibi faciendum esset. Ex arbore
tamen dēscendit. Cum autem prīdiē nihil omnīnō comēdisset,
coepit famē saevissimā labōrāre : itaque hūc illūc per aliquot
mīlia passuum discurrit ; sed discurrendō nihil invēnit, nisi
arborēs sterilēs et grāmina.
Tunc summō angōre excruciātus famem et ultima sibimet
ōminābātur : « Pereundum mihi erit famē ! » exclāmat,
miserābiliter ejulāns. Dēspērantī vērō necessitās satis animī
vīriumque adjēcit, ut sē ad lītus maris cōnferret,
investīgāretque dīligentius, sī quid forte alimentī invenīret.
Sed sua eum spēs fefellit. Hīc vērō dēbilitātus frāctusque
prōcubuit, faciē in terram dēmissā, flentemque miserē paenituit,
quod nōn fuisset flūctibus et ipse obrutus. Et jam statuerat in
hōc miserābilī rērum articulō exspectāre, dum lenta famēs morte
omnium taeterrimā cōnsūmeret vītam, cum forte conversus, ecce
cōnspexit nōnnūllās in harēnā squāmās ostreārum. Avidus itaque
eō accurrere, circumspicere, scrūtārī, num forte plēnās quāsdam
reperīret, repertīsque exsultāre.
Ac prīmō quidem illās nōn sine difficultāte aperuit ; sed
īnsertō plānō eōdemque acūtō silice perfēcit, ut trīgintā
circiter haustīs ventrem paululum plācāret. Cum nunc certior
esset, sē posse quamvīs miserē sustentāre vītam, jam māximē
sollicitus erat, quō sē ā ferīs hominibus aut bēstiīs tūtum
reciperet.
Tum in montem summum, aegrē, ut erat satis excelsus, adscendit,
unde quam lātissimē circumspicere poterat. Sed quantus eum
terror invāsit, cum vīdisset sē esse in īnsulā, neque ūllam
omnīnō, quam longē aciem oculōrum intendere posset, terram
appārēre, praeter trēs parvās īnsulās, quae, spatiō aliquot
mīliārium interjectō, ex aequore ēminēbant !
« Heu ! mē miserum ! exclāmat, manibus ad caelum miserābiliter
sublātīs. Mē nē ab hominum commerciō ita sējūnctum esse, ut mihi
in hāc sōlitūdine vīvendum sit velut ferae bēstiae ! Heu !
parentēs optimī, numquam igitur ego vōs revīsam ! Numquam
licēbit culpae meae veniam exōrāre ! »
Et sīc dolēns dēscendit dē monte, circumspiciēns, ubi posset in
tūtō sē collocāre. Diū autem frūstrā indāgāvit ; tandem ad locum
ēditōrem pervēnit, ex adversā parte, īnstar parietis,
praeruptum. Cum accūrātius explōrāret, locum invēnit leviter
excavātum, satis angustō aditū. Hīc sī uncum, sī scalprum, aut
alia quaevīs īnstrūmenta habuisset, facilī negōtiō cavum in saxō
excīsum per fragmenta habitāculō idōneum fēcisset. Sed cum haec
omnia dēsīderāret, huic inopiae medendum erat.
Cum diū multumque dēlīberāsset, sīc sēcum statuit : « Arborēs,
quās hīc videō, salicibus patriīs similēs sunt, quae, sī
trānsferantur, novās facile rādīcēs agunt. Ēruam igitur manibus
satis magnam eārum cōpiam, quae, ante cavum dēnsō ōrdine
cōnsitae, erunt prō mūnīmentō ; cum illae rādīcēs ēgerint, ibi
licēbit clausō et sēcūrō mihi quasi in domō dormīre. »
Tunc fēlīcī hōc inventō laetus, ad opus statim sē accīnxit. Sed
quantō majōre gaudiō exsultāvit, cum huic locō proximum fontem
liquidissimum prōspexisset ē monte exsilientem ! Eō statim
properāvit, quia, cum hūc illūc fervente sōle discurrisset,
multum aestuābat.
Posteā vērō coepit manibus et multō sūdōre tenerās aliquot
arborēs exstirpāre, quās eō trānstulit, ubi sēdem sibi
dēstināverat, atque ibi quoque cavum fodere manibus oportuit, in
quō arborēs īnsereret : hōc vērō multum temporis requīrente,
vesper advēnit, vix quīnque aut sex numerō arboribus cōnsitīs.
Famē compulsus, ōram maris rūrsus petiit, ut novās conquīreret
ostreās. Sed cum aestus rediisset, tōtum lītus occupāverant
undae : aegrē igitur ūnam aut alteram repperit, et sīc male
pāstus cubitum īre coāctus est. Reversus est igitur ad arborem
suam, ibi pernoctātūrus, dōnec hospitium sibi tūtum cōnfēcisset.
Nē autem hāc nocte idem ipsī accideret quod superiōrī,
genuālibus sē eī rāmō religāvit, ad quem dorsum prius
acclīnāverat, cumque summō rērum creātōrī sē commendāsset,
tranquillē obdormīvit.
————
Caput quārtum.
Rōbinson reperit pōma eximiae magnitūdinis. — Sibi cōnficit
varia īnstrūmenta. — Fūniculōs. — Strātum. — Umbellam. — Pēram.
— Kalendārium.
Hāc nocte Rōbinson nōn dēcidit ex arbore ; sed placidē ūsque ad
ortum sōlis quiēvit.
Prīmā lūce, lītus petiit, ut, collēctīs ibi ostreīs, ad opus
inchoātum reverterētur. Cum eō aliā viā tenderet, euntī contigit
invenīre arborem quae pōma inūsitātae magnitūdinis ferēbat. Etsī
eōrum indolem ignōrābat, spērāns tamen ea fore quibus vēscī
posset, ūnam ex iīs dēcussit. Erat autem nux oblonga nec minor
capite puerulī, quae vulgō in Americae īnsulīs vocātur cocossa.
Erat nucleus quasi medulla et sūcus quī sapōrem oleī ex dulcī
amygdalā expressī referēbat, atque in mediō lac exquīsītum.
Cum stomachum lātrantem ūna nōn plācāret, secundam, tertiam
quoque dēcussit, quibus abundē satiātus, tamen lītus maris
petiit ; cumque mare reddidisset terrās paulō ante salō mersās,
nōnnūllās passim in siccō ostreās repperit. Magnam quoque et
plānam in lītore concham invēnit, quā prō spathā ūsus est ;
atque illud ipsī nōn mediocrī fuit adjūmentō. Nec multō post
plantam dēprehendit fibrōsō caule, quālis est apud nōs līnī aut
cannabis.
Haec ille et tālia quōvīs aliō tempore neglēxisset ; nunc vērō
nihil omittēbat, intentus ad singula, sī forte inde aliquid
ūtilitātis caperet.
Itaque spērāns id plantae genus nōn minus sibi fore opportūnum,
quam līnum nōbīs, aut cannabem, magnam ejus cōpiam ēvulsit,
colligātōsque fasciculōs in aquam dēmersit.
Diēbus aliquot perāctīs, cum animadvertisset exteriōrem crustam
aquā jam satis ēmollītam, fasciculīs inde sublātīs, stirpēs
molliōrēs factās ad sōlem aprīcum explicuit. Quibus vix
mediocriter siccātīs, tentāvit num hoc quoque līnī īnstar
repetītō fustis ictū conterī posset. Cumque rēs ex sententiā
cessisset, cōnfestim fūniculōs facere tentat tantā firmitāte, at
concham baculō affīxam alligāre posset. Et sīc habuit
īnstrūmentum haud absimile ligōnī holitōris.
Tum vērō opus assiduē persecūtus est, dēnsāsque cōnseruit
arborēs, dōnec āreolam ante prōpositum sibi habitāculum omnīnō
saepsisset ; atque inde quasi pariēs exstitit adeō validus, ut
nōnnisi vī multā expugnārī posset.
Illās veniente diē, illās dēcēdente irrigābat aquā ē fonte
proximō haustā. Ac brevī magnō cum gaudiō tenerās vīdit arborēs
suās virēscentēs, crēscentēsque adeō fēlīciter, ut mīra esset in
ipsō adspectū locī amoenitās.
Cum saeptum perfēcisset, continuum restī torquendae impendit
diem, ex quā sibi scālam cōnficeret : nōluerat enim habitāculum
suum portā claudere, nē satis firma nōn foret adversus irruentis
ferae impetum.
Quae rūpēs habitāculō imminēbat, habēbat circiter duodecim pedum
altitūdinem : stābat in summā arbor, cui scālam ita alligāvit,
ut in terram dēpendēret. Tum ipse cōnscendere rūpem aggressus
est ; quae rēs ex vōtō cessit.
Hīs omnibus cōnfectīs, sēcum dēlīberāre coepit quōmodo cavum
augēret, ita ut esset spatium in quō habitāret. Atque facile
intellēxit tāle opus sōlīs manibus nōn esse suscipiendum.
Excōgitandum erat īnstrūmentum, quod foret adjūmentō.
Eā mente regiōnem lūstrāvit, et post multās investīgātiōnēs
nactus est lapidem secūris fōrmam referentem, praeacūtum, atque
in eō forāmen in quō manūbrium intrūdī posset. Quae rēs quoque
multō labōre, et lapide aliō adhibitō fēlīciter successit.
Cumque fustem alligāsset fūniculīs quōs propriā arte parāverat,
haerēbat manūbrium quasi clāvīs affīxum.
Dum pergit quaerere, duōs invēnit lapidēs aliōs variīs operibus
aptōs : alter īnstar erat tudiculae ; alter ita fōrmātus, ut
aciem cuneī habēret. Utrōque Rōbinson assūmptō, tam alacrī animō
reversus est, ut extemplō sē ad opus accingeret.
Quī quidem tum cuneō, tum tudiculā sēnsim multa rūpis fragmenta
dēcussit. Rēs erat plēna sānē labōris. Sed diēbus aliquot in
opere cōnsūmptīs tantopere prōcesserat, ut spatium cubiculō
idōneum exīstimāret. Tunc āvulsō grāmine siccātōque, fēnum
cōnfēcit, lectulum inde commodum sibi parātūrus.
Nihil igitur fuit impedīmentō, quōminus in suggestū mollī somnō
indulgēret, postquam, ālitum mōre, sedentī in arbore octo et
amplius noctēs fuerant trādūcendae. Ō quantā voluptāte perfūsus
est, cum licuit fessōs artūs in lectulō compōnere !
Dominica diēs proxima erat. Quam Rōbinson ōrandō et meditandō
cōnsūmpsit, rogāns Deum sibi peccātōrum veniam, parentibus vērō
miserīs praesidium et sōlācia.
Atque nē diērum ōrdō excideret ē memoriā, diem vērō dominicam
semper dignōsceret, vēnit in mentem Rōbinsōnī sibi kalendārium
condere ; nōn illud quidem tam accūrātum, nec typīs impressum,
quālī nōs in Eurōpā ūtimur ; ejus modī tamen, ut ad diēs
numerandōs sufficeret. Quod quidem tālī modō assecūtus est.
Quattuor arboribus contiguīs cortice quam lēvissimō ēlēctīs,
ūnam, quae magnitūdine cēterās superābat, quōque vespere līneolā
incīsā notāvit, quae diem absolūtum significāret. Post incīsās
septem līneolās, erat fīnis hebdomadae, et hunc indicābat
exarāta in proximā arbore līnea.
Quotiēs in alterā hāc arbore quattuor aut quīnque līneolās
īnsculpserat, in tertiā arbore similī līneā notābat integrum
mēnsem ēlāpsum. Duodecim autem līneīs mēnstruīs absolūtīs, in
quārtā arbore signābat annum perāctum. Cum autem mēnsēs quīque
nōn sint pārī diērum numerō, vicibus alternīs, trīgintā ūnī,
trīgintā et ūnum alterī incīdēbat, exceptō mēnse februāriō, quem
octo et vīgintī tantum līneolīs dēsignābat.
Hīs ergō annālibus, Rōbinson temporum ōrdinem servāvit, diemque
dominicam ā cēterīs dignōscere potuit, quam mōre chrīstiānōrum
rīte celebrāret.
Interim erat cōnsūmpta māxima pars nucum cocossae ejus, quam
ūnam hūc ūsque invēnerat ; atque in lītore tam rārae appārēbant
ostreae, ut hominī alendō nōn sufficerent. Itaque dē vīctū
iterum sollicitus esse coepit.
Hāctenus quidem nōn longē ab habitāculō suō discesserat, metū
ferārum aut hominum. Jam vērō necessitāte coāctus, īnsulam
perlūstrāre ausus est, ut nova quaereret alimenta ;
cōnstituitque diē proximā facere excursiōnem. Sed, ut sē ā nimiō
sōlis aestū dēfenderet, vesperam istam umbellae cōnficiendae
impendit. Cum habēret neque linteum, neque virgulās bālaenārum,
nec forficēs, neque acum, neque fīla, ē vīminibus salignīs
tegmen strūxit, et īnsertum in mediā parte baculum fūniculīs
alligāvit. Tum ex arbore cocossae folia sūmpsit lātiōra, quae
tegminī spīnīs affīxit. Sīcque umbellam cōnfēcit tantā
dēnsitāte, ut sōlis radiīs esset omnīnō impervia. Atque eādem
arte textīs fūniculīs fabricāvit sibi pēram, in quā et vīctum
sēcum portāret, et conderet alimenta, sī modo quaedam invenīre
sibi contigisset.
Tum vērō tantopere laetātus est opere perfectō, ut noctem prae
gaudiō īnsomnem trādūxerit.
————
Caput quīntum.
Rōbinson īnsulam perlūstrat. — Magnus terror. — In gaudium
vertitur. — Dēscrīptiō lamae. — Ūnum occīdit. — Sed igne caret.
— Carnem mōre Tartarōrum coquit.
Rōbinson vix ortum diēī exspectāre poterat ; ita praevertit
lūcem ipsam. Pēram fūnemque corporī circumdedit ; secūrīque prō
gladiō cīnctus, et umbellā umerīs impositā, in viam alacriter sē
dedit. Ac prīmum arborem cocossam adiit, ut ūnam aut alteram
nucem dēcerperet ; tum lītus quoque revīsit, ostreās
collēctūrus. Cumque utrīusque generis satis magnam cōpiam sibi
comparāvisset, iter ingressus est.
Mīra caelī mātūtīnī erat serēnitās. Sua redeunte lūce singulīs
rēbus fōrma redierat. Sōl oriēns clārissimō fulgēbat splendōre,
quasi ex ōceanō ēmergeret, arborumque cacūmina velutī inaurābat.
Multae undique avēs variīs mīrīsque pictae colōribus carmen
canēbant mātūtīnum, aurōram salūtantēs. Pūrō frīgidōque āere,
flōrēs suāvissimum odōrem exhālābant.
Rōbinson gaudiī et grātitūdinis sēnsū perfūsus : « Hīc quoque,
ait, hīc Deus sē benignissimum dēclārat. » Tum vōcem ipse suam
cantibus avium miscuit, verbaque cecinit, quae pietās
suggerēbat.
Cum Rōbinson ā bēstiīs ferīsque hominibus sibi metuere nōn
dēsiisset, in itinere silvās dūmētaque sēdulō vītābat, ea autem
petēbat loca, ubi quam lātissimē patēret prōspectus. Illa autem
ipsa erant māximē nūda steriliaque : quamvīs igitur satis longum
spatium ēmēnsus esset, nihil tamen invēnerat, quod sibi aliquā
ex parte prōdesset. Tandem in fruticem incidit, quem accūrātius
explōrandum cēnsuit. Erant herbae tam dēnsae, ut silvulam
referrent : aliae flōrēs subrubrōs, aliae albicantēs, nōnnūllae
flōrum locō pōma viridia ferēbant. Extemplō itaque gustat ūnum
ex iīs ; sed erat adeō acerbum, ut indignātus stirpem unde istud
dēcerpserat, ēvulserit. Tum vērō mīrantī appāruērunt tūbercula
dīversae magnitūdinis, quae ab ipsīs stirpium rādīcibus
pendēbant. Cōnfestim quoque exīstimāvit, ista vērē esse plantae
istīus frūctūs, eaque cūriōsius cōnsīderāre coepit. Cum vērō
ipsīus palātō minimē arrīsisset sapor, jam in eō erat ut ista
omnia abjiceret, cum sēcum reputāvit, nōn ea esse inūtilia
omnīnō habenda, quōrum ūsus prīmō statim adspectū intellegī nōn
possit. Itaque, nōnnūllīs tūberibus in pēram dēmissīs, Rōbinson
longius prōgreditur, lentō tamen gradū et māximē cautō. Sī vel
minimum strepitum audīret dūmētōrum, aut arborum, quās aura
agitābat, continuō secūrim corripere, quā sē dēfenderet. Semper
autem nōn sine gaudiō animadvertit timōrem vānum fuisse. Tandem
dēvēnit ad rīvum, ubi prandēre cōnstituit. Igitur sub arbore
altā umbrōsāque cōnsēdit ; jamque coeperat magnā cum voluptāte
epulārī, cum repente strepitū quōdam longinquō vehementer
exterritus est. Timidus itaque circumspexit, tandemque gregem
magnum vīdit pecudum ovibus nostrīs similium, nisi quod ēminente
paululum dorsō camēlōrum fōrmam referant ; cēterum ovibus
nostrīs paulō grandiōrēs.
Huic animālium generī ēlegāns caput, oculī venustī, ōs
prōductum, crassiōra labia ; īdem pēs ac bovī, bifidus, sed
ungue simul postīcō īnstrūctus, quō velutī morsū ancorae
cujusdam ūtuntur per abrupta, quae scandunt libentius.
Lama lentus incēdit compositō gravīque, sed eōdem certō passū ;
quippe quī leucās aut quattuor aut quīnque in diem per loca
jūmentīs impervia cēterīs cōnficiat, per ānfrāctūs dēscendat
praecipitēs, īdemque saxa ardua et ipsīs hominibus inaccessa
exsuperet. Quatriduum fermē ēmēnsus iter, ipse per hōrās
quattuor et vīgintī ultrō cessat et quiēscit. Placidum ipsīs,
mīte et prūdēns ingenium ; sīcubi cōnsistere placuit, flectere
illī genua, corpusque dēmittere, nē onus dīmoveant,
praecaventēs. Deinde sībilō missō, nūllā morā, cautē admodum
surgentēs, iter incoeptum peragere. Herbās autem inter eundum
dēpāscunt ; noctū etiam dormientēs rūminant, prōnō pectore
pedibusque ad ventrem reductīs dēcumbentēs. Orīginem habent ex
istā Americae regiōne quam Hispānī tenent, quaeque Peruvium
dīcitur.
Rōbinsōnem, cum animālia ista appropinquāre vīdisset, incessit
dīra cupīdō edendī carnem assam, quā tamdiū caruerat. Cōnstitit
post arborem secūrī īnstrūctus, spērāns fore, ut aliquem propius
trānseuntem lamam facile sterneret. Quod bene successit. Cum
enim ūnus ē pullīs satis appropinquāsset īnsidiantī, Rōbinson
cervīcem ejus percussit tantō ictū, ut extemplō exanimis ille
prōcideret ; umerīsque impositum sēcum in habitāculum
asportāvit.
Cum redīret, invēnit aliquid, quō magnā ipsum laetitiā
afficeret ; scīlicet sex aut octo mālōs citreās sub quibus
nōnnūllī frūctūs jam mātūrī ceciderant. Illīs cūriōsē collēctīs,
locōque notātō, hilarī animō domum contendit. Ibi autem prīmō
coepit lamam excoriāre. Quod quidem cōnfēcit ope silicis acūtī,
quō prō cultrō ūtēbātur. Pellem dētractam ad sōlem expandit ;
quam quidem praevīderat sibi nōn mediocrī fore ūtilitātī.
Calceāmenta enim tībiāliaque longō ūsū attrīta erant.
Exīstimāvit ergō, ubi calceī dēfēcissent, sē posse soccōs ē
pelle cōnficere, quōs pedibus subligāret. Sollicitus quoque dē
hieme, magnopere laetātus est, quod pellem villōsam nactus
esset, quā sē contrā vim frīgoris dēfenderet. Et quidem ab istā
sollicitūdine vacuus esse potuisset, cum in istīs regiōnibus
prope circulum aequinoctiālem positīs hiems sit nūlla. Hoc autem
Rōbinson ignōrabat ; quippe quī puer omnem omnīnō doctrīnam
āversātus fuisset.
Pelle igitur dētractā, exēmptīs vīsceribus, dissectāque ut
assāret postīcā parte, prīmam ad verū comparandum cūram
intendit. Atque hōc cōnsiliō arborem tenuem excīdit, eamque,
dētractō cortice, ab extrēmō praeacuit ; duōs deinde rāmōs, quī
furcae speciem habēbant, dēligit, verū fulciendō idōneōs. Quōs
etiam ab īmā parte cum acuisset, in terram ex adversō dēfīgit ;
tum carnem verū trānsfīxam inter furcās posuit. Nec mediocrem
percēpit laetitiam, cum vīdisset quam aptē verū versārētur.
Jam praeter ignem nihil Rōbinsōnī dēerat. Quem ex duōbus lignī
fragminibus inter sē collīsīs ēlicere aggressus est, sed
frūstrā. Quotiēs enim, ligna, incalēscere coeperant, totiēs ipse
adeō dēfatīgātus erat, ut aliquantulum temporis ā labōre
cessandum esset, ad vīrēs reficiendās. Interim ligna
refrīgēscere, omnisque labor irritus ēvādere. Tum ille iterum,
nec sine magnō dolōre, sēnsit quam parvae sint singulōrum
cōpiae, quantaque ēmolumenta ex aliōrum hominum societāte
dērīventur : etenim sī vel ūnum habuisset socium, quī, dum ipsum
vīrēs dēficerent, terendī labōrem continuāsset, profectō ligna
dēmum ignem concēpissent. Sed labor sīc intermissus omnīnō
periit.
Tandem animō frāctus, lignīs abjectīs, cōnsedet in strātō,
capiteque reclīnātō oculōs nōn semel conjicit in carnem illam
quam nunc nōn datur comedere. Ad haec cum subitō in mentem hiems
recurrisset, tantō angōre oppressus est, ut ē solō exsurgēns
animī reficiendī causā aliquantulum circumīret.
Quibus cōgitātiōnibus aestuāns, ad fontem sē contulit, aquam
frīgidam putāmine cocossae inde haustūrus. Sūcō deinde mālōrum
citreōrum admixtō, pōtum satis suāvem et recreandīs vīribus
māximē in hōc rērum articulō idōneum, sibi parāvit.
Attamen carnis, assae dēsīderium nōndum ille dēposuerat : tandem
vērō Tartarōrum recordātus est, quōs audierat carnem, quam
comedere cupiant, ephippiīs subjectam citātō cursū coquere.
« Atque illud, ait sēcum, aliā ratiōne assequī possum ; » et
continuō rem tentāre cōnstituit.
Nec mora ; duōs lapidēs satis lātōs et lēvēs quaerit, ejus
similēs ex quō secūrim cōnfēcerat. Tum hōs inter aliquā carnis
parte interpositā, superiōrem lapidem tudiculā perpetuō tundit.
Quod cum aliquamdiū fēcisset, lapis incalēscere coepit : eō
majōrī alacritāte ille tundere ; nec ēlāpsa est hōra tantum
dīmidia, cum carō et fervōre lapidis et repetītīs ictibus adeō
ēmollīta est, ut satis ēsculenta esset, nec illa quidem eā
sapōris suāvitāte, quā carō aptē assāta. Attamen Rōbinsōnī
nostrō, quī tamdiū carne caruerat, lautās dapēs praebuit : quō
autem carnis sapōrem jūcundiōrem redderet, sūcō mālōrum
citreōrum expressō eam īnfēcit, et sīc exquīsītissimō epulātus
est.
Prandiō cōnfectō dēlīberāvit, quodnam opus tunc māximē sibi
suscipiendum esset. Et sīc multa sēcum in animō volventī suāsit
metus hiemis, ut plūrēs lamās caperet aut interficeret, quōrum
pellibus ūterētur. Quī cum satis mānsuētī vidērentur, facilī
negōtiō sē vōtī compotem fore spērāvit. Hāc spē conceptā ad
lectum sē contulit : somnus autem placidissimus praeteritum diēī
labōrem abundē compēnsāvit.
————
Caput sextum.
Turbō ingēns. — Tempestās, unde magnum Rōbinsōnī beneficium. —
Taedium sōlitūdinis. — Arānea.
Rōbinson hāc quidem nocte placidē admodum dormīvit. Cum tandem
expergēfactus diem jam nōn parum prōcessisse animadverteret,
surrēxit celeriter lamās vēnātūrus ; sed caelī tempestās
obstitit. Quippe vix ēgressō, subitō regrediendum fuit ;
scīlicet imber tantā vī dē caelō ruēbat, ut nūlla spēs esset
forās eundī. Itaque exspectāre statuit dōnec tempestās
dēsiisset. Imbris vērō violentia aucta est. Fulgura quoque ita
micābant, ut tōta quasi ārdēret spēlunca. Tum tonitrua
sequēbantur, quālia numquam audierat. Terra ipsa contremīscere,
montēsque ita reboāre, ut fragōris istīus nūllus fīnis futūrus
esse vidērētur.
Cum Rōbinson līberāliter nōn fuisset īnstitūtus, hūmānum erat
timōrem vānum et anīlem concipere.
Sedēbat ille in angulō spēluncae, jūnctīs manibus, praesentibus
graviōra quae sequerentur, metuēns. Interim imber ingruere,
fulgura coruscāre, tonitrua perpetuō resonāre. Appropinquābat
hōra merīdiāna, necdum tempestās dēsaevierat. Nec ipse quidem
multum ēsuriēbat Rōbinson ; quippe cui famem omnem angor
exēmisset : adeō tētrīs cōgitātiōnibus excruciābātur.
« Vēnit sānē diēs, ait ille sēcum, in quā placuit Deō parentum
ultōrī poenās ā mē repetere ; nec diūtius ille paternā mē
cāritāte tuētur. Pereundum mihi est : numquam ego parentēs
miserōs revīsam. »
Dum haec sēcum ipse trīstis volvit, vim tempestās remittit, et
jam spēs Rōbinsōnis animum recreat : tum igitur in viam sē
cōnferre statuit. Cum autem in eō esset ut pēram secūrimque
arriperet, ecce subitō..... attonitus in terram prōcidit.
Scīlicet arbor spēluncae imminēns, fulmine icta, tantō fragōre
disrupta est, ut Rōbinson exanimātus sē ipsum interēmptum
putāret. Diū etiam sēnsū plānē orbātus jacuit. Tandem cum
intellēxisset sē adhūc vīvere, ē solō sēsē ērēxit ; statim vērō,
ante ōstium spēluncae, arboris ā fulmine disruptae atque
prōstrātae partem cōnspexit. Interim pluvia cessāverat, nec jam
exaudiēbantur tonitrua ; tum Rōbinson ausus est ē spēluncā
prōdīre. Quid vērō ejus oculīs objicitur ? Rēs scīlicet quae
ipsī apertē dēclārāvit, quam parum omnī spē prius abjectā
sapuisset : ārdēbat enim truncus arboris, fulmine ictae....
Rōbinson igitur id subitō nactus est quō plūrimum indigēbat.
Tantō atque īnspērātō laetus mūnere, manibus in caelum sublātīs,
optimō hominum parentī grātiās ēgit, quī vel inter māximē
terribilēs cāsūs nostrae semper cōnsulit fēlīcitātī.
Tum vērō Rōbinsōnī suppetiit ignis quem alere haud difficile
fuit ; nec amplius causa suberat, cūr dē vītae salūte in dēsertā
hāc īnsulā esset sollicitus.
Vēnātiō in posterum dīlāta est, quoniam placuit ūtilitātem
statim ex igne capere, carnemque verū adhūc affīxam apparāre.
Tum coquī ministeriō fūnctus ignem movet, assamque sēdulō
versat.... Quam juvābat flammās micantēs tremulāsque intuērī !
Pretiōsissimum enim dīvīnī nūminis mūnus ignem ē caelō sibi
dēmissum interpretātus, cōgitānsque, quantās inde perceptūrus
esset ūtilitātēs, saepius, propter memoriam beneficiī, oculōs in
caelum vertit.
Tum vērō rem ūnam Rōbinson dēsīderābat, scīlicet sāl, quō carnem
condīret ; spērāvit autem sē quōque prōcessū temporis id commodī
genus inventūrum. Nunc ergō satis illī fuit lītus petere ad
aquam cocossae putāmine hauriendam : quā quidem cum nihil melius
adesset, carnem tunc irrigāvit.
Quantam vērō concēperit laetitiam, cum prīmum ōrī suō frustum
admōvit, is tandem sibi fingere potest, quī per quattuor
hebdomadēs continuās nihil cibōrum rīte parātōrum comēderit,
omnemque iīs umquam vēscendī spem penitus āmīserit !
Summa erat Rōbinsōnis fēlīcitās ; sed sēnsit sibi aliquid
dēesse, scīlicet hominem quīcum illam commūnicāret. Inest enim
nōbīs quiddam ab ipsā nātūrā penitus īnsitum, ut nōn alia rēs
hominem magis dēlectet, quam sī cum homine versārī possit et
colloquī. Nātūra quippe nihil sōlitārium amat ; et sī suppetant
omnium rērum quās ipsa dēsīderat abundantia et cōpia, ēreptā
hominis omnīnō adspiciendī potestāte, nēmō est tam ferreus quī
id vītae genus sustinēre possit, cuique nōn auferat frūctum
voluptātum omnium sōlitūdō. « Heu ! ait ille cum gemitū, ō mē
fēlīcem, sī mihi contingat societās ūnīus amīcī aut ūnīus
hominis vel miserrimī cujus mūtuā in benevolentiā conquiēscam !
Sī saltem adsit ūnum modo animal mānsuētum, canis aut fēlēs ;
quod beneficiīs mihi dēvinciam ! nunc autem mihi vīvendum est
prōrsus sōlitāriō, atque ab omnī animantium societāte remōtō. »
Hīc lacrimīs genae maduērunt. Tunc recordātus est praeteritī
temporis, quō puer adhūc, cum posset jūcundā frātrum aut
aequālium cōnsuētūdine fruī, cum illīs discidia ac saepe jūrgia
inierat, quōrum nunc magnopere eum paenituit. « Ēheu, sēcum
reputāvit, equidem tunc temporis parum intellēxī, quantī amīcus
sit aestimandus, quantōque aliōrum hominum amīcitia sit
adjūmentō ad bene et beātē vīvendum. Ō ! sī Deus mihi
largīrētur, ut aliquandō repuerāscerem, quantā ego benevolentiā,
quantō amōre frātrēs meōs aut aequālēs complecterer ! quam
libenter levēs illōrum ferrem injūriās, omniumque animōs
cōmitāte et obsequiō ad mē allicerem ! Ō mē īnfēlīcem quī,
quantī sit amīcitia, nōn ante didicerim quam omnis spēs illīus
umquam fruendae exciderit ! »
Hās inter querēlās, oculīs forte in ōstium tuguriī conjectīs,
arāneam animadvertit, quae tēlam suam in angulō quōdam
contēxerat. Tantopere autem sociō inventō laetātus est, ut,
quālis esset, minimē cūrāret. Juvābat intuērī quā arte tēlam ā
mediō texere incipiat, ac deinde fīla immittat alia in rēctum,
alia in orbem, maculāsque, paribus semper intervallīs,
indissolūbilī nōdō adnectat, quae minōra animantia velutī
rētibus implicāta teneant. Itaque nōn dēsiit eī bis in diē
muscās culicēsque sufficere. Illa quoque tantam cum hospite
familiāritātem contrāxit, ut, quotiēs hic tēlam tetigisset,
illa, specū prōgrediēns, praedam ex erīlī manū acciperet.
Jam nox appropinquābat, sōlque in aquīs immergī vidēbātur.
Oriēns ex oppositā caelī parte lūna radiōs in spēluncam fundēbat
tantō Rōbinsōnis gaudiō, ut ille aliquamdiū somnum capere nōn
posset. Tandem obdormīvit, dum ignis, subjectā māteriā, lentē
alitur.
————
Caput septimum.
Praeda ingēns. — Dēest rēs māximē necessāria. — Vōta irrita. —
Ambulātiō. — Natātiō. — Rēs variae.
Rōbinson, cum sōlis aestus in īnsulā interdiū esset
fervidissimus, mātūtīnum inprīmīs aut vespertīnum tempus operī
impendere solēbat. Itaque prīmō māne surrēxit, cumque ligna
super focō reposuisset, dīmidiam cocossae nucem, quae dē
hesternīs epulīs reliqua erat, comēdit. Quō factō, cum aliam
lamae partem verū affīgere vellet, carnem jam putrēscere,
propter nimium calōrem, sēnsit. Carendum igitur hodiē fuit
voluptāte, quam ex edendā carne percēpisset.
Deinde, umerīs pērā vēnātōriā cīnctīs, ad lītus sē contulit,
ostreās collēctūrus. Ibi vērō prō ostreīs, quārum mīra paucitās
erat, aliud alimentī genus Rōbinsōnī contigit invenīre, quod
certē ūtilitāte ostreās vinceret ; animal cui tēctum ipsa
composuit nātūra, quod sēcum quōcumque libuerit gestat,
testūdinem nīmīrum, tantāque illam magnitūdine, quantā in hīs
regiōnibus rārō reperiunt : quippe lībrārum ferē quīnquāgintā
pondus aequābat.
Saepe Rōbinson audierat carnem testūdinis jūcundam esse,
eamdemque salūbrem. Praedam igitur umerīs impositam Rōbinson
lentē domum dēportat. Tum secūrī suā īnferiōrem partem conchae
percutit repetītō ictū, dōnec frangerētur ; et sīc testūdine
potītus, opīmam ejus partem assandam resecuit. Quam cum verū
affīxisset, ut magnam famem labōrandō contrāxerat, vix
exspectāre potuit, dōnec esset rīte cocta.
Interim dum sedet assam versāns, sēcum reputat, quid dē reliquā
testūdine sit faciendum, nē putrēdine corrumperētur. Ad illam
enim muriā condiendam et patinā et sale carēbat. Quōmodo sē inde
expediat ?
Aegrē enim praevīdit ēgregiam illam testūdinem, quae sibi vel
octo et amplius diērum vīctum praebuisset, posterā diē putridam
fore ; neque tamen animum subiit, quā ratiōne illam condīret. Ac
subitō haec eī cōgitātiō in mentem vēnit. Superior testūdinis
crusta mactrae similitūdinem aptissimē referēbat. « Haec erit,
ait ille sēcum, prō patinā. Unde autem salem petam ? Ō mē
stupidum ! ait, fronte simul percussā. Nōnne mihi est in
potestāte carnem aquā marīnā irrigāre, quae quidem idem prōrsus
aut ferē praestābit ac sī sale esset condīta ? Optimē,
ēgregiē, » iterum iterumque exclāmat ; atque ille laetitiā
gestiēns verū celerius versāre.
Et nunc carō rīte assāta est. Cum ēsculentum quoddam ejus
frustulum gustāsset, « Āh ! sī modo, ait ille suspīrāns,
fragmentum pānis vel minūtissimum mihi nunc contingat ! Quam
stultus ego fuī, quī puer nōn intellēxerim, quantum Deī ergā
hominēs beneficium pānis sit ! Tunc temporis, ut satis mihi
fieret, addendae erant aliquae dēliciae. Ō utinam nunc mihi
adsit fragmentum quodlibet pānis illīus quem tunc ad canem
nostrum hortī cūstōdem prōjiciēbam ! Quam mē fēlīcem nunc
praedicārem ! »
Rōbinson igitur quam lautissimē posset, epulātus est. Deinde,
fervidissimō diēī tempore, paululum in strātō recubuit, ut sēcum
meditārētur, quodnam potissimum opus susciperet, cum remissō
calōre licēret operam in aliquid cōnferre.
« Quid nunc prius agam ? optimum erit ad vēnandōs aliquot lamās
proficīscī. Quid autem prōderit tanta carnis cōpia ? » Cum sīc
sēcum reputāret, incidit in cōgitātiōnem novam, cūnctīsque
priōribus longē praestantiōrem. Scīlicet animālia quaedam
domestica cicurāre et mānsuēfacere dēcrēvit, quae sibi vīctum
simul et societātem praestārent. Lamae autem cum jam
mānsuētissimī generis vidērentur, spērāvit fore ut facilī
negōtiō nōnnūllōs ex iīs vīvōs exciperet. Statuit fūniculum ita
aptāre, ut esset prō laqueō, tum autem post arborem īnsidiārī,
et lamae capitī, quī prīmus appropinquāret, laqueum injicere.
Hāc mente fūnem satis crassum contorquet ; atque intrā aliquot
hōrās cūncta cōnfecta sunt. Tum nōn semel omnia expertus, vīdit
rem bene fore.
Quoniam vērō locus ille quā lamae ad aquam dēvenīre solēbant,
satis remōtus erat, nec cōnstābat num ūnōquōque vespere eō
ventūrī essent, rē ad crāstinam diem dīlātā, interim cētera ad
iter faciendum necessāria parāvit. Tum resectō testūdinis
frustō, quod et vespertīnae et crāstinae cēnae sufficeret,
reliquam partem aquā marīnā irrigāvit.
Quō factō foveam mediocrem in solō fōdit, quae sibi ad tempus
cellae vicem praestāret ; atque in eā concham testūdinis carne
replētam condidit, ōstiō cellae intextīs rāmālibus occlūsō.
Reliquum ā merīdiē tempus jūcundae ambulātiōnī impendit, ut
animum recreāret ; quam ob causam ad lītus maris sē contulit,
unde suāvis aura spīrābat, quā āeris aestus paululum
temperābātur. Ibi dum sēcum spatiātur, valdē dēlectātus est
adspectū maris immēnsī, cujus plāna faciēs flūctibus sēsē
invicem lēnī lāpsū pellentibus vix crispābātur. Hīc animō
affectus, oculōs in eam terrārum partem convertit in quā sita
erat cāra sibi patria ; cumque haec optimōrum parentum memoriam
dēsīderiumque renovārent, nōnnūllae obortae sunt lacrimae.
Atque sīc obambulantī vēnit in mentem, sibi nōn male fore, sī
corpus ablueret, ad squālōrem dētergendum. Vestem igitur
dēposuit. Ut vērō stupuit adspectō indūsiō quod ūnicum habēbat !
Quoniam in regiōne tam calidā numquam illud exuerat, vix cernī
poterat linteum albī colōris ōlim fuisse.
Prīmō igitur statuit sēdulō indūsium lavāre. Quō quidem ex
arbore suspēnsō, ipse in aquam dēsiliit.
Cum autem puer natandī artem didicisset, placuit ex eō locō, ubi
in aquam dēscenderat, natandō pervenīre ad tractum quemdam
terrae satis longō spatiō in mare prōcurrentem, quem nōndum
adierat.
Illud quoque Rōbinsōnis nostrī cōnsilium faustissimum fuit.
Vīdit nīmīrum hunc terrae tractum aquīs subeuntibus inundārī,
recurrentibus vērō magnam cōpiam testūdinum, ostreārumque in
siccō dēstituī.
Maris ille locus quem Rōbinson circumnatāvit, adeō piscibus
abundābat, ut ferē manibus capī possent. Quod sī rēticulō
īnstrūctus fuisset, multa facile cēpisset mīlia. Hōc autem adhūc
carēbat. Cum tamen omnia suscepta prōsperē eī hāctenus
cessissent, spērāvit fore ut aliquandō piscātōrium rēte sibi
cōnficeret.
Hīs rēbus jūcundissimīs laetus Rōbinson ex aquā ēmergit, cum
hōram ferē integram natandō cōnsūmpsisset. Indūsium quoque āeris
calor penitus siccāverat : tum ille voluptāte linteī mundī
induendī fruitur.
Cum vērō nunc cōnsuēvisset cūncta attentē meditārī, cōgitāvit
hanc voluptātem nōn fore diuturnam, sī quidem hōc ūnicō indūsiō
sibi nunc ūtendum esset, quō semel attrītō nūlla suppeteret
ratiō quā aliud comparāret. Quae cōgitātiō gaudium maerōre
miscuit. Attamen, animō mox cōnfirmātō, domum reversus est,
cēnam sūmpsit ; cumque Deum piē ōrāvisset, placidē sē in lectō
composuit.
————
Caput octāvum.
Lama mānsuēfacta. — Pullī. — Rēs variae.
Posterō diē Rōbinson prīmā lūce surrēxit, atque ad vēnandum sē
accīnxit. Assūmptīs igitur tūberibus sōlānōrum assātīs,
idōneōque testūdinis frustō foliīs involātō, secūrī īnstrūctus
et laqueō, quem prīdiē ad lamās irrētiendās cōnfēcerat,
umbellamque manū tenēns in viam sē contulit.
Summum adhūc māne erat : cōnstituit igitur paululum ā rēctā viā
dēflectere, ut aliās quoque īnsulae partēs explōrāret. Innumerās
inter volucrēs, quae arboribus īnsidēbant, psittacōs mīrīs
colōribus pictōs cōnspicit. Ut ille optābat ūnum ex iīs capere,
quem mānsuētum atque socium sibi faceret ! Adultī vērō
callidiōrēs erant quam quī caperentur ; pullōrum autem nīdum
nusquam vīdit.
Cum autem collem quemdam marī vīcīnum adscendisset, conjectīs
inde oculīs inter rūpium hiātūs, aliquid cōnspexit quod placuit
propius cernere. Dēscendit igitur, et magnā cum voluptāte
animadvertit esse.... sāl. Hāctenus quidem prō condīmentō
adhibuerat aquam marīnam, quae tamen commoditās salis
praestantiam nōn aequābat. Aquae enim marīnae sapor habet multum
amāritūdinis : temere quoque ille putāverat carnem aquā marīnā
condītam sānam atque incorruptam servārī posse, sī quidem nōn
minus putrēscit quam aqua ē fluviīs aut fontibus hausta, ubi
illa mōtū caret. Valdē igitur eī prōfuit genuīnum sāl hīc
repertum : itaque ambās ille pērās eō complēvit, quod statim
domum dēportāret.
Laetus deinde Rōbinson eum petiit locum ubi lamam sē exceptūrum
spērābat. Recubuit sub arbore, hōram exspectāns quā solēbant
trānsīre, atque intereā carne assā et tūberibus epulātus est :
quibus quidem, additō sale, sapor nunc erat longē jūcundior.
Sub fīnem prandiī, ecce lamās accurrentēs ē longinquō prōspicit.
Cōnfestim Rōbinson stāns in īnsidiīs, exspectat dōnec
appropinquārent. Nōnnūllī jam praeterierant, sed extrā captum ;
cum ecce ūnus ex illīs tam prope accessit, ut ejus collō laqueum
injēcerit. Quī cum bālāre cōnārētur, Rōbinson, nē cēterōs
dēterrēret, laqueum ita contrāxit, ut vōx haerēret faucibus. Tum
eum celerius in dūmēta abreptum ē cōnspectū cēterōrum remōvit.
Capta lama duōrum pullōrum māter erat. Quī quidem magnō
Rōbinsōnis gaudiō mātris vestīgia secūtī, hominem minimē timēre
vīsī sunt : dum illōs Rōbinson dēmulcet, istī manum ejus
lambunt, quasi ōrārent ut mātrem dīmitteret.
Rōbinson igitur, vōtī compos, captīvam quamvīs reluctantem, tōtā
vī connīsus, sēcum abstrāxit, brevissimamque viam ingressus
tandem fēlīciter domum revertitur.
Nunc ut hospitēs commodē exciperet, coepit stabulum exstruere
ātriō suō contiguum ; secūrī nempe lapideā tenerās arborēs
excīdit, quās ita dēnsō ōrdine cōnseruit, ut parietem satis
validum objicerent. Lama quam alligāverat arborī, fessa
recubuerat ; pullī autem captīvitātis suae nesciī jacēbant,
mātris ūbera sūgentēs.
Ō pergrātum Rōbinsōnī nostrō spectāculum ! Iterum atque iterum
cōnstitit, cārissimum pecus intuēns, sēque ipsum beātum
praedicāvit, quod nunc animantēs quōsdam sociōs habēret. Jam
sibi vīsus est vītam sōlitāriam nōn amplius dēgere ; unde tantam
voluptātem cēpit, ut, vīribus novīs auctus, brevī stabulum
inchoātum perficeret. Tum lamā cum pullīs ibi inclūsā, ōstium
dēnsīs fruticibus saepsit.
Quantam nunc laetitiam expertus est ! Etenim praeter
jūcundissimam istōrum animālium societātem multa alta māximaque
commoda inde spērāvit. Neque hoc frūstrā. Poterat aliquandō
discere quā arte ex eōrum lānā vestem sibi cōnficeret ; poterat
eōrum lacte vēscī, atque būtȳrum cum cāseō inde parāre.
Ūna rēs ejus fēlīcitātī dēerat. Optābat nīmīrum ut intrā ūnum et
eumdem parietem cum grege cārissimō habitāret, quem semper
habēret ante oculōs, quotiēs domī commorārētur. Rem itaque diū
multumque in animō versāvit : tandem, cum minimē labōris
pigēret, statuit alteram domiciliī partem dīruere, novamque
capāciōrem exstruere, quā ātrium ipsum aliquantulum
amplificārētur. Ut autem, dum esset in novā saepe serendā
occupātus, tūtus ipse habitāret, prūdenter statuit veterem nōn
prius ēvellere quam nova fuisset cōnfecta ; atque tanta fuit
Rōbinsōnis assiduitās, tanta dīligentia, ut, opere intrā paucōs
diēs perfectō, jūcundissimā trium sodālium societāte gaudēret.
Lama etiam cum pullīs societātī Rōbinsōnis brevī assuēvit. Domum
enim redeuntī obviam subsultantēs veniēbant, odōrantēs an forte
aliquid dēliciārum attulisset, manumque lambentēs, quasi grātiās
āctūrī prō grāmine aut surculīs ab ipsō acceptīs.
Tum, pullīs paulātim ā mātris lacte dēsuēfactīs, coepit ipse bis
quotīdiē illam mulgēre : vāsculōrum vicem eī praestābant
putāmina cocossae ; lactisque ūsus modo dulcis, modo coāgulātī,
sōlitūdinem eī longē jūcundiōrem fēcit.
Cum arbor cocossae tot tantāsque ūtilitātēs eī praebēret, illam
propāgāre magnopere cupiit. Quōmodo autem hoc efficeret ?
Audīverat ille quidem arboribus rāmulōs īnserī posse ; numquam
tamen hanc artem discendam cūrāverat. Tum saepius ingemuit :
« Ēheu ! quam levis in pueritiā fuī, quī omnibus ad doctrīnam
adjūmentīs ūtī nōluerim ! Sī mihi melius cōnsuluissem, nōnne
attendissem ad ea quae tum oculīs, tum auribus meīs
subjiciēbantur ? Ō sī mihi repuerāscere licēret, quantā ego
cūrā, ad omnia quae hominum sollertiā et labōre perficiuntur,
animum adverterem ! »
Rōbinson igitur, ut optātum fīnem assequerētur, nūllam aliam
ratiōnem vīdit, quam sī ē nucibus ejus nōnnūllās sereret. Hoc
ergō facere cōnstituit, quamquam cibī adeō suāvis et rārī
jactūram aegrē ferēbat. Nec multō post, magnā cum voluptāte
ērumpentia quaedam animadvertit sēmina, quae, tepefactā vapōre,
mīrum in modum adolēvērunt.
Lama māter pullīque brevī eamdem mānsuētūdinem induerant, quā
canēs nostrī esse solent. Hōs itaque coepit ad ūsūs suōs
adjungere, iīsque jūmentōrum locō commodē ūtī, quotiēs aliquid
grave aut suprā vīrēs hominis vehendum erat.
Jam prīdem Rōbinson, cum esset in ōtiō, animadverterat quantae
sibi foret ūtilitātī, sī artem corbium texendārum intellegeret.
In pueritiā autem suā adeō istam artem dēspexerat, ut nūllum
umquam corbium opificem attentius cōnsīderāsset ; quō factum
est, ut hujus artis, quamvīs per sē facilis sit et obvia, aequē
ac cēterārum artium esset omnīnō rudis.
Cum autem in umbellā texendā satis fēlīx fuisset, subinde in
posterum huic quoque artificiō ōtium impendit ; atque ūsū
diuturnō sollertior factus, idōneam tandem corbem cōnfēcit.
Cumque duās ejusmodī texuisset, jūnctās fūnibus lamae dorsō
imposuit.
————
Caput nōnum.
Terrae mōtus. — Mōns ignivomus. — Lamae vī aquārum abreptī. —
Spēlunca Rōbinsōnis dīruta.
Sequente nocte, Rōbinson sēcūrus recumbēbat ; fidēlēs lamae ad
pedēs dominī jacēbant ; lūna splendēbat dē caelō, āere pūrō
tranquillōque ; omnia dēnique in rērum nātūrā altō silentiō
tenēbantur. Jamque Rōbinson, labōre diurnō fessus, dulcī
fruēbātur somnō : parentum vērō imāgō, quae crēbrō recursābat,
ante oculōs somniantis obversābātur ; cum subitō terra īnsolitō
mōtū tremuit, tantō fragōre tamque horribilī mūgītū, ut multae
tempestātēs, velut agmine factō, ingruere vidērentur. Īnsequitur
frequēns terrae mōtus, alius alium : exoritur simul furēns
procella, quā arborēs, quā ipsae dējiciuntur rūpēs ; mareque cum
fremitū aestuāns, in īmīs sēdibus conturbātur. Dīxissēs cūncta
inter sē proeliārī elementa, atque ūniversam rērum nātūram in
exitium ruere.
Rōbinson, mortis angōre correptus, ē spēluncā in vestibulum
prōsilit ; prōsilientemque exterritī lamae sequuntur. Vix inde
aufūgerant, cum saxum in quō spēlunca erat, ruīnam dedit.
Rōbinson, cui timor ālās addiderat, per ōstium vestibulī sē
prōripuit, lamīs ānxiē eum īnsequentibus.
Prīmum autem eam petiit montis vīcīnī partem, quā excurrēbat in
nūdam plānitiem, nē arboribus ipse concidentibus obruerētur. Quō
tendēns, subitō magnō cum terrōre, ingentem hiātum eā ipsā
montis in parte videt, unde ērumpunt fūmus, flammae, favīllae,
lapidēs, cum māteriā candentī quam lāvam appellant. Vix etiam
fugā mortī sē ēripuit : quippe lāva candēns, torrentis īnstar,
ruēbat ; magna autem montis fragmina hinc et inde
disjiciēbantur.
Tum ad lītus prōcurrit, ubi ipsum nova horrendaque rērum fōrma
excipit. Turbō vehementissimus ab omnī caelī parte nimbōs
collēgerat quasi aliōs aliīs impositōs, unde tam gravis aquae
vīs subitō ruit, ut omnis regiō aquīs superfūsīs inundārētur.
Tum Rōbinson, in hāc malōrum ambāge, quid fugiat, quid petat
incertus, aegrē in arborem sē recipit. Miserī autem lamae
undārum aestū abripiuntur. Ēheu ! quam graviter illōrum ejulātū
animus ejus vulnerātur ! Quam vellet suō eōs perīculō servāre,
nisi flūctuum impetū longius abreptī fuissent !
Saeviit terrae mōtus adhūc paululum : tum repente omnia silent,
ventī resīdunt, hiātus ignem ēvomere dēsinit, fragor
subterrāneus cessat, caelō redit prīstina serēnitās, omnis etiam
aqua exiguō temporis spatiō effluit.
Rōbinson ex arbore in quam perfūgerat, dēscendit ; sed animum
cūrae obruerant. Spēlunca, quae sōla hūc ūsque tūtum ipsī
refugium praebuerat, dīruta penitus vidēbātur. Lamae fidēlēs
cārissimīque ante ipsīus oculōs undīs abstractī : omnia opera
periēre ; periēre omnia quae in futūrum mōliēbātur cōnsilia.
Mōns quidem flammās ēvomere dēsierat, sed ex hiātū tardus fūmus
āterque oriēbātur ; unde metuendum erat nē ille montis ignivomī
nātūram in posterum quoque retinēret.
Tum ānxietāte et angōre exhaustus, ad arborem, ex quā
dēscenderat, sē reclīnāvit, gemitūs edēns miserābilēs ; et sīc
sōlāciī expers per reliquam noctem remānsit.
Jam diēs novus oritur, lūx autem alma miserum Rōbinsōnem in
eōdem statū dēprehendit. Neque enim somnus dulcis oculōs ejus
clauserat ; neque animum subierat alia cōgitātiō praeter trīstem
illam lūctuōsamque : « Quid nunc dē mē fīet ? »
Tandem sē corripit, atque somniantī similis ad vastātum
domicilium titubāns prōcēdit. Quantam vērō putātis fuisse ejus
laetitiam cum haud procul ā vestibulō cārissimōs sibi lamās
salvōs incolumēsque obviam sibi prōsilientēs cōnspexit ! Initiō,
suīs fidem oculīs vix habuit. Brevī autem sublāta est omnis
dubitātiō : illī enim accurrere, manum erīlem lambere,
laetitiamque, quam ex ejus reditū capiēbant, exsultandō et
bālandō exprimere.
Tunc autem animus Rōbinsōnis, hāctenus frāctus dējectusque,
rūrsus ērēctus est. Lamās suōs intuētur, oculīsque in caelum
sublātīs, lacrimās laetitiae pietātisque testēs profundit. Tum
amīcōs reducēs laetissimīs blanditiīs excipit, iīsque comitibus
prōcēdit, certiōra dē domiciliō vīsūrus.
Atque ibi Rōbinson multō minus damnī invēnit quam prīmō, prae
metū et animī abjectiōne, veritus erat. Laquear, quod saxō
cōnstābat, erat collāpsum, atque proximam terrae mōlem sēcum
trāxerat : attamen omnia ista rūdera ē spēluncā removērī posse
vidēbantur, ita ut laxius ipse commodiusque habitāret.
Ad hoc accēdēbat aliquid, ex quō intellegeret hoc sibi fēlīciter
contigisse. Cum enim accūrātius locum īnspexisset, ubi saxum
illud dēpenderat, magnō cum stupōre cognōvit, illud undique solō
mollī innīxum fuisse, adeō ut male haerēret. Vērī simillimum
itaque erat, mōlem hanc impendentem suō pondere brevī dēlāpsūram
fuisse. Tunc subitō in genua prōstrātus, grātiās Deō ēgit quod
sīc iterum servātus fuisset, ac deinde alacriter ad opus sē
contulit.
————
Caput decimum.
Rōbinson habitāculum reficit. — Parat sibi alimenta in hiemem. —
Imbribus continuīs impedītus domī, fingit vāsa. — Nectit rēte. —
Arcum et sagittās cōnficit.
Terram profectō harēnamque haud difficile erat removēre ;
supererat autem ingēns saxum, frāctum in duās partēs, sed quibus
movendīs ūnus homō impār vidēbātur. Cōnātus est Rōbinson partem
ejus, quae minor erat, prōvolvere, sed frūstrā ; et nunc iterum
dēspērātiōne torpēns, haesit inops cōnsiliī.
Postquam diū sēcum meditātus fuit, recordātus est sē puerum
vīdisse, quotiēs operāriīs aliquid magnī ponderis erat
mōliendum, perticā eōs longā crassāque ūtī, cujus extrēmam
partem mōlī movendae subjiciēbant. Itaque ejus reī experīmentum
facere properat. Ēlāpsā vix hōrā dīmidiā, saxa, quae vix
quattuor hominēs jūnctīs vīribus movēre potuissent, ē spēluncā
fēlīciter extracta sunt. Moxque laetus admodum vīdit domicilium
suum et laxius et tūtius esse quam anteā : jam enim parietēs nōn
minus quam laquear ipsum, saxō cōnstābant, nec vel minima quidem
rīma perspiciēbātur.
Tunc ad montem ignivomum, quī vapōrem ātrum ēmittere nōndum
dēsierat, propius accēdere audet. Mīrātur ingentem saxōrum
liquefactōrum cōpiam, quae, longē lātēque diffūsa, necdum etiam
refrīgerāta erant. Cum animadvertisset lāvam ad eum locum
efflūxisse, in quō sōlāna crēscēbant, magnopere timuit nē
torrēns igneus tōtam istam regiōnem vastāsset. Itaque cum eō sē
contulisset, magnō cum gaudiō cūncta bene sē habēre dēprehendit.
Et continuō statuit variīs in partibus īnsulae suae sōlāna
serere, nē frūctum tam ēgregium sinistrō aliquō cāsū āmitteret.
Interim cum mōns fūmum ēmittere dēsiisset, Rōbinson ad ejus
hiātum accēdere ausus est. Latera quoque et īmam partem ejus
lāvā refrīgerātā opertam invēnit : cumque nusquam vel minimum
inde orīrī fūmum vidēret, nōn sine probābilī causā exīstimāvit
ignem subterrāneum penitus exstīnctum, neque in posterum sibi
ejusmodī ēruptiōnem esse extimēscendam.
Quā spē cōnfirmātus, ad alimenta in hiemem colligenda animum
convertit. Hōc cōnsiliō, octo lamās subinde eōdem modō cēpit,
quō priōrēs. Istōs omnēs mactāvit, exceptō hircō, quem socium
tribus suīs lamīs cicuribus adjūnxit, māximamque carnis partem
suprā focum suspendit, quae fūmō siccārētur.
Jam igitur nōn contemnendam cōpiam carnis sibi parāverat :
nihilōminus tamen, veritus est, nē sub fīnem hiemis, sī forte
asperior futūra esset aut longior, inopiā cibōrum ipse
labōrāret. Itaque nōnnūllōs etiam lamās capere optāvit. Illī
vērō, īnsidiīs hominis cognitīs, cavēre sibi didicerant : novīs
igitur ūtendum fuit artibus, quibus illōs exciperet. Neque hoc
eī nōn successit ; tanta ingeniī hūmānī vīs esse solet ad
excōgitandum quidquid valet ad necessāria sibi comparanda !
Animadverterat nīmīrum lamās, quotiēs eum ad fontem
cōnspexissent, semper celerrimē per collem quemdam ad arbusta
properāre. Hujus collis pars altera dūmētīs cīncta ; altera
autem praerupta duārum ferē ulnārum altitūdine, unde lamae saltū
sē dējicere solēbant.
Statuit igitur foveam altam eō locō fodere, in quā lamae dēsuper
prōsilientēs caperentur. Labōre quoque indēfessō intrā paucōs
diēs novum hoc cōnfectum est. Tum foveam virgultīs tēxit.
Posterā autem diē magnopere laetātus est, cum duo ejus generis
animālia in eam dēsiliisse animadvertit. Quibus captīs, tantam
habuit carnis cōpiam, quanta per hiemem, quam longa foret,
abundē sufficeret. Tum, ut cūncta prōvidēret contrā hiemem, quam
īnstāre putābat, fēnum lamīs parandum, ligna ad ignem fovendum
colligenda, sōlānōrum tūbera effodienda, eādemque in cellā
condenda erant. Ē fēnō, cujus magnam cōpiam collēgerat, acervum
strūxit, quālem agricolae nostrīs struere solent : quotiēs vērō
fēnum addēbat, illud ita pedibus impressīs conculcābat, ut haud
facile pluvia posset interluī. Īnsuper ut magis etiam ab
imbribus dēfenderētur, tēctum ex harundinibus cōnfēcit, haud
īnfirmius iīs quae culmō apud nōs teguntur. Diēs proximōs ligna
ārida colligendō impendit. Tum tūbera sōlānōrum effōdit, nec
parvam eōrum parāvit cōpiam. Quibus in cellā conditīs, dēcussit
quoque omnia māla citrea quae mātūra erant ; jamque dē suō vīctū
minimē fuit sollicitus.
Hiems vērō, licet exāctō mēnse Octōbrī, nōndum vēnerat. Coepit
potius continuīs imbribus ita pluere, ut āēr in aquam mūtātus
vidērētur. Nec satis liquēbat Rōbinsōnī quaenam hujus reī esset
causa. Quīndecim diēs ēlāpsī erant, ex quō nōn longius domiciliō
suō prōgressus fuerat quam ad cellam, ut alimenta et aquam sibi
lamīsque peteret. Reliquum tempus omne velutī captīvō hominī
dēgendum fuit.
Ēheu ! quam tardē tempus nunc Rōbinsōnī trahī vīsum est, nihil
agentī et sōlitāriō ! Nunc perspexit, quam vēra essent quae
saepius magistrī praecēperant, eās opēs esse parandās quae ūnā
cum naufragiō possint ēnatāre.
« Ō mē in pueritiā stultum, exclāmāvit, quī scrībere aut legere
molestum, ōtiārī vērō jūcundum exīstimāverim ! Ō utinam quās
ōlim aspernātus sum doctrīnās memoriā tenērem ! Ex hōc penū
domesticō nunc dēprōmerem quod esset nōn sōlum vītae oblectātiō,
sed etiam levāmentum miseriārum. »
Cujus ōtiī pertaesum necessitās coēgit ut variās rēs gerendās
susciperet quās numquam anteā tentāverat. Jamdiū cōnsilium ōllae
aut lampadis fabricandae animō agitāverat, quibus quidem auctus,
in meliōrī sānē condiciōne versārētur : itaque, quamvīs plueret,
terram argillāceam studiōsē conquīsīvit, opusque ōrsus est.
Quod quidem certē nōn statim eī ex vōtō cessit : iterum
iterumque tentandum fuit ; cum autem nihil habēret in quō
libentius versārētur, placuit opus, licet absolūtum, quotiēs
mendōsum aliquid animadverteret, frangere ac dēnuō fabricāre.
Sīc igitur diēs nōnnūllōs grātō in labōre trānsēgit, dōnec
tandem ōllam fictilem cum lampade penitus absolvisset : quās nōn
procul ab igne collocāvit, ut paulātim ārefierent. Tum aliās
etiam ōllās, cācabōs, catīnōsque variā fōrmā atque magnitūdine
fingere īnstituit. Atque ut ille plūrimum operae in hīs artibus
posuit, ita māximam sollertiam adeptus est.
Magnum opus fuit ac difficile fictilia vāsa vitrō ita
incrustāre, ut liquōre nōn imbiberentur. Sed cum nihil
intentātum, nihil inexpertum relinqueret, vīcit patientia.
Intereā pluere nōn dēsiit. Quamobrem necesse fuit Rōbinsōnī
varia adhūc fingere opera, nē miserē taediō cōnficerētur.
Proximē autem operam nectendō rētī piscātōriō nāvat. Jam anteā
nōn parvam cōpiam fūniculōrum contorserat, quae nunc ipsī fuit
māximē opportūna. Cum enim ōtiō abundāret, et patientissimus
labōris, rem deciēs et amplius male incoeptam retractāret,
invēnit tandem quā arte nōdōs faceret : in quō adeō sollers
ēvāsit, ut fēminās puellāsque apud nōs rēticula nectentēs
dexteritāte aequāret.
Tum vēnit eī in mentem tentāre, num arcum et sagittās posset
cōnficere. Quantō studiō animus Rōbinsōnis flagrāvit, cum haec
sēcum agitāns, multa recēnsēret commoda, quae inde esset
perceptūrus ! Scīlicet lamās interficere, avēs dējicere, et,
quod erat potissimum, sē ipsum in domiciliō dēfendere posset.
Itaque tanta eum incessit cupīdō arcūs perficiendī, ut, pluviam
cadentem parum cūrāns, ad conquīrendum lignum prōcurrerit. Cui
tamen cōnsiliō cum quodlibet lignum aptum nōn exīstimāret,
ejusmodī quaesīvit quod dūrum idem ac lentum esset, ut et facile
flecterētur, et in prīstinam ferē fōrmam redīret.
Tāle ergō lignum inventum atque dēcīsum domum dēportat,
cōnfestimque opus aggreditur. Quam vērō tunc sēnsit inopiam
cultrī idōneī ! Quamvīs iterum iterumque secāret, vix tantum
prōfēcit, quantum nōs cultrīs chalybēiīs īnstrūctī ūnō ictū
prōficimus : quamquam ab ortū ūsque ad occāsum diēī operī
intentus erat, necesse fuit ut octo diēs integrōs huic labōrī
impenderet. Tandem magnopere ille laetātus est, cum arcum nōnō
diē perfectum vīdit ; neque tunc, praeter nervum et sagittās,
quidquam dēsīderābat. Cum vērō fūnem quam firmissimum
contorsisset, ad sagittās fabricandās sē accīnxit.
Jam sī ferrum habuisset, quod sagittīs praefīgeret, quantī,
quaesō, hoc aestimāsset ! Frūstrā autem in vōtīs illud habuit.
Dum igitur rem mente agitat, tandem meminit sē audiisse hominēs
ferōs ossibus magnōrum piscium aut silicibus acūtīs ūtī ad
sagittās hastāsque acuendās. In quō illōs statuit imitārī.
Cōnsilium quoque iniit hastae cōnficiendae. Quod utrumque statim
aggressus, ad lītus accurrit, ibique ossa piscium, lapidēsque
aptissimōs invēnit. Tum perticam longam et rēctam hastae
dēstinātam amputat, pluviāque madidus domum revertitur. Intrā
paucōs diēs et hasta, et sagittae cōnfectae sunt. Tum hastam
praefīgit lapide praeacūtō, ac deinde sagittās hinc ossibus
piscium rōbustīs, inde pennīs ad extrēmam partem additīs, ālitēs
facit. Quō factō, placuit arcūs experīmentum facere. Quīquidem,
quamquam multa dēerant, quod ferreīs īnstrūmentīs nōn fuerat
īnstrūctus, attamen satis idōneus vīsus est dējiciendīs avibus,
minōribusque aliīs animālibus ; neque dubitāvit fore ut hominem
ferum nūdumque, sī quidem satis appropinquāsset, eō graviter
esset vulnerātūrus.
Attamen pluvia nōndum cessāverat ; sed, duōbus tandem ēlāpsīs
mēnsibus, caelum coepit nitēscere. Nunc Rōbinson hiemem
adventāre putāvit, cum jam contrā hiems exācta esset. Vix suīs
ille oculīs fidem habuit, cum almā vēris vī nova grāmina, novōs
flōrēs, novōs surculōs ēmergentēs cerneret. Et sī causam nōn
intellegēbat, rēs tamen erat ante oculōs. « Hoc profectō, ita sē
ipse alloquitur, mē in posterum monēbit, nē quidquam rējiciam,
cujus ratiōnem animō perspicere nequeam. »
————
Caput ūndecimum.
Summae Rōbinsōnis miseriae. — Ab īnsectīs īnfestātur. — Vestēs
ex pellibus sibi cōnficit. — Incidit in gravem morbum.
Attamen multum aberat ut Rōbinson omnia habēret quae ad vīctum
cultumque vītae requīruntur. Omnēs ejus vestēs ūsū diuturnō
contrītae diffluēbant, nec satis vidēbat quā ratiōne novās sibi
cōnficeret. Cui quidem nōn tam contrā frīgoris vim vestibus opus
erat, quam ut sē ab īnsectīs dēfenderet, quibus īnsula
abundābat. Quōrum morsibus Rōbinson excruciābātur, tumidīs ferē
semper manibus genīsque. Quantī porrō dolōrēs eum manēbant,
vestibus omnīnō lacerātīs ! atque hoc erat in proximō.
Ad hanc calamitātem accēdēbat quod parentum societātisque
hūmānae dēsīderiō animus ejus saepe tenērētur. Quam ob rem nōn
semel ingemuit, cum ē lītore oculīs madidīs et languentibus,
ōceanī circumspectāret immēnsitātem, neque aliud praeter aquam,
praeter caelum cōnspiceret. Quotiēs animus ejus dubiā spē
pendēbat, cum ē longinquō prōspiceret nūbēculam ex aequore quasi
ēmergentem, quam sibi cōgitātiōne nāvem mālīs vēlīsque
īnstrūctam fingēbat ! Cum vērō errōrem suum animadverterat,
quantō lūctū, quantā animī aegritūdine oppressus domum
revertēbātur !
Veritus autem nē nāvis aliqua īnsulam praeterveherētur, aut
etiam apud eam ancorās jaceret, cum ipse in lītore nōn adesset,
in tumulō quōdam ēminente signum ērigere statuit, quō
appellentibus suam calamitātem indicāret. Stābat prō signō
tignum, ex quō indūsium, ut erat omnīnō attrītum, suspenderat ;
verba quoque pālō īnscrībere vehementer optāvit, quibus miseram
suam condiciōnem apertius significāret. Quā vērō ratiōne ? Nūlla
alia erat in potestāte, nisi ut litterās cultrō lapideō
īnsculperet : quānam autem linguā ?
Sī enim Gallicum vel Anglicum sermōnem ūsūrpāsset, fierī poterat
ut nāvis Germānica, aut Hispāna, aut Lūsitāna appelleret, in
quibus nēmō nāvigantium significātiōnem verbōrum intellēxisset.
Forte nōnnūllās vōcēs Latīnās recordātus est, quibus vōtum suum
exprimeret.
Linguam enim Latīnam cūnctī Eurōpae populī tenent, et plērīque
eōrum quī līberāliter īnstitūtī sunt, aliquam certē ejus partem
intellegunt : proptereā Rōbinson spērāvit fore ut in quālibet
nāvī quae eō dēferrētur, ūnus saltem reperīrētur īnscrīptiōnem
istam interpretātūrus. Hīs autem verbīs cōnstābat :
Ferte opem miserō Rōbinsōnī.
Sīc illī nōnnihil prōfuit verba aliquot Latīna meminisse.
Jam inopiā calceōrum et tībiālium Rōbinson māximē labōrāvit.
Istīs scīlicet sēnsim omnīnō dīlacerātīs, muscae nūdōs ejus
pedēs stimulīs fodiēbant, iīsque pungēbant dolōribus, quī vix
tolerārī possent. Quotiēs sēdit meditābundus ut excōgitāret
ratiōnem aliquam corporis tegendī ! Sed frūstrā : carēbat enim
īnstrūmentīs et arte ad fīnem assequendum necessāriā. Tandem
pellibus lamārum quōs mactāverat facillimē vestīrī posse sē
exīstimāvit. At istae crūdae rigidaeque erant, neque umquam ille
cūrāverat quā arte in praeparandīs pellibus crūdīs coriāriī
ūtantur. Atque sī hanc tenuisset, nec acū, nec fīlīs īnstrūctus
erat, quōrum ope ē coriīs vestīmentum sibi cōnsueret.
Cēterum necessitās, omnī arte et doctrīnā efficācior, Rōbinsōnem
admonuit quōmodo inopiae suae medērētur. Pellibus igitur
assūmptīs, cultrō siliceō, sed nōn sine magnō labōre, calceōs
prīmum, tum tībiālia quoque secuit : quae cum cōnsuere nōn
posset, incīsīs forāminibus fīla trājēcit, quibus ea circā
tībiās religāret.
Ex aliō quōdam coriō curvō rigidōque lārvam cōnfēcit, quam
duōbus perfōdit forāminibus per quae aciēs oculōrum penetrāret,
tertiumque quō spīritum ōre dūceret.
Statuit ā labōre omnīnō nōn dēsistere, dōnec tandem tunicam
brācāsque ē pellibus lamārum perfēcisset ; et certē rēs erat
māximē operōsa : quid autem est quod sine labōre hominēs assequī
possint ? Nihil vērō tam arduum, quod nōn expugnet pertināx
labor. Rōbinsōnī quoque rēs ex vōtō cessit : quod eum tantā
affēcit laetitiā, quanta verbīs exprimī nōn possit.
Jam Rōbinsōnis habitus vestītusque vērē singulāris fuit. Ā
capite ad calcem pellibus villōsīs horridus ; gladiī locō,
secūrī lapideā cīnctus : gerēbat umerīs pēram vēnātōriam,
arcumque cum fasciculō sagittārum ; dextrā hastam ipsō
longiōrem, sinistrā umbellam textam vīminibus, atque foliīs
cocossae obsitam ; prō pīleō dēnique corbem praeacūtam, pellibus
sētōsīs pariter tēctam. Cōgitāte, quaesō, quālis adspectus
hominis fuerit. Rīsum ipse nōn tenuit, cum suum lymphārum in
speculō vīdit simulācrum.
Hāc rērum in condiciōne Rōbinson versābātur, cum cāsū quōdam
impedītus est, quem jam diū metuerat : in morbum incidit.
Ac prīmō, stomachī capitisque dolōribus affectum, et omnibus
membrīs fatīgātum sē sēnsit, dēmumque, summō animī angōre et
dēliquiō oppressus, in terram collābitur. Vōcis expers atque
sēnsūs, oculōs in caelum dēfīgit : « Alme Deus ! miserēre
meī ! » Haec sōla subinde magnō cum gemitū prōtulit.
Neque tamen diū propter ānxietātem quiēscere potuit. Cum
quidquid vīrium supererat collēgisset, ea quae ad cūram suī
māximē necessāria essent, prope strātum pōnit, ut, sī propter
vim morbī surgere nōn posset, habēret tamen quō paululum
sublevārētur ; sed vix valuit nōnnūllās cocossae conchās aquae
plēnās asportāre, quās jūxtā strātum collocāvit. Tum aliquot
tūbera frīxa et quattuor māla citrea, quae reliqua habēbat,
addidit. Quō factō, exhaustīs vīribus, in lectō miserābiliter
recubuit ; ac brevī febrī correptus est. Quamquam pellibus
lamārum sē tōtum tēxerat, ā frīgore tamen sē dēfendere nōn
potuit. Quō frīgore duās ferē hōrās cohorruit : tum aestus tam
vehemēns īnsequitur, ut vīscera penitus ūrerentur ; pectus
crēbrō concutitur pulsū, sīcut solet celerrimō cursū
anhēlantibus. Tanta autem ejus imbēcillitās fuit, ut vix concham
aquā replētam labrīs admovēre valēret, ad hauriendum paululum
ūmōris. Jamque nox oborta erat. Quā quidem nocte trīstiōrem
numquam ille dēgerat.
Vicissim aut frīgore contremuit, aut ārsit calōre, acerbissimō
continuōque capitis dolōre cruciātus ; neque somnō recreātus
est. Quibus malīs adeō frāctus fuit, ut proximō māne vix posset
rēptāre ad ligna alendō ignī necessāria.
Ad vesperam morbus ingravēscit. Iterum ignī corpus aegrum
admovēre cōnantem vīrēs dēficiunt. Itaque nunc spēs omnis
salūtis abjicienda fuit : jamque erat in exspectātiōne mortis.
Nox ista superiōrī similis fuit. Ignis interim exstīnctus est ;
aqua in conchīs coepit putrēscere ; Rōbinson autem adeō vīribus
dēsertus est, ut vix sē in lectō commovēre valēret. Mortem
quoque appropinquantem sentīre sibi vīsus, tantam inde laetitiam
cēpit, ut, eā ipsā cōnfirmātus, piīs precibus sē ad māximum iter
ineundum rīte parāret.
Deum peccātōrum veniam supplex rogāvit ; quō factō, grātiās eī
ēgit prō beneficiīs in sē, per tōtam vītam indignum, collātīs,
in prīmīs autem prō calamitātibus quibus ipsum castīgāverat ;
postrēmō parentibus suīs miserīs sōlācium atque fēlīcitātem
precātur. Tum animum immortālem aeternō patrī commendāvit ;
cumque sē composuisset, exspectāvit mortem.
Quae quidem gradum corripere vīsa est ; angōribus enim
ingravēscentibus pectus anhēlāre atque suffōcārī coepit. Optātum
tempus tandem vidētur advēnisse. Vehementissimō angōre
compressus jam nōn spīrat ; capiteque reclīnātō, sēnsum omnem
āmittit.
————
Caput duodecimum.
Convalēscit ex morbō. — Māximī lūctūs. — Parva gaudia. —
Psittacus.
Attamen spīritus līberius meāre coeperat ; Rōbinson paulātim
allevāns oculōs circumspexit, satis incertus animusne suus ē
corpore migrāsset, necne. Jamjam vērō minimē dubium fuit quīn
vīveret : tunc gravissimē indoluit ; mortem enim in istō rērum
articulō vītā potiōrem habuisset. Magnā quoque īnfirmitāte
oppressum sē sēnsit, dolōris tamen expertem. Cum enim anteā
aestū ārdentī flagrāsset, nunc sūdor plūrimus salūbrisque per
omnēs artūs mānābat. Atque nē interclūderētur, pellibus additīs
sē tēxit, et sīc post dīmidiam circiter hōram, magnopere
allevārī sibi vīsus est. Jam vērō sitī exārsit vehementissimā,
cui explendae cum idōnea nōn esset aqua putrēdine corrupta,
opportūnē mālōrum citreōrum meminit. Adeō vērō īnfirmus erat, ut
ūnum labrīs aegrē admovēret. Cujus tamen sūcō ēgregiē refectus,
sūdōre continuō effluente, dulcī somnō sōpītus et nōnnisi sōle
oriente experrēctus est.
Tunc vērō vīs morbī omnīnō laxāta erat, neque, praeter
īnfirmitātem vīrium, aliquid malī superfuit. Cibum quoque
appetere coepit, bulbumque sōlānī frīxum comēdit, īnstillātō
mālī sūcō citreī, quō sapōrem ejus jūcundiōrem efficeret et
palātō refrīgerandō aptiōrem.
Lamārum suōrum, quamdiū jacuerat aegrōtāns, cūram penitus
dēposuerat. Nunc autem valdē commōtus est, cum eōs ad pedēs suōs
vidēret jacentēs, nōnnūllōsque oculīs in sē dēfīxīs, quasi ipsum
interrogārent num melius valēret. Est autem illud animālium
genus ā nātūrā ita comparātum, ut, camēlōrum īnstar, plūrimōs
diēs sine pōtū dēgant. Aliōquī male cum iīs āctum fuisset. Per
diēs enim duōs continuōs aquam nōn biberant, necdum etiam
Rōbinson propter corporis imbēcillitātem surgere, aquamque iīs
ministrāre potuit.
Cum lama māter ad eum satis appropinquāsset ut hanc posset
attingere, tum levātō corpore in cubitum, dextrā eam mulsit, ex
cujus tepidī lactis haustū plūrimum accēpit levāminis. Quō factō
rūrsus somnum cēpit ūsque ad sōlis occāsum. Nunc autem cibī
major fuit appetītus. Itaque nōnnūlla sōlānōrum tūbera sūcō mālī
citreī adspersa comēdit, ac dēnuō somnus eum complexus est.
Atque haec alta quiēs, obsecundante firmā corporis habitūdine
quam ā nātūrā Rōbinson sortītus erat, tantopere ad vīrēs ejus
reficiendās valuit, ut proximō māne surgere, et tentābundus
prōgredī audēret.
Ē spēluncā in vestibulum titubāns prōrēpit. Ibi sōlis orientis
radiī, inter frondēs vīcīnārum arborum nitentēs, vītālī eum
calōre recreant. Sibi quasi recēns nātus vidētur ; Deō, vītae
fontī aeternō, grātiās agit quod sibi dēnuō intuērī liceat sīdus
illud pulcherrimum mīrandaque summī rērum conditōris opera. Nunc
adspicit caeruleī caelī immēnsitātem, nunc recentem et amoenam
arborum frūtīcumque rōre madentium viriditātem, nunc lamās
fidēlēs, quī circumstantēs, dominō blandīrī, et laetitiam
videntur significāre.
Mox autem favente āere pūrō, et aquā frīgidā lacte temperātā,
necnōn placidā mentis serēnitāte, penitus convaluit. Brevī
quoque vīribus recuperātīs, ad opera īnstitūta sē retulit.
Hoc ūnum tunc eī molestum fuit, quod ignis exstīnctus esset.
Vērumtamen magnā cum animī moderātiōne hunc cāsum tulit, nec
spem omnīnō āmīsit ; siquidem nunc expertus erat nihil esse cūr
adversus hiemis inclēmentiam sibi praecavēret : atque etsī ab
ineunte aetāte carne vēscī cōnsuēverat, spērāvit tamen fore ut
eā carēre, sōlīsque frūctibus et lacte lamārum vītam sustentāre
posset.
Quid nunc suscipiat, cōnfectīs omnibus quae manibus, sine ūllīus
īnstrūmentī auxiliō, cōnficī possent ? Nihil ergō sibi superesse
putāvit, nisi ut in ōtiō et somnō vītam cōnsūmeret. Quā quidem
condiciōne miseriōrem sibi fingere nūllam potuit. Jam enim
tantopere labōrī assuētus erat, ut vītam intolerābilem
exīstimāret, quotiēs ūtilī operae vacāre nōn licēret. Diū itaque
multumque sēcum reputāvit quemnam labōrem nunc capesseret, ut
fugeret ōtium. Tandem invēnit in quō operam suam collocāret.
Diū noctūque animō versāverat cōnsilium nāviculae cōnficiendae,
cujus ope tentāret num posset in societātem hominum redīre,
atque sē ab eā sōlitūdine eximere quam graviōrem erat expertus,
ex quō ignis ūsum āmīserat. Nec temere continentem Americae haud
procul abesse augurābātur : statuit autem, sī modo scaphulam
sibi parāre posset, sprētīs omnibus perīculīs, continentem
petere.
Cum tōtum sē huic cōnsiliō trādidisset, prōcurrit aliquandō ad
ēligendam arborem cujus truncus in fōrmam cymbae cavārētur. Hāc
mente loca nōnnūlla perlūstrāns quae nōndum invīserat, varia
ignōtārum plantārum genera dētēxit, in quibus cōnstituit
experīmenta facere, ut intellegeret an iīs quoque vēscī posset.
Inter alia fruticēs nōnnūllōs invēnit frūmentī Indicī, quod apud
nōs trīticum Turcicum appellārī solet.
Mīrātus ille spīcārum magnitūdinem in quibus suprā ducenta grāna
dēnsō ōrdine strūcta erant, nōn dubitāvit pānem ex iīs cōnficī
posse. Quōmodo autem grāna molitūrus erat ? quōmodo farīnam
furfure pūrgātūrus ? quōmodo tandem pānem inde coctūrus, cum
ignem dēsīderāret. Nihilōminus tamen aliquot spīcās inde sēcum
abstulit, quārum grāna sereret : « Quidnī, ait ille sēcum, fierī
possit ut ex iīs aliquam ōlim ūtilitātem percipiam ? »
Posteā vērō repperit quoque arborem frūgiferam in quam anteā nōn
inciderat. Capsulās crassās pendentēs vīdit, quārum ūnam cum
cōnfrēgisset, sexāgintā circiter fabās invēnit. Quamvīs sapōrem
jūcundum in iīs nōn dēprehenderet, attamen ūnam ex iīs quae sibi
mātūrior vīsa est, pērae suae commīsit. Erant fabae cacaoticae,
ē quibus pōtus cacaoticus parātur.
Tandem arborem ingentem sibi prōrsus ignōtam invēnit, cujus
frūctūs nucēs cocossae magnitūdine aequābant. Quī cum putāmina
nūlla habērent, sapōrem vērō jūcundissimum, tōtī comedī
poterant. Arbor ipsa multum dissimilis erat cocossae. Nōn enim
truncō tantum cōnstābat quī ērigitur, quemadmodum cocossa, nec
in corōnam magnōrum foliōrum superne dēsinit ; sed erant ejus
rāmī foliaque quasi nostrārum arborum pōmiferārum. Posteā
comperit arborem eam esse quam pāniferam appellāmus, proptereā
quod frūctūs ejus vel crūdī, vel comminūtī atque depsendō
subāctī, barbarīs hominibus vicem pānis praestant.
Cum animadvertisset illīus arboris truncum ab ūnō latere jam
lēniter esse excavātum, exīstimāvit esse cymbae cōnficiendae
idōneum, dummodo excīdī ac penitus excavārī posset. Sī vērō
arborem tam ūtilem excīderit, incertus ipse an sibi umquam
cymbam contingeret inde fabricāre. Haec cōgitāns, exterritus
est, haesitque diū inops cōnsiliī. Attamen locō arboris notātō,
dubius animī domum revertitur.
Inter redeundum, quod jam diū optāverat, nīdum psittacī invēnit.
Tum circumspiciēns quā parte facillimē locum invādat, accēdit
pede suspēnsō. Vigilābat rōstrō extrā nīdum prōminente māter
pullīs incubāns ; et ad adspectum inūsitātae fōrmae aliquid malī
suspicāta, aciem oculōrum arrigēbat ad perīculum. Rōbinson
scandit per dēnsissimās frondēs, manibus retinēns virgulta. Sed
quō propius accēdentem prōdit strepitus foliōrum, eō magis
crēscēbat sollicitūdō mātris. Ac dēmum homō adest, manumque nīdō
injicit. Āvolat māter ; āvolant adultī jam validiōrēs : ūnus
cēterīs tardior haeret in manibus. Rōbinson domum properat,
hilarior quam sī thēsaurum nactus esset.
Tum redux quam sollertissīmē potest caveam concinnat, in quā
hospitem novum collocet. Quā quidem jūxtā strātum suum positā,
tam laetus recubuit quam quī novum sibi amīcum comparāvit.
————
Caput tredecimum.
Multus labor in excavandā scaphā. — Rōbinsōnis cōnstantia. —
Quōmodo diem inter variās occupātiōnēs distribuit. — In bellicīs
artibus sē exercet.
Nūllum umquam negōtium tam molestum tamque diuturnum Rōbinson
suscēperat, quam cum cymbam fabricāre adortus est. Multī aliī
animum abjēcissent ; ē manibus secūris brevī excidisset, et tāle
susceptum vīsum fuisset, sīn minus stultum, at saltem ejusmodī
quod fierī nūllō modō posset. Rōbinson autem hanc lēgem sibi
fēcerat, ut nūllīs difficultātibus ab ūllō umquam inceptō semel
probātō dēterrērētur. Itaque hoc etiam summā animī cōnstantiā
persecūtus est ; et sī illud multō plūs et temporis et labōris
postulāsset, eī in mentem nōn vēnisset ā prōpositō recēdere. Jam
ille satis intellēxit hoc opus plūrēs annōs requīrere ; jūstam
igitur diēī distribūtiōnem facere dēcrēvit, ut cuilibet hōrae
suus esset labor assignātus. Experientiā enim ēdoctus erat nihil
majōrī ad industriam prōmovendam adjūmentō esse, quam cum certō
ōrdine inter singulās diēī hōrās labor aptē dīviditur :
multiplex enim fit mōmentōrum numerus quae suō quaeque ūsū
distinguuntur.
Itaque cum sōle surgere cōnsuēverat, atque ad fontem sē
cōnferre, ut caput, manūs, pectus pedēsque ablueret. Deinde
domum reversus vestēs induēbat. Quō factō, collem spēluncae
imminentem cōnscendere, unde longē lātēque circumspicere
posset ; atque ibi in genua prōstrātus precēs mātūtīnās piē
fundere, Deumque ōrāre prō cārissimīs parentibus, quōs
dēseruerat quidem, numquam vērō oblītus est. Tum lamās mulgēre,
quārum gregem nōn ita contemnendum paulātim ēducāverat ; deinde
aliquam lactis partem haurīre. In quibus peragendīs prīma diēī
hōra efflūxerat.
Tum omnibus rēbus īnstrūctus quae seu ad tūtēlam suī, seu ad
labōrem pertinērent, ībat vel ad lītus, sī mare recēderet,
ostreās in prandium collēctūrus, vel ad arborem ex quā nāvem
fabricāre statuerat.
Sub hōram decimam, cum diēī fervidissimum tempus esset, labōrem
Rōbinson intermittēbat : tum ille lītus repetēbat, aut ostreās
conquīsītūrus, sī modo māne nōn invēnisset, aut membra
lavātūrus ; quod bis quotīdiē facere in mōrem eī abierat.
Deinde iterum lamās mulgēre, cāseōs ex lacte coāgulātō premere,
prandiumque mediocre īnstruere, quod ferē lacte, et cāseō
recentī, nōnnūllīs ostreīs, dīmidiāque nuce cocossae cōnstābat.
Nec illī querendī locus erat quod in fervidīs istīs regiōnibus
cibōrum appetītus multō minor sibi esset quam sub caelō
frīgidiōrī. Attamen solitus ā pueritiā carnem edere, illam
tundendō ēmollīre dēnuō cōnātus est, ut aviditātem explēret ;
sed frūstrā. Inter prandendum cum psittacō suō cōnfābulārī
solēbat, quem nōnnūlla verba prōnūntiāre docuerat. Scīlicet
audiēbat discipulus, et reddēbat sonōs, vicibus reticēns, quasi
intellegeret ēmendantem. Hunc quoque assuēfēcerat sē vocantem
audīre et euntem sequī.
Post prandium, hōram quiētī sub umbrā aut in spēluncā dabat,
stante ad latus psittacō et lamīs circā dominum recubantibus.
Tum ille interdum sedēns, animālia ista, in quae dēfīxōs tenēbat
oculōs, alloquēbātur, verba sua intellegī ratus. Adeō ille
gestiēbat cum animante quōdam mentis cōgitātiōnēs sēnsūsque
commūnicāre, ut saepius oblīvīscerētur sē cum animālibus
ratiōnis expertibus sermōnem habēre. Quotiēs autem psittacus
vōcem distīnctē ēmittēbat, tanta erat Rōbinsōnis laetitia, ut
hūmānam vōcem audīre sibi vidērētur, atque adeō īnsulae,
lamārum, psittacīque oblītus, sē inter hominēs versārī sibi
cōgitātiōne fingeret. Sed cum brevī ēvānēsceret error ille
blandissimus, tum ad memoriam sōlitūdinis revolūtus,
ingemīscēbat : « Miser Rōbinson ! »
Sub hōram ā merīdiē secundam ad arborem reversus, rūrsus
īnstābat magnō operī. In quō labōre dūrissimō quotīdiē duās
hōrās cōnsūmere sibi praecēperat : quibus ēlāpsīs redībat ad
lītus, cum ad corpus dēnuō abluendum, tum ad ostreās
conquīrendās. Reliquam diem variīs operibus hortēnsibus
impendēbat : et nunc zēam aut sōlāna plantāre, spērāns fore ut
ōlim, igne recuperātō, magnam inde ūtilitātem caperet ; nunc
tenerās stirpēs īnsertās irrigāre ; nunc saepēs serere, quibus
hortum clauderet ; nunc arborēs circumcīdere, rāmōsque flectere,
quī sibi umbram hospitālem ministrārent.
Nunc autem Rōbinson aegrē tulit vel longissimum diem in hāc
īnsulā tredecim ad summum hōrās dūrāre, adeō ut mediā aestāte,
hōrā septimā post merīdiem tenebrae jam ingruerent. Itaque
quidquid lūcem diēī requīrēbat, ante hoc tempus perficiendum
erat. Sub hōram igitur sextam, sī modo nihil majōris mōmentī
agendum superesset, sēsē in bellicīs artibus exercēre, arcum
tendere, sagittās ēmittere, ut, sī quandō incideret in barbarum
hominem aut ferum animal, cujus timōrem nōndum dēposuerat, satis
sē dēfenderet. Quārum quidem artium tantam paulātim perītiam
adeptus est, ut rārō, quamvīs longō interpositō intervallō ā
scopō nummī magnitūdinem aequante aberrāret. Vesperāscente
caelō, lamās tertium mulgēre, cēnamque frūgālem sūmere, stēllīs
aut lūnā lūcentibus.
Ultimam diēī hōram rērum nātūrae contemplātiōnī dabat. Nīmīrum
in ēditiōre locō sedēns, intuēbātur caelī convexa stēllīs
undique distīncta, aut signa ex mediā caelī parte vergentia,
rūrsusque alia ex occultō surgentia ; aut lūnam modo crēscentem,
modo senēscentem, et nunc curvātam, nunc aequā portiōne dīvīsam,
maculōsam interdum, eamdemque subitō renīdentem. Nōnnumquam in
lītore ambulāns auram vespertīnō ventō temperātam spīrābat. Quam
pulchrum, quam admīrābile spectāculum mare exhibēbat ōceanī
immēnsitātem ē lītore prōspicientī ! ut varium, ut suī semper
dissimile ! Modo placidum et quasi sōpītum, polītissimī mentītur
speculī plānitiem ; modo tamquam ōtiī pertaesum, crispātur
leviter, fertur ultrā citrāque per lūdibrium, cum subitō,
lūdōrum impatiēns, conturbātur, turgēscit, flūctūsque spūmantēs
volvit ad pedēs Rōbinsōnis sēcūrē minās contemplantis.
Cum sīc ille in admīrātiōne nunc rērum nātūrae, nunc maris
diūtius haesisset, tum ad sē ipsum conversus animum ad ratiōnem
reddendam vocābat. Scīlicet diem tōtam excutiēns, sēcum
anquīrēbat, quōmodo hanc diem ēgisset, quod malum sānāsset,
quānam parte factus esset melior ? Quotiēs haec et tālia ā sē
ipsō percontantī praeclārum cōnscientia testimōnium praebēbat,
ut ipse sibi grātulābātur ! Ut ille laudēs Deī optimī māximī
canēbat, quō favente aliquid hāc diē in virtūtis viā
prōfēcerat ! Sī vērō post recognitiōnem suī aliquid peccāsse
sibi vidērētur, ō quam ille tunc dolēbat āmissum in vītā diem !
Āmissum enim interpretābātur diem illum quō commīserat quidquam
aut cōgitāverat, cujus diē exāctō ipsum paenitēret. Hunc quoque
solēbat signō notāre, prope līneolam quā quotīdiē in arbore
ratiōnem temporis exarābat, ut praeteritae culpae memor in
posterum tantō magis ab eā sibi cavēret.
————
Caput decimum quārtum.
Rōbinson īnsulam peragrat. — Vestīgia hominum reperit. — Summus
terror. — Prōspicit crānia, ossa, manūs, pedēs. — Quod territō
et fugientī accidit.
Rōbinson assiduam per trēs annōs nāvī cōnficiendae operam
dederat, truncō vix dīmidiā quidem parte excīsō. Incertum quoque
vidēbātur an illud, etsī eādem assiduitāte operī īnstāret, trium
aut quattuor annōrum spatiō perfectūrus esset. Nec tamen in suō
studiō atque opere cessāvit : quid enim aliud susciperet ? neque
vērō illī placuit, nec licuit esse ōtiōsō.
Quādam diē in mentem eī vēnit sē, quamvīs jam diū in īnsulā istā
habitāret, nōn nisi minimam partem adhūc explōrāsse. Objēcit
sibi, ut animī vitium, timōrem istum quō impedītus īnsulam tōtam
nōndum peragrārat. « Forsan, sī minus ego timidus fuissem, multa
invēnissem, quae nunc mihi māximae essent ūtilitātī. »
Quae quidem cōgitātiō animum Rōbinsōnis impulit ut īlicō
statueret proximō māne in viam sē cōnferre ; eōque ipsō diē
omnia ad iter faciendum parāvit.
Postrīdiē, ortō sōle, ūnō ē lamīs quattuor diērum vīctū onerātō,
armīs ipse indūtus, postquam sē Deī tūtēlae commendāvisset,
fīdentī animō viam ingressus est. Cōnstituit, quantum fierī
posset, lītus sequī, nec silvestribus locīs sē committere, nē in
ferās incideret.
Ac prīmō diē nihil eī in itinere accidit memorandum. Sex
mīliāria circiter eō diē cōnfēcit ; et quō longius
prōgrediēbātur, eō certius comperit sē in sterilissimā īnsulae
parte sēdem posuisse. Multīs nīmīrum in locīs arborēs invēnit
variō frūctuum genere abundantēs, unde vīctum nōn salūbrem minus
quam jūcundum petere potuisset. Hōrum posteā ūsūs nōminaque
didicit.
Prīmam noctem Rōbinson in arbore ēgit, ut tūtus ā ferīs esset ;
et posterā diē iter persecūtus est. Nec multum viae cōnfēcerat,
cum extrēmam īnsulae partem versus merīdiem attigit. Solum
nōnnūllīs in locīs erat harēnōsum. Dum autem tendit ad tractum
terrae in mare prōcurrentem, ecce pedem fert retrō ; tum
pallēscere, contremīscere, oculōs circumferre, et subitō haerēre
quasi fulmine repentīnō ictus. Videt nīmīrum quod hīc vīsūrum sē
numquam spērāverat, vestīgia hominum harēnae impressa...!
Tum ille territus undique circumspicit : audītō vel levissimō
foliōrum strepitū stupet, sēnsūsque adeō perturbantur, ut stet
inops cōnsiliī ; tandem collēctīs vīribus, fugam corripit, quasi
īnstārent ā tergō, nec prae terrōre respicere ausus est. At ecce
repente substitit. Metus in horrōrem vertitur. Videt nīmīrum
fossam rotundam, atque in mediō ignis exstīnctī focum. Quem
circā, horrēscō referēns, crānia, manūs, pedēs, aliaque corporis
ossa adspicit, exsecrandās reliquiās convīviī ā quō nātūra
abhorret. Scīlicet tunc temporis in īnsulīs Caraibicīs ferī
hominēs dēgēbant, canibālēs vocātī aut anthrōpophagī : quibus
sollemnis erat cōnsuētūdō captīvīs mactātīs assātīsque immānēs
epulās celebrāre, in quibus laetitiā atrōcius dēbacchābantur,
saltantēs, canentēs, aut potius, satiātā feritāte, ululantēs.
Rōbinson oculōs ab horribilī spectāculō āvertit. Nausea etiam
correptus, animī dēliquiō labōrātūrus fuisset, nisi stomachum
vomitū levāsset. Ubi prīmum paululum refectus est, fūgit tantā
vēlōcitāte, ut vix fugientem fidēlis lama sequī potuerit.
Tantopere vērō mentem Rōbinsōnis timor aliēnāverat, ut lamae suī
plānē oblītus, audītō sequentis sociī gressū, īnstantem ā tergō
sibi canibālem fingeret, omnibusque vīribus effugere cōnārētur.
Ac nē cursum morārentur, hastam, arcum, sagittās, secūrim
abjicit : quam sibi videt expedītiōrem, viam potiōrem habet ;
iterātīsque per tōtam hōram ambāgibus sīc efficit, ut
circumeundō ad locum eumdem, unde aufūgerat, redierit. Tunc
novus horror animum ejus attonitum occupat. Quō in locō versētur
nōn agnōscit, nec animadvertit eumdem esse, quem anteā vīderat ;
sed putat invēnisse sē novum immānitātis eōrum quōs fugit
monumentum. Itaque violentissimō impetū sē prōripit, neque prius
currere dēsiit quam fessum cursū corpus vīrēs dēsererent. Tunc
omnīnō exhaustus sēnsūque orbātus prōcidit. Hūc quoque lama
advenit, nec fessus minus jūxtā dominum prōcumbit. Forte is ipse
erat locus ubi anteā Rōbinson arma abjēcerat. Oculīs itaque nōn
multō post apertīs, haec prīma in grāmine cōnspexit. Quod quidem
somnium ipsī omnīnō vīsum est, nec intellegēbat quōmodo et arma
sīc jacērent, et ipse in eum locum vēnisset : tantopere formīdō
animum ejus perturbāverat !
Ac brevī surrēxit, ut locum istum quam celerrimē linqueret. Sed
tunc paululum ad sē reversus, nec tam imprūdēns ut arma
oblīvīscerētur, statuit ea jam nōn exuere quibus sōlīs vītam
poterat dēfendere. Tantopere autem erat dēbilitātus, ut, licet
īnstante metū, jam nōn eādem, quā anteā, pernīcitāte fugeret.
Per tōtum reliquum diem cibī appetītum plānē āmīsit, semelque
tantummodo substitit, ut sitim fontis aquā restingueret.
Frūstrā spērāvit sē eōdem diē ad sēdem suam perventūrum. Obscūrā
jam lūce, dīmidiae circiter hōrae spatiō aberat ā domiciliō, eō
scīlicet in locō quem rūsculum suum vocāverat. Quippe spatium
erat clausum, et satis amplum, in quō partem gregis coercēbat,
quia nempe pinguiōra ibi quam prope habitāculum suum crēscēbant
grāmina. Ibi nōnnūllās noctēs superiōrī aestāte dēgerat, nē ab
īnsectīs, quae eum domī fodiēbant, īnfestārētur. Sed vīribus
plānē exhaustīs longius prōgredī nōn poterat. Etsī
perīculōsissimum eī vidēbātur pernoctāre in locō nūllīs
praesidiīs mūnītō, attamen necessitās illud postulābat. Vix
autem humī sē prōstrāverat, cum neque omnīnō sōpītus, neque
omnīnō vigil, in ambiguā somnī exspectātiōne, ecce subitō
terrōre perhorruit.
Vōcem audīvit velutī caelō dēmissam, haec verba articulātē
prōferentem : « Avē, Rōbinson. »
Rōbinson perterritus exsilit, tōtō corpore contremīscēns, et
plānē inops cōnsiliī. Ac iīsdem iterum audītīs, oculōs in eum
locum timidē convertit, unde vōx profecta erat. Tum vīdit, quod
sānē ignāvō cuique in prōmptū esset, sī rem, priusquam animus
perturbārētur, paulō attentius cōnsīderāret ; vīdit sē vānō metū
territum fuisse : quippe vōx illa profecta erat, nōn dē caelō,
sed dē rāmō in quō cārissimus sibi īnsidēbat psittacus. Tum vērō
metus in laetitiam vertitur quod causam reī invēnisset. Manum
porrigit psittacō. Ille dēvolat ; dumque mūtuīs alter alterum
blanditiīs excipit, psittacus pergit prōferre dictātam
salūtātiōnem.
Hic autem tōtam ferē noctem īnsomnem trādūxit, tum cibī, tum
quiētis immemor, fremitum quemque auribus captāns. Ferī hominēs
semper occurrēbant oculīs ; frūstrā vērō animum ā foedā
cōgitātiōne abdūcere tentāvit. Tum ut sē tūtiōrem in futūrum
praestāret, coepit plūrima animō cōnsilia agitāre, eaque
stultissima : ex quibus ūnum, quod incrēdibile vidēbitur, hoc
erat, ut diē obortō omnia adaequāret solō quae tantā dīligentiā,
tantō labōre exstrūxerat, nē vel minimum quidem hūmānae
industriae vestīgium dēprehendī posset.
————
Caput decimum quīntum.
Epulae atrōcēs. — Proelium. — Fortitūdō Rōbinsōnis. — Vendredi
servātus.
Vix alma diēī lūx umbrās noctis dispulerat, cum Rōbinson rēs
vīdit in aliō lūmine collocātās. Quod heri prūdentia, quod
necessitās suādēbat, tunc stultum atque inūtile jūdicāvit.
Cōnsilia dēmum minus cōnsīderāta quae timor ipsī suggesserat,
nunc reprobat, et ad meliōra ratiōnīque magis cōnsentānea animum
convertit. Nunc enim, nocte interpositā, intellegit timōrem
hesternum fuisse nimium. « Dūdum, ait ille sēcum, hīc ego
commorātus sum, nec ūllus umquam homō ferus in vīcīnitātem
habitāculī meī vēnit : ex quō satis patet suum eōs in hāc īnsulā
domicilium nōn habēre. Vērisimile est, aliam eōs incolere
regiōnem, unde nōnnūllī hūc veniunt, ut victōriās atrōcibus
epulīs concelebrent, eōsque ad eam īnsulae partem quae vergit ad
merīdiem, appellere, atque inde discēdere, cēterīs īnsulae
partibus neglēctīs. Singulārī igitur ac dīvīnō mūnere, ego in
hanc steriliōrem īnsulae partem compulsus fuī, hōc ipsō
tūtior. » Tum animō et vīribus cōnfirmātus, domum sē contulit,
ut nova, quae inierat, cōnsilia persequerētur.
Placuit inter cētera plantāre nōn procul ab arboreō quō
habitāculum mūnierat saeptō nemus ita dēnsum, ut sēdēs ā
longinquō cōnspicī nōn posset. Hāc mente duo circiter mīlia ejus
generis salicum plantāvit quās jam facile rādīcēs agere atque
brevī crēscere animadverterat. Sed māximē cavendum jūdicāvit nē
eās ōrdine aliquō dispōneret, ut silvula nātūrā potius quam arte
cōnsita vidērētur. Tum statuit viam subterrāneam per cunīculum
agere, ab īmā spēluncā ad alterum montis latus, ut, urgente
necessitāte, habēret effugium, Quod quidem opus fuit magnī et
diuturnī labōris, adeō ut ā cymbae fabricātiōne ad tempus omnīnō
dēsisteret.
Sīc ille quidem satis tūtus sibi vidēbātur ab impetū repentīnō.
Quid vērō ? sī hostis īnstet, obsidiōneque cīnctum teneat ?
Neque hoc vānum prōrsus erat aut fūtile ; quippe quod aliquandō
fierī posset. Itaque necesse esse jūdicāvit ut sē adversus hunc
cāsum mūnīret, nē famē aut perīret, aut ad dēditiōnem
compellerētur. Quamobrem statuit ūnam certē lamam quae lacte
abundāret in ātriō domiciliī servāre, atque ad hanc alendam fēnī
acervum sēpositum habēre, ex quō nihil, nisi necessitāte
coāctus, dētraheret. Dēcrētum est quoque cāseī, pōmōrum et
ostreārum cōpiam parāre, quam dē diē in diem renovāret.
Quibus ita dispositīs, Rōbinson aliquot annōs vītam vīxit adeō
tranquillam, ut nihil memorātū dignum eī acciderit. Igitur ad
rem illam properō, quae ad commūtandam ejus condiciōnem plūs
valuit quam quidquid hūc ūsque eī contigerat.
Cum Rōbinson māne quōdam serēnō in cymbā fabricandā esset
occupātus, magnum ē longinquō fūmum adscendentem subitō
cōnspexit. Prīmō quidem adspectū obstupuit, mox autem ad montem
spēluncae imminentem quam celerrimē cucurrit, causam reī inde
speculātūrus. Ubi prīmum montem cōnscendit, majōrī etiam cum
terrōre cōnspexit quīnque scaphulās in lītore religātās,
trīgintā autem barbarōs ingentem apud focum, trucī gestū, atque
inconditō clāmōre chorum agentēs. Saltābant ūnicō tantum pede ;
nam alterum ērēctum et in āere lībrātum habēbant.
Etsī ad spectāculum hujusmodī videndum Rōbinson nōn imparātus
erat, parum tamen āfuit quīn rūrsus terrōre exanimārētur.
Vērumtamen fortitūdinem et fīdūciam celeriter in animum
revocāvit : tum ē colle properē dēscendit, omnia dispositūrus
quibus sē tuērētur ; cūnctīsque armīs īnstrūctus, et auxilium
precātus ā Deō, cōnstituit vītam suam, quoad posset, dēfendere.
Tunc iterum ad summum collem cōnscendit, hostēs explōrātūrus.
Mox vērō cohorruit atque indignātus est, cum satis distīnctē
vīdit duōs hominēs ē scaphīs trahī ad ignem. Ac prīmō suspicātus
est eōs necī addictōs, brevīque comperit sē nōn errāsse. Aliquot
enim ex barbarīs alterum captīvum prōsternunt, prōstrātumque duo
aliī adortī corpus laniant, ad epulās atrōcēs īnstruendās.
Interim stābat alter captīvus, dōnec ipse quoque mactārētur. Dum
vērō intentōs quisque oculōs in cruciātum et lacerātiōnem tenet,
ille, tempore arreptō, fugit atque citātissimō cursū in eam
regiōnis partem contendit quam Rōbinson incolēbat.
Tunc noster ērēctus suspēnsusque tum spē et laetitiā, tum timōre
atque horrōre vicissim perstringitur. Hinc exsultat, cum videt
captīvum aliquō spatiō persequentēs superantem ; inde tōtō
corpore contremīscit, cum animadvertit cūnctōs ad habitāculum
suum, anteā ignōtum, cursum dīrigere. Erat autem sinus mediocris
profugō trājiciendus, nē in manūs hostium caderet. In quem
statim prōsiliit, eādemque quam hūc ūsque adhibuerat celeritāte
trānāvit ad lītus oppositum. Dum iī quī propius urgēbant in
aquam sē quoque prōjiciunt, cēterī ad convīvium horribile
revertuntur. Quantō autem gaudiō Rōbinson animadvertit, hōs illī
natandō parēs nōn esse ! Miser enim jam ex aquā ēmerserat, cum
cēterī nōndum ēmēnsī erant dīmidiam sinūs partem.