Tunc Robinson insolitâ fortitudine atque audaciâ animatum se

sensit ; hastâ correptâ è monte decurrit. Et continuò egressus

silvâ, terribili voce exclamat : « Siste gradum ! » At ille,

adspectu Robinsonis pellibus horridi, obstupuit ; ratus esse

aliquem supra humanam conditionem, incertusque utrum se ad pedes

ejus projiceret, an verò fugam persequeretur. Robinson ei manu

significat adesse se defensorem, et subitò conversus it obviam

hostibus. Priorem, cùm jam propius esset, hastâ percussum vi

magnâ dejicit. Alter, qui centum circiter passus aberat,

attonitus stupet ; tum arcum sagittâ instruit, quam in

Robinsonem jam proximè accedentem intorquet. Illa pectus ejus

ferit ; sed adeò leviter pellem, quâ indutus erat, strinxit, ut

corpus ferro esset intactum. Tum Robinson priori victoriâ ferox,

vehementi impetu elatus, barbarum prostravit. Deinde hominem

respicit, cujus vitam servaverat : hic autem timorem inter et

spem dubius eodem in loco hærebat, incertus utrum hæc omnia suæ

salutis causâ agerentur, an sibi ignotâ victoris manu foret

quoque pereundum. Ille autem barbarum ad se vocat, significatque

ut propiùs accedat. Hic paruit, mox autem præ metu constitit ;

et nunc pedem profert, nunc retrahit ; demùmque lentè

progreditur, non sine magnâ significatione terroris,

supplicisque habitu.

Cùm Robinson amicitiam suam omni modo demonstrâsset, tandem ille

formam ignotam adire ausus est ; sed decimo quoque passu supplex

in genua procidit, quasi gratias ageret simul et honorem

præstaret.

Tum Robinson sublatâ larvâ vultum humanum et benignum ostendit.

Quo viso, barbarus confidentiùs servatorem suum adit, totoque

corpore se projiciens terram osculatur. Noster autem, qui amicum

habere mallet quàm servum, blandè hominem manu allevans, ei

quâcumque potuit ratione persuadere studet se velle cum ipso

amicitiam jungere. Multa verò facienda supererant.

Barbarus qui prior fuerat prostratus, vulnus lethale non

acceperat : itaque cùm animum sensim recepisset, herbis evulsis

ad sedandum sanguinem vulnus obturare cœpit. Robinson barbaro

suo hoc demonstrat. Tum Indus nunc securim lapideam Robinsoni

ostendit, nunc se ipsum, significans se illius ope vitam hosti

erepturum. Robinson autem, qui ab humano sanguine effundendo

abhorrebat, tunc necesse ratus ut hostis de medio tolleretur,

securim porrigit, avertens oculos. Indus in hostem vulneratum

irruit, illum uno ictu obtruncat : tum ovans revertitur ; et

securim, cæsique hominis cruentum caput, victoriæ pignora, ad

pedes Robinsonis deponit.

Tum Robinson ei signis quibusdam dedit intelligendum, ut,

collectis cæsorum arcubus et sagittis, se prosequeretur ;

barbarus autem innuit Robinsoni, priùs quam recederent, corpora

defunctorum esse humi condenda, ne socii ulla aliquando eorum

vestigia reperirent.

Cùm Robinson indicâsset se hoc probare, Indus solis manibus

magnâ cum celeritate brevì utrumque cadaver arenâ obruit. Tum

ambo ad habitaculum Robinsonis se conferunt.

————

Caput decimum sextum.

Robinson paratus ad obsidionem ferendam. — Vendredi describitur.

— Quare sic appellatus.

Incerta adhuc ancepsque erat fortuna Robinsonis. Nonne

verisimile erat barbaros, epulis inhumanis satiatos, vestigia

sociorum secuturos esse, ut eos, et captivum qui evaserat,

quærerent. Tunc verò dubium non erat quin illi, detecto semel

Robinsonis habitaculo, expugnatoque, eum simul et novum comitem

occiderent. Quæ cogitatio Robinsonis animum agitabat, dum è

summo colle post arborem latens fœdam epulationem chorosque

barbarorum intuetur. Tunc deliberat, quid sibi in hoc rerum

articulo faciendum sit, utrum fugiat, an in arce suâ inclusum se

teneat. Cùm verò mentem suam ad potentissimum illud numen

innocentiæ præsidium erexisset, sese adeò confirmatum animo

sensit, ut posterius facere constituerit. Itaque inter dumeta

usque ad domicilium prorepit, socio significans ut idem agat ;

sicque ambo ad speluncam perveniunt.

Tunc barbarus, domicilium liberatoris commodè dispositum

intuens, obstupuit ; quippe qui nihil unquam vidisset sic

ordinatum.

Robinson barbaro significat, quid sit ab hostium multitudine

metuendum ; se autem paratum esse ad vitam strenuè defendendam.

Quo quidem ille intellecto truci vultu securim vibrat, gestuque

terribili versùs eum locum se convertit, ubi hostes erant, quasi

illos provocaret, patronoque declararet se ad acerrimam

defensionem paratissimum. Robinson, hâc ejus fortitudine

probatâ, hastam, arcum et sagittas ei tradit, eumque ad foramen

munimenti arborei velut in excubiis collocat, unde prospiceret,

quid in spatio inter parietem et nemus à se consitum interjecto

ageretur. Sic cum forti socio usque ad vesperam armatus stetit.

Cùm verò post aliquot horas nihil usquàm hostile cernerent,

existimaverunt barbaros, postquam frustra investigaverant, in

scaphis domum reversos esse. Igitur armis depositis, Robinson

cœnam instruit.

Cùm autem hæc dies in vitâ Robinsonis maximè memoranda, dies

esset Veneris, gallicè Vendredi, memoriam ejus consecrare

voluit ; itaque barbarum, quem servaverat, eo nomine appellavit.

Nondum huc usque Robinsoni vacaverat eum attentiùs considerare.

Juvenis erat egregiæ formæ, viginti circiter annorum ; colore

fusco, cute nitidâ ; crinibus nigris, non autem laneis, sicut

Æthiopum, sed rectis ; naso brevi, nec eo depresso ; labiis

parvis ; dentibus ita albis, ut ebur æquarent. Aures ejus variis

conchis et pennis ornatæ erant, quibus ille non mediocriter

superbire videbatur : nudus cæterùm à capite ad pedes.

Itaque Robinson amiculo consutis è pellibus confecto socium

induit. Tùm ei significavit, ut lateri assideret ad cœnandum.

Vendredi magnâ cum reverentiæ atque grati animi significatione

ad Robinsonem accessit ; tum in genua se prostravit, capite in

terram demisso.

Robinson, autem socio atque amico diù exoptato mirificè lætatus,

blanditiis potiùs illum sibi devincire cupiebat ; nimirum

existimabat duplicem non esse generis humani originem, nec

fictos meliore luto hos qui vocantur albi, cùm eodem patre atque

nigri homines nati sint. Attamen, cùm putaret prudentius esse

hospitem nondum satis sibi cognitum intra obsequii et

venerationis fines continere, honoremque ab eo velut sibi

debitum accipere, aliquandiù regis personam erga hominem gerere

constituit.

————

Caput decimum septimum.

Origo regiæ potestatis. — Robinson abundat opibus. — Habet

subditos. — Vendredi novo vivendi genere delectatur.

Itaque Robinson signis gestuque socio intelligendum dedit, se

illum quidem in tutelam suam recepisse, eâ tamen lege ut summam

ipsi obedientiam præstaret, atque omnibus sedulo vacaret

quæcumque dominus et rex novus jussisset. Ideò cacicum se ipse

appellavit, quoniam eo nomine barbarorum in Americâ principes ab

istis vocari meminerat. Quâ voce, meliùs quàm signis adhibitis,

Vendredi id intellexit quod suus ei domibus declarabat ; et ut

pateret se domino in servitutem semetipsum dicare, iterum

iterumque nomen illud clarâ voce pronuntiavit, Robinsonem manu

demonstrans, pedibusque ejus advolutus est. Quin, ut

significaret se satis intelligere quanta esset vis regiæ

potestatis, hastam arreptam domino porrexit, cuspide ad pectus

suum directâ, atque hoc ipso declaravit Robinsonem vitæ necisque

habere potestatem. Tum Robinson, assurgens in regiam majestatem,

dextram subdito porrexit, jussitque secum cœnare. Vendredi dicto

audiens fuit, ita tamen ut ipse ad pedes Robinsonis humi, ille

verò in suggestu graminis sederet.

Haud absimili ratione primi reges apud mortales exstitêre. Viri

nempe fuerunt sapientiâ, fortitudine atque corporis robore

cæteris præstantiores. Itaque infirmiores, ut se ab impetu

ferarum, quibus initio terræ plurimùm infestabantur, aut ab

injuriâ vique hominum se defenderent, confugêre ad potentioris

auxilium. Pro quo præsidio, se ea quæ imperâsset facturos

polliciti sunt, daturosque quotannis certam de fructibus agrorum

partem, ut patroni, quibus non esset quærendum unde ipsi

victitarent, toti essent in salute subditorum propugnandâ.

Quæquidem donaria regi à subditis quotannis tribuenda, tributa

vocata sunt. Hinc regum potestas, et opes ; hinc obsequia

debitaque subditorum.

Jam verè Robinson rex fuit. Quippe insula erat pro regno, lamæ

fructusque pro ærario, Vendredi pro subdito, unico quidem, sed

carissimo, psittacusque pro aulico, sed ferè inutili. Placuit

sæpè regi ad subditum usque descendere, quantùm regia dignitas

pateretur.

Cœnâ confectâ, rex novus de cubiculis ritè disponendis mandata

dedit. Parùm sanè Robinson consideratè egisset, si socio, qui

tam brevì tempore tot munera adeptus erat (quippe qui esset

subditus idem et minister, legatus et miles, præfectus copiarum

et ædium), si, inquam, homini novo, nec satis probato, secum in

eâdem speluncâ recubandi licentiam dedisset. Etenim non satis

tutum habuit vitam suam cæcumque subterraneæ viæ exitum credere

externo et alienigenæ, de cujus fidelitate nondum adhuc spectatâ

non satis constabat. Itaque jubetur Vendredi ut idoneam fœni

copiam in caveam transportet, sibique inde paret cubile : novus

intereà rex, ut securitati suæ consulat, arma omnia in cubiculum

suum confert.

Tum Robinsonem non puduit in conspectu totius populi humili ac

prorsùs agresti ministerio fungi. Qui universæ, quaquà patebat,

insulæ imperitabat, qui in suos omnes subditos vitæ necisque jus

habebat, ille non erubuit, servilem in modum, regiis manibus

lamas ipse mulgere, ut ritè doceret ministrum, cui hanc

provinciam posteà mandare in animo habebat. Hic verò, quamvis

rem attentè consideraret, quò tamen spectaret minimè intellexit.

Quippe nec ille, nec ejus populares, ut hebeti prorsùs erant

ingenio, unquam suspicati fuerant lac animalium salubre æquè ac

nutriendo corpori esse accommodatissimum : nunquàm hoc genus

alimenti labris attigerat. Itaque singularem cepit voluptatem,

cum paululùm lactis â Robinsone oblatum hausit.

Variis autem hujus diei molestiis periculisque fessi ambo somni

quietisque erant appetentissimi. Robinson igitur subdito

mandavit, ut ad lectum se conferret ; tum ipse quoque eò se

contulit. Priùs tamen quàm cubitum iret, noster non oblitus est

gratias Deo agere, quòd uno eodemque die tantis periculis

defunctus fuisset, sibique similem suî, socium et, ut sperabat,

amicum ille misisset.

————

Caput decimum octavum.

Suspicio in lætitiam et admirationem versa. — Casus qui risum

legenti movebit. — Rebus secundis adversæ levantur.

Postero die Robinson cum socio statim ad eum locum se contulit,

ubi hesterno barbaros atrocibus epulis accumbentes viderat.

Inter eundum eò devenerunt, ubi ambo barbari à Robinsone

interfecti arenâ obruti jacebant. Vendredi, locum domino

demonstrans, apertè significavit quantùm gestiret cadavera ista

eruere, ut improbam carnis aviditatem expleret. Quem Robinson

intuens torvo vultu, ei declarat quantùm à tali facinore ipse

abhorreat, hastâque elatâ, infesto gestu, mortem ei denuntiat,

ei unquam ille ejusmodi cibum attingeret. Quo quidem intellecto,

Vendredi statim domino paruit, incertus tamen quam ob causam

sibi epulis interdiceretur, quas à teneris non mediocriter

appetierat.

Tunc ad locum convivii devenerunt. Heu ! qualis adspectus !

terra cruore tincta ! disjecta passim ossa ! Robinson oculos

avertit, sociumque jubet terram statim fodere, tristesque

barbarorum helluonum reliquias condere.

Dum ille mandata exsequitur, Robinson cineres sopitos attentè

suscitabat, sperans se aliquam ignis particulam inventurum. Sed

frustra. Erat ignis omnino exstinctus ; quoquidem Robinson

magnoperè doluit. Ex quo enim divino munere socium sibi

adjunxerat, nihil ipsi ferè optandum supererat præter ignem. Dum

autem ille, capite inclinato, mœstoque vultu exstinctos cineres

adspicit, ecce Vendredi, cùm dominum cogitatione defixum

animadvertisset, nonnulla signa dedit, quæ Robinson non

intellexit ; tum subitò arreptâ securi, citatissimo cursu silvam

petit intimam, Robinsonemque relinquit obstupescentem.

« Quid hoc sibi vult ? ait secum Robinson, dum euntem anxiis

prosequitur oculis. Mene homo deserat, et ablatâ securi

aufugiat ? an ille sit tam perfidus, ut meum habitaculum

occupet, ut me ipsum vi inde arceat, et popularibus suis

inhumanis prodat. Proh scelus ! » Statimque inflammatus irâ

hastam corripit, ut proditorem persequatur, nefariaque consilia

et puniat et prævertat. Dum sic de fide barbari timet, videt

hominem citatissimo cursu redeuntem. Robinson sistit gradum,

miraturque eum, quem proditionem machinari suspicatus fuerat,

sublatum graminis aridi manipulum tenere unde fumus oriebatur.

Jam in flammam erumpit ; et Vendredi, manipulo in terram

projecto, addit diligenter majorem graminis aridi atque

sarmentorum copiam, clarumque et ardentem ignem succendit : quod

quidem non minorem Robinsoni lætitiam quam admirationem movit.

Tum compertâ causâ propter quam Vendredi subitò excurrerat, cùm

ipse tantam lætitiam capere non posset, hic illum amplexus

osculatusque tacitè rogat præconceptæ suspicionis veniam.

Scilicet Vendredi diligenter silvam petierat, ut è trunco arido

duo ligni fragmenta excideret. Qua ille scitè alterum altero

colliserat tantâ celeritate, ut ignem conciperent. Tum citiùs

lignis arido gramine involutis, cum isto manipulo procurrerat,

quâ motûs velocitate exarserat fœnum.

Tantoperè agitatione flammarum Robinson delectatus est, ut

illarum adspectu satiari non posset. Tandem arreptâ tædâ, comite

Vendredi, in habitaculum properat.

Tum igne accenso, nonnullisque solanorum tuberibus circa focum

positis, ad gregem festinat ; lamæ pullum eligit, mactat,

dissecat, quartamque ejus partem veru affigit, quod socio

versandum mandat.

Intereà dum ille hoc munere fungitur, Robinson segmentum

pectoris amputat ; tum nonnulla tubera probè lavat, manipulumque

zeæ duobus saxis adhibitis molit ; hæc omnia ollæ committit, in

quâ, addito sale, idoneam aquæ partem infundit, ac demùm olla

igni apponitur.

Vendredi istum omnem apparatum cernebat, nec intelligebat quò

res spectaret. Noverat quidem usum assandi, sed nunquàm de arte

coquendi audiverat. Quin etiam ignorabat, quænam esset vis ignis

in aquam ollæ infusam. Quæquidem fervere cœpit, cùm Robinson

paululum in speluncam secessisset. Vendredi obstupuit, miratus

quid esset quod sic aquam moveret.

Cùm verò eam vidit exæstuantem et undequàque exundantem, stultè

putavit animal in ollâ esse, quod istum derepente æstum

excitaret : ut autem impediret, ne omnis ab ollâ aqua

effunderetur, manum celeriter immersit, ut animal noxium

caperet. Tum verò clamorem et ululatum edidit, quo tota

personuit spelunca. Hoc audito Robinson valdè exterritus est,

existimans à barbaris supervenientibus socium opprimi. Itaque

timor et insitus in animis propriæ salutis amor suadebant, ut

per subterraneum cuniculum effugeret. Mox autem consilium

abjecit, turpe ratus subditum, aut potiùs amicum, in ancipiti

periculo deserere. Sine morâ igitur è speluncâ prorupit armis

instructus, paratusque vitam ipse suam profundere, ut comitem è

manibus barbarorum iterum eriperet.

Ut verò obstupuit, cùm hominem solum, amentis instar, ululantem

gestuque insolito circum trepidantem vidit ! Diù quoque Robinson

dubius anxiusque hæsit. Re demum explanatâ, intellexit omne

malum ex eo esse, quòd manum sibi Vendredi leviter usserit.

Nunquàm ille neque audiendo, neque experiendo cognoverat aquæ

fervorem addi posse ; nunquàm manu tetigerat aquam fervidam :

itaque non potuit intelligere, quæ causa esset doloris ejus quem

manu in aquam immersâ sensit. Sic igitur magicâ quâdam arte hoc

fieri, dominumque magum esse existimavit, Robinson ægrè animum

socii sedare, eique persuadere potuit, ut denuò carni veru

versandæ assideret. Ille mandato tandem obsecutus, ollam non

sine horroris quodam sensu, dominum verò, quem humanâ conditione

majorem nunc putavit, timidâ cum reverentiâ contemplatus est.

Quamquidem opinionem albus color promissaque barba etiam

confirmabant : hæc enim efficiebant, ut Robinson specie oris

longè differret à socio ejusque popularibus, fuscum colorem et

imberbem vultum præferentibus.

Jam verò prandium paratum erat. Quantoperè Robinson calidis et

pinguibus cibis delectatus sit, facile est intelligere. Nunc

quoque calamitatum præteritarum oblitus sibi in animo fingit jam

non desertâ in insulâ, sed in regione frequentissimâ se versari.

Sic animi vulnera insperato quodam gaudio sanari solent, etsi

illa plerumque insanabilia putamus.

Prandio confecto, Robinson secessit, ut de prosperâ rerum suarum

commutatione secum ipse meditaretur. Nunc omnia ei arridere visa

sunt. Quippe qui jam non esset homo solitarius, socioque

gauderet quîcum nondum quidem colloqui, sed ex cujus

consuetudine multum solatii opisque licebat exspectare.

Et verò cogitanti venit quidem in mentem vitam mollem atque

otiosam agere, dum intereà Vendredi, juvenis robustusque, de quo

prætereà tam benè meritus fuerat, ut eum sibi famulum jure

quodam vindicaret, necessariis muneribus laboribusque

perfungeretur. Sed cùm intùs reputâsset fieri posse ut aliquandò

tam felici ipse conditione excideret ; tunc verò, si otio atque

inertiâ corrumpi se pateretur, molestum sibi fore ad duritiem

paupertatemque prioris vitæ redire ; statuit in labore æquè

gnaviter ac strenuè perseverare : atque, hoc decreto, è strato

exsilit, citatoque gressu in vestibulo domicilii obambulat.

Intereà Vendredi ciborum reliquiis in cellâ sepositis,

Robinsonis jussu, ad lamas mulgendas abit.

————

Caput decimum nonum.

Robinson habitaculum fossâ et palis munit. — Docet socium

Germanicè loqui. — Ambo scapham fabricare statuunt.

Nunquam sanè, ex quo hanc in insulam advenerat, lætior fuerat

Robinsonis conditio. Hoc unum erat illi metuendum, ne barbari

reverterentur ad socios repetendos, unde novis cruentisque

præliis sibi cum iis certandum foret. Quin ille cohorruit, dum

cogitaret in hoc ancipiti discrimine posse se versari, in quo

sibi pereundum esset, aut sanguis hominum profundendus.

Res igitur postulabat ut ad suam ipsius defensionem nihil

intentatum relinqueret. Jam diù habitaculum suum castelli instar

munire optaverat ; huc usque verò, quandiù vixerat solitarius,

hanc spem penitùs abjecerat. Nunc autem, cùm adesset socius

laboris, faciliùs hoc aggredi potuit. Itaque montis cacumen

conscendit, ut meditaretur quomodò se tutiùs firmiùsque

muniret ; atque hoc brevì excogitavit, cùm inde totam regionem

oculis complecteretur. Statuit primum fossâ latâ altâque

domicilium cingere, palis validioribus septâ, ac deinde rivum

non procul ab habitaculo scatentem ita dividere, ut altera pars

in fossâ, altera per medium atrium flueret, ne unquàm obsidione

cinctus aquæ inopiâ laboraret.

Haud facile erat hæc omnia socio signis indicare. Hic verò cùm

rem aliquâ ex parte intellexisset, ad littus procurrit, atque

inde retulit varia instrumenta fodiendo apta, conchas scilicet

magnas, lapidesque planos et acutos. Tum ambo opus inchoant.

Jam intelligere satis in promptu est hoc quoque arduum fuisse.

Fossa enim, ut esset idonea, sex pedum altitudinem, octo verò

latitudinem requirebat. Ejus autem longitudo octoginta vel

centum passus esse videbatur. Adde illos instrumentis ferreis,

ligone, spathâ penitus carere. Palis quoque quadringentis ferè

opus erat, quos unâ securi siliceâ coaptare et præacuere res

erat profectò plena operæ et laboris. Prætereà, ut rivum in

fossam deducerent, canalis erat per tumulum quemdam interpositum

fodiendus.

Neque tamen, licet omnibus his difficultatibus circumventus,

Robinson à proposito deterritus est. Sobriè quoque vivendi

genus, et corpus labore exercendi consuetudo animum ei

addiderat, quo carere ii solent qui, in otio educati, deliciis

atque mollitie diffluunt.

Ambo nimirum socii à summo mane usque ad vesperam non alacri

minùs quàm strenuo animo operi incumbunt. Mirum itaque quantum

vel instrumentis quàm minimè aptis adjuti in diem profecerint.

Nec per duos menses continuos, vento obstante, barbari insulam

invisêre. Itaque licuit sociis continuam operam munimentis dare,

nec illis opus fuit sibi contra repentinam incursionem

præcavere.

Robinson comitem, inter opus faciendum, germanicam linguam

docuit, cujus ope animi cogitata cum socio communicare

ardentissimè cupiebat. Hic autem tam docilem et attentum se

præbuit, ut brevi tempore maximos progressus fecerit. In quo

Robinson eâdem arte usus est, quâ solers magister ut linguam

Latinam Gallicamve discipulos doceat. Quoties nempè fieri

potuit, eâ re, de quâ sermo erat, positâ antè oculos, distinctâ

voce nomen ejus pronuntiabat. Cùm verò de ejusmodi rebus

ageretur, quæ oculis subjici non poterant, vultu gestuque ità

exprimere studuit, ut Vendredi anno dimidio nondum exacto

Robinsonem intelligere, cogitationumque participem eum facere

posset.

Quodquidem multum Robinsonis felicitati adjecit. Huc usque enim

socium quidem, sed mutum eum habuerat ; tum verò amicum sibi

comparavit. Vendredi enim semper honestum, candidum, fidelem

gratumque domino se præstitit. Itaque Robinson cariorem eum in

dies habuit, ac brevi tempore elapso non dubitavit hoc ei

concedere, ut in eâdem speluncâ secum pernoctaret.

Duorum ferè mensium spatio fossa absoluta fuit. Quo facto, ita

muniti erant, ut jam barbarorum impetum non modò non

extimescere, sed eos etiam, si unquàm oppugnarent arcem, possent

repellere. Priùs enim quàm ullus fossam transiret aut palos

superaret, ab obsessis aut sagittis interfici, aut hastis

transfodi impunè poterat. Itaque securitati suæ nunc satis

consuluisse videbantur.

Cùm non ita multo post Robinson sociusque collem littori vicinum

fortè conscendissent, unde maris adspectus longè et latè

patebat, Vendredi oculos in quamdam ejus partem intendit, ubi

insulæ aliquot eminentes conspici è longinquo poterant. Tum ille

subito præ lætitiâ exsultare atque mirum in modum gestire cœpit.

Quâ de re interrogatus à Robinsone lætus ille exclamat ! « En

ego patriam adspicio ! ibi gens mea habitat. » Vultu verò,

oculis gestuque significabat quàm cara sibi esset patria, ac

quantoperè illam revisere optaret. Quod quidem Robinsoni minimè

placuit. Erat sanè affectus ille animi in viro laudabilis, quo

declarabat caram esse patriam, caros amicos, caros parentes.

Nascitur enim nobiscum sensus ille, et, quæcumque illa sit quam

primo quisque cognovit intuitu, vel signavit vestigio, nulla

magis regio arridet. Sed veritus ne popularium amantior ipsum

aliquandò desereret, animum ejus pertentare voluit, et sic

colloquium cum eo iniit, ex quo optima ejus indoles patuit

apertiùs.

Robinson. Num tu ad populares tuos redire et cum iis habitare

malles ?

Vendredi. Libenter equidem eos reviserem.

Rob. Scilicet optares carne humanâ cum iis vesci ?

Vendr. Minimè ! Eos potiùs ad mores humaniores traducerem,

doceremque vesci lacte et carne animalium, et inprimis ab humanâ

abstinere.

Rob. Quid ? si te ipsum devorarent ?

Vendr. Hoc illi non facient.

Rob. Attamen illi vescuntur carne humanâ.

Vendr. Sanè illi quidem ; sed nonnisi carne hostium.

Rob. An tu scapham conficere potes, quâ ad eos transveharis ?

Vendr. Sanè quidem !

Rob. Euge ! confice tibi scapham, atque ad illos revertere.

Quid ! dejicis oculos ! unde sic doles ?

Vendr. Doleo quippe, quod dominus mihi carissimus irascatur.

Rob. Cur verò tibi irascar ?

Vendr. Ita res est ; quippe ille me à se relegatum velit.

Rob. Anteà verò optabas redire in patriam ?

Vendr. Optavi equidem : nisi verò dominus meus ibi mecum

versetur, ibi quoque ego versari nolim.

Rob. Me quidem populares tui hostem existimantes interficient

devorabuntque. Tu igitur solus proficiscere.

Quibus auditis, Vendredi arreptam securim domino reddit porrectâ

cervice.

Rob. Quid vis ego faciam ?

Vendr. Ut me interficias. Malim ego à te interfici quam

relegari.

His dictis, Vendredi vim lacrymarum profundit. Robinson autem

vehementissimè commotus eum amplectitur, exclamans : « Noli

timere, ô bone. Ego quoque opto ut nunquam à te divellar ; ex

animo enim te diligo. Quæ anteà dixi, hæc ad fidem tuam

explorandam dicta sunt, ut intelligerem an tuus meo amori amor

par esset. Quas vides lacrymas, eæ testes sunt caritatis meæ.

Ego te iterum amplectar ; fletum teneamus, nec alter alterum

unquàm deserat. »

Itaque ut animum amici à mœrore averteret, init sermonem de

scaphâ quâdam fabricandâ, pluraque eâ de re sciscitatur. Cùm

Vendredi responsis Robinsoni abundè satisfecisset, hic illum

manu prehensum secum abduxit, ut ostenderet cymbam, cui

fabricandæ ipse permultos jam annos impenderat. Vendredi,

truncum intuens, vix tertiâ parte excavatum, subrisit. Cùm autem

Robinson ex eo quæsiisset, quidnam illi in hoc opere minùs

probaretur, Vendredi respondit minimè opus fuisse tanto isto

labore, ejusmodi truncum intra paucos dies meliùs excavari

posse.

Quibus auditis, Robinson vehementer lætatus est. Jam cymbam

omninò confectam sibi fingebat animo, et navigatione feliciter

peractâ ad continentem terram appellere sibi videbatur. Ô quanta

illi lætitia, cùm spes libertatis recuperandæ arrisit ! Et

subitò constituunt opus proximo mane aggredi.

————

Caput vigesimum.

Pluviarum tempus. — Socii nectunt stragulas, retia. — Cymba

conficitur.

Ipsâ die operi destinatâ, aderat pluviarum tempus : quod bis per

annum ingruere Robinson non unius anni experientiâ didicerat.

Quo tempore per duos menses perpetuos nulli negotio vacare extra

domum licebat ; tantâ vi continuus imber ruebat de cœlo !

Animadverterat quoque Robinson esse valetudini omninò contrarium

illâ tempestate foras exire. Quid igitur faciendum erat ? Dilatâ

navis confectione, tempus in laboribus domesticis consumendum

fuit.

Quantùm profuit Robinsoni per dies illos pluvios, atque horas

vespertinas longas easdem obscurasque igne uti et lumine,

amicumque habere, quîcum tempus inter opera domestica jucundis

confabulationibus traduceret ! Anteà enim tristes istas noctes

solitarius in otio et tenebris degerat. Jam verò cum socio ad

lampadem et focum sedens, in aliquâ re gerendâ occupatus,

confabulatur, neque unquàm gravi desidiæ pondere opprimitur.

Atque ex socio didicit varias artes quibus barbari nonnullas

sibi commoditates comparant ; Robinson quoque multa illum

docuit, quæ barbaris latent. Ita in dies peritiores facti multa

junctâ operâ confecêre, quæ neuter solus suscipere potuisset.

Tum ambo intellexêre quanta ex hominum amicâ conspiratione

oriantur commoda, quibus illi carerent, si bestiarum more

singuli vagarentur. In primis Vendredi artem callebat, quâ

tenues densasque libro stragulas necteret corpori vestiendo

aptissimas. Quod cùm Robinson ex eo didicisset, tum illi

certatim tam multas ejusmodi texuerunt, ut idoneum utrique

vestimentum suppeteret. Ô quàm jucundum Robinsoni fuit abjicere

amiculum istud molestum, è pellibus rigidis nec subactis

confectum, quo huc usque corpus ipsi tegendum fuerat !

Vendredi etiam è fibris nucum cocossæ variisque herbis lini

naturam referentibus fila educendi artem tenebat, quæ funiculos

à Robinsone huc usque confectos longè superabant. È filis retia

piscatoria proprio ac singulari artificio nectebat. Quibus in

operibus fabricandis breviores factæ sunt vesperæ, quæ, omnibus

his deficientibus, multùm ipsis tædii attulissent.

Intereà dum sedent, Robinson amici ingenium rude sensim

excolere, ejusque mentem certâ verâque notitiâ Dei imbuere.

Quantis verò erroribus mens illius hâc in re laboraverit, ex

sequenti confabulatione facile erit intelligere.

Rob. Dic mihi, quæso, ô bone, nostine quis mare, quis terram,

quis animalia, te ipsum denique creaverit ?

Vendr. Profecto ! Toupan ista creavit.

Rob. Quisnam est Toupan ille ?

Vendr. Is qui tonat.

Rob. Quisnam verò ille est qui tonat ?

Vendr. Senex est ætate provectissimus, qui omnibus cæteris rebus

superstes est, quique tonitru efficit. Ætate solem, lunam

stellasque longè superat, omnesque animantes eum adorant, Ô !

dicentes.

Rob. Quemnam in locum post mortem commigrant tui populares ?

Vendr. Ad Toupan revertuntur.

Rob. Ubinam verò ille habitat ?

Vendr. In excelsis montibus.

Rob. Num aliquis eum ibi vidit ?

Vendr. Nemini fas est eum adire, nisi Owokakeis (id est

sacerdotibus). Illi Ô dicentes eum interrogant, ac deinde nobis

referunt ejus responsa.

Rob. Qui autem post mortem ad eum migrant, num felicitate aliquâ

fruuntur ?

Vendr. Sanè illi quidem, si magnam hostium copiam mactaverint

atque comederint.

Quo audito, Robinson cohorruit, statimque illum meliora de Deo

vitâque futurâ docere cœpit ; Deum nempe esse omnipotentem,

sapientissimum benignissimumque ; qui omnia creaverit, omnia

regat, omnibus consulat ; ipsum autem nunquàm originem habuisse,

ubique adesse, illam intelligere quæcumque nos cogitamus, audire

quæcumque loquimur, videre quæcumque agimus, quamvis ipse à

nemine videri queat ; habere proborum atque improborum

rationem ; eamque ob causam cùm in hâc, tum in futurâ vitâ

neminem beatum reddere, nisi illum qui ex animo virtuti

studuerit.

Quæ præclara plenaque solatii præcepta Vendredi magnâ cum

reverentiâ audiit, auditaque altè in animo infixit. Cùm magister

non minori docendi, quàm discipulus discendi studio flagraret,

hic brevì præcipuam de Deo ac religione doctrinam tenuit,

quantùm huic ille explanare poterat. Ex eo tempore Vendredi

felicissimum se existimavit quòd in hanc insulam deferri sibi

contigisset.

Posteà Robinson preces suas semper præsente socio fundere

solebat ; jucundissimumque adspectu fuisset, quanto gaudio,

quantâ pietate hic verba domini ad verbum sequeretur. Tunc verò

tantâ ambo felicitate fruebantur, quantam assequi possunt

homines ab humanâ societate sejuncti. Sic elapsum est pluviarum

tempus ullâ sine molestiâ. Cœlo tandem serena facies redierat ;

cessabant venti, nimbique aufugerant. Robinson cum fido socio

puram tepidamque auram veris spirat. Ambo novis viribus auctos

se sentiunt, atque alacri animo ad arduum opus susceptum se

accingunt.

Vendredi admoto igne truncum excavavit, atque duos intra menses

id absolvit ; quod ægrè multorum annorum spatio Robinson solus

confecisset. Jam præter vela remosque nihil defuit. Hos quidem

Robinson, illa verò Vendredi paraturum se spondet.

Ambo simul opus susceptum absolvêre ; sed instructâ navi, nihil

superfuit nisi ut hæc à littore in mare demitteretur. Quoniam

verò locus, in quo navem fabricaverant, longè à mari distabat,

non satis patebat quâ ratione, ut erat gravissima, ad mare aut

deduceretur, aut deportaretur, aut traheretur, aut denique

provolveretur. Et nunc ex illis difficultatibus quomodo se

expedient ?

Neque verò Robinson oblitus erat utilitatis quam longa pertica

ipsi præstiterat. Quam ob rem nunc quoque illam adhibuit. Sed

navis tam lentè provoluta est, ut facilè intelligerent se

integrum mensem in hâc operâ consumpturos esse.

Tandem opportunè recordatus est alius instrumenti æquè simplicis

parabilisque, quo fabri lignarii aliique in Europâ uti solent ad

magna pondera promovenda, cylindri nimirùm.

Quod quidem vix Robinson expertus magnâ cum lætitiâ vidit quàm

facilè navis promoveretur. Post biduum mari quoque committi

potuit, magnoque cum voluptatis sensu uterque comperit illam ad

navigandum prorsus esse idoneam.

Jam nihil superfuit nisi ut quæ ad proficiscendum essent

necessaria pararentur, scilicet ut navis tot oneraretur

commeatibus quot vehendis sufficeret. Quonam verò illi tendent ?

Vendredi optabat ut in patriam rediret ; Robinson autem, ut ad

continentem Americæ vela darentur, ubi se Hispanos, aliosque ab

Europâ profectos inventurum sperabat. Vendredi verò patria

nonnisi quatuor circiter milliaribus aberat, terra continens

duodecim aut quindecim. Quod si priùs ad insulam tenderent, tunc

à continenti terrâ pluribus adhuc milliaribus recedebant, atque

hoc ipso periculum itineris augebatur.

Vendredi nihil ex iis quæ pertinent ad naturam maris noverat

nisi quod necesse esset ut ad insulam suam perveniret. Ista

autem magis etiam Robinson ignorabat, quoniam in hoc mari

nunquàm navigaverat.

Tandem quâ Robinson ardebat homines humanitate excultos

revisendi cupiditas omnem dubitationem vicit. Quamvis Vendredi

instaret, multaque et varia objiceret, statutum est proximo die

iter parare, et ubi primùm ventus adspiraret, vela dare, Deoque

favente illuc tendere ubi Vendredi sperabat se proximam

continentis oram inventurum.

————

Caput vigesimum primum.

Robinson et Vendredi, insulâ relictâ, mari se committunt. —

Summa pericula in quibus versantur.

Robinson, arce relictâ, in tumulo imminente restitit, secum

paulisper meditaturus, sociumque præire jussit. Tum vitæ

solitariæ hìc actæ vicissitudines mente repetit ; ac recordatus

quanta accepisset à supremo numine beneficia, lacrymas grati

animi indices effundit, manibusque expansis, ex intimo pectore

summâ cum pietate Deo gratias agit.

Tum regionem illam, eò sibi cariorem, quòd eam mox relicturus

erat, oculis perlustravit. Hominis instar qui patriam linquit

nullâ cum spe illius unquàm revisendæ, oculi tristes madentesque

in arbore quâvis cujus umbrâ olim recreatus fuerat, in opere

quolibet quod propriis manibus multoque sudore confecerat,

defixi hærent. Ab amicis disjungi sibi videtur. Cùm verò tandem

lamas ad imum montem pascentes conspexisset, faciem avertit, ne

carissimorum sibi animantium adspectu ipse à proposito consilio

avocaretur.

Tandem vicit caritatem animi constantia. Ad fortitudinem se ipse

exacuit, ulnisque ad regionem totam, veluti eam amplexurus,

expansis, clarâ voce exclamavit : « Valete, ô calamitatum mearum

testes ! valete ! » Atque hoc ultimo vale inter singultus

emisso, in viam quæ ad littus ducebat, se contulit.

Eundo fidissimum sibi psittacum per arbores volitando sequentem

animadvertit. Tum verò victus voluntate ejus secum abducendi,

vocat Pol, Pol. Ille verò celerrimè desilit, atque è domini manu

in humerum provolat. Intereà Vendredi moræ impatiens in littore

exspectabat ; cùmque Robinson ad eum pervenisset, ambo navem

conscendunt.

Tricesimo die novembris, horâ octavâ matutinâ, anno post

Robinsonis in hanc insulam adventum nono, cœlo serenissimo,

ventoque maximè secundo profecti sunt. Vix autem circiter duo

millia passuum progressi, ad continuam scopulorum seriem

pervenêre longè in mare procurrentem. Uterque periculosum

putavit saxa ista superare : itaque velo in aliam partem

directo, circumire nituntur. Cùm autem illi extremam partem

scopulorum vix attigissent, scapham summâ cum velocitate abripi

animadvertunt : exterriti ambo velum colligere, existimantes

quippe repentinum esse venti impetum. Frustra verò. Scapha enim

in præceps prona rapitur, medioque in flumine marino versari se

intelligunt.

Tum ambo viribus conjunctis remis pertinaciùs mare verberare, si

possint scapham eripere. Illa verò fugit, instar sagittæ, tantâ

celeritate, ut brevì ora insulæ oculis subtraheretur. Jam in

discrimen vitæ se pervenisse sentiunt ; nec multò post summa

quoque montium cacumina ex adspectu recessêre. Quòd si tunc

etiam impetus paululum remisisset, actum tamen de illis erat ;

quippe qui, cùm carerent pixide nauticâ, viam invenire non

possent, quâ ad insulam reverterentur. Quid autem tetrius

excogitari potest quàm medio in oceano scaphâ exiguâ fragilique

vectos jactari, et solo aliquot dierum victu instructos !

Quanto autem præsidio sincera pietas integraque animi

conscientia iis sit qui in calamitatibus versantur, nunc

documento est Robinsonis conditio. Quibus si noster tunc

caruisset, quomodò malorum vim denuò urgentem sustinuisset ? In

hâc rerum desperatione manus sibi intulisset violentas, ne morte

omnium sævissimâ, fame scilicet, necaretur.

Socius verò pietate nondum satis confirmatâ, nec diuturnis

calamitatibus spectatâ, de salute prorsùs desperabat. Corporis

enim et animi viribus fractis, remum abjicit ; vecorsque et

amens dominum intuetur interrogans, annon satiùs sit è nave se

præcipites in profundum dare, an morte celerrimâ instantibus

malis se eripiant. Initio Robinson blandis verbis eum erigere

firmareque tentat ; tum castigator desperationis leni voce

exprobrat, quod tam parùm Deo benignissimo confidat, eique

revocat in mentem quæ ipsum de divinâ providentiâ docuerat.

Vendredi, Robinsonis cohortationibus permotus, erubuit ;

remisque receptis ambo flumen subigere, nec brachia remittere,

etsi nulla spes salutis affulgebat. « Debito, inquit Robinson,

officio fungimur. Quandiù spiritus non deficit, nostrum est ad

vitam servandam omnibus quæ supersunt nervis eniti. Tunc, si ad

ultimum moriendum est, morientibus erit solatio, quod Deus sic

voluerit. »

Intereà flumen eâdem cum violentiâ ruit. Scapha æstu abripitur,

omnisque spes salutis recuperandæ evanescit.

Verùm enim verò cùm jam mortales animis deficiunt, cùm sunt ab

omni spe destituti, tunc alma numinis providentia iis præsentius

auxilium atque insperatam salutem afferre solet. Robinson ipse

exhaustus remum agere desierat, cùm subitò animadvertit scapham

cursu ferri non tam rapido, nec tam turbidum mare esse. Mox è

superficie undarum intelligit flumen eo loco dividi haud

æqualiter, maximamque ejus partem ad septentrionem incitatiùs

ferri ; alteram tardiorem, quâ scapha nunc vehitur, reflectere

se et convertere ad meridiem. Jam incredibili lætitiâ perfusus,

socium exanimatum excitat his verbis : « Macte animo, Vendredi ;

vult Deus nos bene sperare. » Atque eum docet unde hanc in spem

adductus sit. Tum ambo remos denuò arripiunt, quos propter

infirmitatem anteà abjecerant. Jam dulci atque inopinatâ salutis

spe recreati, vi summâ et incredibili adversùs flumen nitentes,

læti animadvertunt laborem suum non esse irritum. Robinson, qui

diuturnâ malorum exercitatione didicerat nihil omittere, ventum

quoque nunc secundum esse animadvertit. Extemplò velum

expandit ; brevique tum vento, tum acri remigio impulsa, in mare

tranquillum scapha delata est.

Vendredi præ gaudio exsilit dominum amplexurus. Ille verò eum

rogavit ut nimium lætitiæ impetum cohiberet ; superesse aliquid

agendum, et hoc quidem non mediocre, donec essent ab omni

periculo tuti. Eò usque enim in altum devecti fuerant, ut

insulam, ceu punctum aliquod in extremâ parte remotum, obscurè

conspicerent.

Dum sic ambo ingenti alacritate remigant, vento secundo impulsi

ad eam insulæ partem quæ orientem spectat, brevì montium

cacumina rursus eminentia vident. « Macte, puer, » ait Robinson

socio sedenti in prorâ, vultu ab insulâ averso ; « macte animo ;

adest finis malorum. » Quibus vix etiam dictis, novus subitò et

major pristino terror incutitur. Scapha enim tam vehementer acta

est, ut ambo remiges sedibus in infimam scaphæ partem

deturbarentur : illa repentè hæsit in vado, undisque operta est

superfusis.

————

Caput vigesimum secundum.

Ambo è periculo se expediunt. — Reversi in insulam, hortum

colunt. — Piscantur ; natant ; venantur. — Novum iter

suscipiunt.

Robinson celerrimè remo fundum aquæ scrutatur : quem cùm satis

firmum invenisset, aquam verò duobus tantùm pedibus altam,

illicò è scaphâ se projicit. Vendredi sequitur ; et ambo

aliquantisper confirmati sunt, cùm animadverterunt cymbam in

arenâ, non in saxo hærere. Tum viribus conjunctis illam levare,

eòque impellere ubi major erat aquæ altitudo : quod ex voto

cessit. Navis quippe agi incipit, amboque in eam rursùs

conscenderunt.

Aquâ igitur, quantùm manibus remisque fieri potuit, exhaustâ,

cautiùs agere cœperunt, contractoque velo remis tantùm uti, ut

navem certiùs regerent. Attamen per quatuor horas integras,

multus labor ipsis exsudandus fuit, ut finem arenarum

assequerentur. Tandem mari libero potiti, omnibusque viribus

connisi ad insulam tendunt, quæ jam propè ante oculos erat ; et

quò propiùs spes admovebatur, eò magis crescebat ardor

animorum ; ac denique insulam capiunt, cùm jam umbræ summis de

montibus caderent. Tum in terram descendunt eò majore cum

gaudio, quò propiùs metum res fuerat.

Cùm uterque hoc die cibis planè abstinuisset, in littore statim

consident, sumptisque commeatibus quibus navem instruxerant,

corpus reficiunt. Tum scapham in angustum maris sinum

protrahunt ; cætera verò quæ in nave secum habuerant, domum

reportant.

Proximo die, Robinson socium compellat his verbis : « Heus,

inquit, estne tibi animus novum mecum periculum tentare ? »

Vendredi. Minimè sanè !

Robinson. Statuisti ergò vitam hâc in insulâ mecum traducere ?

Vendr. Modò pater meus hìc etiam nobiscum versetur.

Rob. Ergòne pater tuus etiamnunc vivit ?

Vendr. Dummodò interim non sit mortuus.

His dictis, Vendredi, vehementer commotus, emisso solanorum

tubere, quod manu tenebat, flevit abundè. Nec ipse, suorum

quoque memor, Robinson à lacrymis abstinere potuit ; amboque,

animo pariter affecti, aliquandiù siluêre.

Rob. Bono sis animo, Vendredi ! Pater tuus, etiamnunc profectò

vivit : proximè ad eum proficiscemur, atque hùc illum

transvehemus.

His dictis Vendredi tantâ effertur lætitiâ, ut jam continere se

nequeat ; clamore gestuque significat quibus exsultet gaudiis,

oppressâque crebris singultibus voce genua domini amplectitur.

Cùm sedato paululum animo ad se rediisset, Robinson eum

interrogavit an viæ in patriam insulam ducentis gnarus esset, ne

temerè anceps vitæ discrimen rursùs adirent. Ille verò respondit

iter habere se ita exploratum, ut vel noctu illud suscipere

auderet ; sæpiùs enim se cum popularibus hùc ad celebrandas

victorias venisse.

Rob. Tunc igitur cædis particeps fuisti, cùm homines mactaverunt

quibus epularentur ?

Vendr. Fui equidem, fateor ! tunc autem ignorabam nefas esse.

Rob. Quamnam verò ad partem insulæ navem appellere

consuevistis ?

Vendr. Ad meridionalem oram, quoniam illa nobis proxima,

arboribusque cocossæis abundat.

Ex hoc Robinson magis intellexit se nec sic quidem parùm felicem

fuisse quòd in septentrionali, non in meridionali insulæ orâ

naufragium fecerit ; alioquin se prædam imbellem feris hominibus

futurum fuisse. Ac denuò pollicetur se cum eo proximè ad patrem

arcessendum profecturum esse : sed quanquam animo cupienti nihil

satis festinatur, innuit hoc in præsens fieri non posse ; nunc

enim horti colendi tempus instare.

Illi igitur statim huic præcipuè negotio operam dant. Certamen

erat Robinsonem inter et socium, uter diligentiùs terram

sollicitaret. Cùm autem à labore vacarent, instrumentis

aptioribus conficiendis tempus impendebant.

Robinson, cujus patientiam ingenium æquabat, rastrum quoque

tandem confecit sibi, etsi ad aperienda foramina nihil habebat

adjumento præter acutum silicem. Si quis consideraverit quali

instrumento opifex uteretur, facile intelliget quantùm temporis

in opere consumpserit. Vendredi quoque sensim cultro lapideo è

lignis adeò duris spathas confecit, ut ferrearum propè usum

præstarent.

Jam Robinson rebus ad vitam sustentandam necessariis non

contentus, paulatim domicilio exornando animum adjecit. Hanc

rationem semper secuti homines principio cœpere ea quæ essent ad

victum aut tutelam necessaria anquirere et parare ; tum studuêre

pulchra utilibus, jucunda necessariis adjungere. Hinc variæ

venêre artes architectorum, pictorum, statuariorum, et cæteræ

quæ elegantiores nominantur.

Sic primò Robinson horto colendo exornandoque operam dedit.

Scilicet illum rite in areas justas dividit, quas tramitibus

rectis intersecat ; sepes vivas serit, opaca umbracula, arbores

duplici ordine directas. Hanc floribus, illam oleribus, istam

arboribus frugiferis partem assignat ; his addit citreas

arbores, quascumque in insulâ teneras reperire potuit, magnamque

vim aliûs generis arborum, quibus ramulos arboris paniferæ

insevit.

Solanorum quoque et zeæ copiam satis magnam plantavit. Cùm autem

ager ille ab orbe condito cessâsse videretur, uberrimam ludit

lætissimamque segetem.

Interdum quoque pisces capere tentant, retibus instructi, quæ

Vendredi pluviarum tempore confecerat. Tantam verò jactu

quolibet multitudinem eorum ceperunt, ut plurimos etiam in aquam

rejicerent. « Is enim Dei donis abutitur, ait præclarè Robinson,

qui plus sibi assumit quam quod ad vitam benè beatèque agendam

necessarium est ; sævus autem et immanis, si quis animalia

innocua interficiat quibus ad victum quotidianum sibi non opus

est. »

Deinde corpus abluere solebant. In quo Robinson peritiam socii

admiratus est, nunc super ipsos fluctus dorso eminentis, nunc

alto se immergentis. Illum scilicet juvabat ex arduâ potissimum

crebrisque fluctibus verberatâ rupe se præcipitem dare,

superfusis fluctibus conditum ; moxque, stupente et anxio

Robinsone, subitò emergere, variisque modis corpus agitare.

Nec Robinson satis mirari potuit hominem à naturâ tot et tantas

facultates sortitum esse, ut par sit omnibus exsequendis, quibus

juvenis labore ac exercitatione assuefactus est.

Aliis diebus venando delectari ; nec Vendredi in arcu

sagittisque conficiendis quàm in adhibendis peritior erat. Aves

pullosque lamarum dejiciebant, nunquàm verò plures quàm qui sibi

essent ad vivendum necessarii.

Etsi autem Robinson socium ingenio industriâque vincebat, hic

tamen multas artes callebat, domino anteà ignotas, tunc verò

maximè utiles. Scilicet varia instrumenta ex ossibus, lapidibus,

conchis, aliisque rebus fingebat, quibus lignum ita tractabat,

ut non perfecta minùs atque elaborata opera efficeret, quàm si

ferro excisa essent aut fabricata.

Tandem horto probè exculto, dies, constituta est, quâ ad patrem

Vendredi adducendum profecturi erant. Quò propior autem erat

dies itineri destinata, eò major Robinsonis anxietas. Fieri enim

poterat ut barbari, spretis Vendredi consiliis precibusque,

hospitem malè mulctarent. Itaque diutiùs abstinere non potuit

quin hunc timorem amico declararet. Quiquidem jurejurando

Robinsoni affirmat timorem ejus esse vanum, se popularium suorum

animos satis perspectos habere, illosque neminem unquàm lædere,

nisi hostem. Robinson amico fidem habuit ; omnique metu abjecto,

socii probitate fretus, die proximo vela dare constituit.

Hâc mente scapham, quæ huc usque in sicco remanserat, in aquam

retrahunt, paloque in terram defixo religant. Vespere eodem

tubera solanorum torrent, aliosque cibos parant, ut secum octo

dierum viatica deportent.

————

Caput vigesimum tertium.

Res multæ et magnæ. — Tempestas. — Fragor tonitruum. — Sonitus

ænei tormenti. — Magna navis derelicta. — Vendredi ad illam

adnatat. — Ignota animalia. — Canis. — Capra. — Ratis.

Robinson sociusque vix unam dormierant horam, cùm ille exortâ

subitò tempestate expergefactus est. Procella horrendum furit,

repetitoque tonitruum fragore terra ipsa concussa tremit.

« Audisne, Vendredi ? » ait Robinson. « Heu ! respondit ille, si

hæc tempestas nos in alto deprehendisset ! » Quibus vix dictis,

repentè fragor auditur tormenti explosi sonitum referens.

Vendredi tonitru esse putat ; Robinson autem pro certo habet se

tormenti sonitum audiisse, animusque ejus lætitiâ simul et

timore perturbatur. Extemplò è strato se corripit, tædâque è

foco arreptâ Vendredi jubet subsequi. Hic autem paruit, quanquàm

consilio domini non perspecto.

Tum Robinson in summo monte quàm celerrimè ignem largum

accendit, quo significaret maris sævitiâ conflictatis tutum hìc

esse perfugium. Non dubitavit enim quin esset in propinquo

aliqua navis, quae propter periculum tormentum exploserat. Vix

autem flamma exarserat, cùm effusis imbribus ignis exstinctus

est. Robinson sociusque in speluncam se ipsi recipiunt, ne aquis

abripiantur.

Tempestas, nonnisi die oborto, furere desiit. Jam Robinson

dubius spem inter et metum ad littus procurrit, exploraturus

quemdam sonum auribus accepisset. Primo autem adspectu magnus

Robinsonem dolor, socium verò desperatio incessit. Procella

nimirùm scapham avulsam à littore in altum projecerat. Et certè

si quis hunc miserum vidisset, qui nunc dulcem patris revisendi

spem omninò amiserat, à lacrymis abstinere non potuisset. Ille

expalluit, mutus, aliquandiù oculis in terram defixis ; tunc

subitò in lacrymas erumpere, sibi manus torquere, pectus

percutere, avellere crines.

Robinson, qui propriis malis aliorum misereri didicerat, socii

dolore ipse commotus, amicis lenibusque monitis studet eum ad

tranquillitatem animi reducere.

Ille intereà oceanum immensum oculis perlustrat, si fortè navem

alicubi possit conspicere. Sed frustrà. Ex eo intellexit se

errasse, neque ampliùs dubitavit sonitum illum, quem tormenti

fragorem ratus erat, ipsum tonitru fuisse. Itaque tristis domum

rediit, quòd spe tam lætâ denuò frustratus esset.

Ibi autem requiescere planè non potuit ; quippe imago navis

cujusdam ad insulam appulsæ menti ejus semper obversabatur.

Montem igitur denuò conscendit, unde ora orientalis conspici

posset ; cùmque ad summum pervenisset, acie oculorum orientem

versùs directâ, bone Deus ! quàm ille lætatus simul atque

attonitus fuit ! navem scilicet permagnam conspicit, tamque

perspicuè, etsi satis longè aberat, ut nihil ampliùs superesset

dubitationis. Tum ille anhelans ad arcem recurrere, arcum

arripere, socioque obstupescenti nihil proferre præter hæc

verba : « En adsunt ! » Tum quàm velocissimè se proripit.

Vendredi dominum tantâ animi perturbatione trepidantem, atque

verba quædam abrupta proferentem videns, barbaros adesse

existimavit. Itaque ille quoque armis correptis eâdem celeritate

Robinsonem secutus est.

Jamque illi duorum milliarium viam percurrerant, priusquàm eò

pervenissent unde navis conspici posset. Robinson è longinquo

eam socio ostendit : quam ille magnoperè miratus est. Quanquam

enim navis satis longè distabat, intelligebat tamen eam centies

superare vel maximam navem quam huc usque vidisset. Robinson præ

lætitiâ mirè gestiens, nunc exsultare, nunc jubilare, nunc

socium amplecti, eumque lacrymans obtestari ut et ipse lætetur.

« Jam licet in Europam tendere, jam Hamburgum. Illic tibi

cernere dabitur qualem vitam in hâc urbe vivant, quàm

magnificas, ædes exstruant, quantis vitæ commoditatibus

jucunditatibusque securi fruantur. » Incredibile verborum flumen

fundebat Robinson. Instabat verò quâlibet ratione efficere ut ab

iis qui in navi erant ipse animadverteretur. Quânam verò ratione

non satis constabat.

Primùm altâ voce clamavit, sed frustra ; quanquam ventus inter

procellam mutatus ab insulâ navem versùs spirabat. Itaque socium

quàm celerrimè ignem accendere jubet, quem è navi conspicerent.

Hoc celeriter peracto, flamma brevì altitudinem arborum æquavit.

Interim Robinson oculos in nave defigit, exspectans dum scapha

inde demissa ad se tenderet. Quæ tamen spes eum fefellit.

Tandem postquàm ignis per unam ferè horam arserat, cùm nulla in

conspectu scapha esset, Vendredi ultrò Robinsoni spondet se ad

navem, quamvis longiùs distet, natando perventurum, eosque qui

in eâ vehuntur invitaturum ut ad insulam accedant. Robinson

annuit ; et eum amplexus, orat ne se temerè periculo objectet,

vitæque suæ consulat. Tum Vendredi vestes è stragulis confectas

abjicit, viridemque ramum avulsum dente tenens, quem pro signo

pacis offerat, in mare alacri animo prosilit. Hunc Robinson

oculis votisque ardentissimis prosecutus est.

Vendredi feliciter ad navem accessit : tum postquam non semel

eam circumnatâsset, sustulit clamorem ; sed redditur à nemine.

Tandem cùm scalam animadverteret à navis latere dependentem,

illius ope navem conscendit. Tum stegam oculis perlustrans,

adspectu bestiæ ignotæ exterritus est. Nigra et villosa erat.

Atque ubi primùm illa hominem conspexit, vocem prodidit qualem

ille nunquam audierat. Mox autem tacuit, adeòque mitem se

præbuit blandamque, ut timorem Vendredi deponeret. Supplex

quoque illa adrepit, caudam movens, miserabiliterque ejulans,

quasi auxilium et præsidium imploraret. Itaque cùm usque ad ejus

pedes prorepsisset, eam Vendredi manu mulcere audet ; quoquidem

illa mirificè lætata est.

Tum Vendredi stegam pererravit, altâ voce inde usque clamans ;

nemo autem se obtulit. Cùm omnia stuperet quæ in stegâ oculis

ejus occurrebant, dorso ad locum quo patet in interiorem navis

partem descensus verso, repentè à tergo percussus fuit tanto

ictu, ut pronus caderet. Terrore perculsus, se erexit ; atque

cùm respexisset, attonitus hæsit ad adspectum animalis satis

magni, cornibus curvis, barbâ prolixâ densâque, quod iterùm

minaci vultu in pedes se erigebat, ut in hominem denuò impetum

faceret. Vendredi, clamore edito, in mare prosilit.

Prior scilicet bestia, nigro colore, erat canis villosus, qui

hominem secutus è nave se quoque projecit. Ille verò natantem à

tergo audiens putavit monstrum cornibus armatum urgere ; adeòque

exterritus est, ut vix valeret pronatare. Parùm abfuit quin

fluctibus absorberetur ; nec respicere quidem ausus est. Cùm

tamen paululum animum recepisset, tantâ velocitate tranavit, ut

vix eum canis sequi posset. Tandem littus attingit, vocisque et

animi impos ad pedes Robinsonis procidit. Canis quoque non ita

multò post terram assecutus est.

Robinson nihil intentatum reliquit quo fidum vitæ solitariæ

socium reficeret. Scilicet illum osculatur, concutit, nomine

vocat. Attamen non nisi aliquo temporis spatio elapso Vendredi

oculos aperuit, spiritûsque liberiùs meantis signa dedit. Tandem

vocis usu recepto, narrare incipit quid terribile sibi

acciderit ; navem sibi montis instar lignei visam fuisse, in quâ

stabant tres excelsæ arbores (mali scilicet) ; bestiam illam

nigram sibi adblanditam fuisse, monstrum verò cornutum

barbatumque irruisse, mortem intentans. Addidit se existimare

monstrum illud esse montis lignei natantis dominum, cùm hominem

in eo vidisset omninò nullum.

Robinson narrantem miratus, intellexit animal illud cornutum

nihil aliud nisi capram esse aut hircum. Prætereà existimavit

quoque navem scopulis adhæsisse, homines verò qui in eâ vecti

essent illam reliquisse, ut in scaphas se reciperent ; quò tamen

illi confugissent, intelligere non potuit. Si enim adiissent ad

insulam, eò appellere debuisse videbantur, ubi nunc ipse et

Vendredi erant ; sed nulla eorum poterant conspici vestigia.

Quòd si autem salutem quærentes cum scaphis periissent ; aut

corpora aut scaphæ, aut utraque ad littus debuissent compelli.

Tandem meminit ventum inter tempestatem subitò mutatum fuisse,

conversumque ad orientem, cùm ab occidente spiravisset.

Quoquidem obscuram hanc rem satis explanari putavit.

« Quid autem nunc faciendum est ? Robinson quærit secum. Fac

illos periisse, aut vento tantùm abreptos fuisse ; in utroque

casu, optimum est è nave quàm plurima eripere. Quomodo autem,

cùm scaphâ careamus ? » Et jam non gravis minùs ipsi fuit cymbæ

jactura quàm anteà socio fuerat. Diù meditatus est, aliquid

excogitaturus quo damnum sarciret ; sed nihil menti succurrit.

Confectio novæ cymbæ nimiùm temporis requirebat, nec ipse

audebat pronatare ad navem ; quippe quæ abesset longiùs.

Prætereà hâc ipsa ratione, incerto etiam exitu, pauca admodum

servare poterat.

Subjicit ingenium necessitas. Venit in mentem ratem facere,

lignis aliquot ita colligatis, ut commodè veheretur.

Tum statutum fuit ut alteruter domum curreret, dieique victum

cum omni funium copiâ cæterisque instrumentis necessariis

peterent. Vendredi, ut erat cursu velocior, proficiscitur.

Robinson autem remansit, arbores interim rati conficiendæ

idoneas cæsurus.

Vendredi nonnisi sub vesperam rediit. Intereà Robinson magnopere

delectatus est cane villoso ; quem veluti popularem ex Europâ,

si ita loqui fas est, diligebat. Cùm Vendredi rediisset, ciborum

quos attulerat partem Robinson cani esurienti dedit. Cùm verò

luna opportunè lucem præberet, ambo usque ad mediam noctem sine

ullâ intermissione operi incubuerunt. Tum verò omninò fatigati,

cùm somno diutiùs carere non possent, in gramine recumbunt,

canique custodiam corporum committunt. Hic ad pedes eorum se

projecit. Illi autem dulci somno recreati sunt, donec aurora

rediisset.

————

Caput vigesimum quartum.

Multæ opes repertæ. — Cibi. — Supellex. — Instrumenta. — Vestes.

— Sclopeta[1]. — Robinson repentè dives.

Posterum diem tantâ cum assiduitate operi impenderunt, ut illo

etiam vespere ratem confecerint. Duplicem arborum seriem partim

funibus, partim viminibus tam arctè colligaverant, ut opus, rudi

licet fabricâ compactum, tutissimæ ratis vicem præstaret,

longitudine viginti circiter pedum, latitudine ferè eâdem.

Prudentiùs illam quoque propè littus, atque cylindris impositam

construxerant, quo faciliùs in marè deduceretur.

Atque opportunè, primo diluculo, mare reciprocare cœpit. Itaque

sine morâ ratem detrudunt, ut ab aquâ recedente, velut à fluvio,

ad navem scopulis affixam deferatur. Et mox profecti, horâ

dimidiâ vix elapsâ, ad navem perveniunt.

Quibus tunc gaudiis Robinson exsultavit, dum ille ad navem

ingentem Europæanam accedit ! Parum abfuit quin latus ejus

oscularetur. Adeò caram illam habebat, quòd ex Europâ

advenerat ; quòd ab Europæis ædificata, ab Europæis hùc adducta

fuerat ! Carissimi autem isti Europæi, heu ! evanuerant,

undisque forsan obruti perierant. Quæquidem suspicio acerbissima

Robinsonis animum magnoperè afflixit, qui vel dimidia vitæ suæ

parte vitam eorum redemisset, ut cum ipsis in Europam

reverteretur. Hâc verò omni spe sublatâ nihil supererat, nisi ut

ex navi servaret tantam supellectilem quantam posset, eamque in

proprios usus converteret. Itaque ratis ope navem circumvectus

est, fundum maris tentaturus. Sed mox non sine magno dolore

intellexit minimè esse sperandum ut illa unquam navigaret ;

quippe quæ inter duos scopulos vi tempestatis conjecta ita

hærebat, ut planè moveri non posset.

Quâ spe destitutus Robinson navem conscendere properat, opes

quibus illa onerata erat exploraturus, an essent incolumes.

Vendredi autem, timoris hesterni non immemor, dominum in stegâ

comitari vix audebat. Verumtamen eum secutus est, quanquàm

trepidans ; statim enim monstrum illud cornutum oculis illius se

obtulit. Jam verò illi non tantum erat audaciæ ; quippe

debilitatum jacebat, ut vix surgere posse videretur, quoniam per

triduum pabulo caruerat. Cujus rei causam Robinson intelligens,

ante omnia curavit ut bestiam fame ferè consumptam pabulo

recrearet. Cùm verò varias non ignoraret partes, in quas navis

interior distribui solet, accuratè omnia inquirere cœpit.

Singulis scilicet cubiculis perlustratis, multa passim

conspexit, quæ apud Europæanos neglecta ipsi nunc maximi erant

pretii. Cados nimirùm integros invenit plenos panis nautici,

oryzæ, farinæ, frumenti, vini, pulveris nitrati, globulorumque

plumbeorum majoris minorisve formæ ; tormenta quoque bellica,

sclopeta, gladios, secures, serras, cæla, terebras, radulas,

runcinas, malleos, massas ferri, clavos, cultros, forfices,

acus ; ollas prætereà, patinas, cochlearia, forcipes, folles,

variamque supellectilem culinariam ligneam, ferream, stanneam et

cupream ; plenas tandem cistas vestimentorum, linteorum,

tibialium, calceorum, ocrearum, infinitamque aliarum rerum

copiam quas viles habemus : sed quanti sint pretii tum demum

intelligimus, cùm desiderantur.

Quæquidem omnia Vendredi obstupescens intuebatur ; illa quippe

nunquam anteà viderat, plurimorumque usus ipsum prorsùs

fugiebat. Robinson contrà incredibili voluptate perfusus, præ

gaudio lacrymatur, atque puerilem in modum singula tractat, ac

subito abjicit, arripitque alia, prout visa sunt, aliis

jucundiora. Placuit demum in carinam interiorem descendere. Hanc

verò aquâ repletam invenit, quoniam in eâ navis magnoperè

dehiscebat. Jam agitur diù deliberanti quid primum potissimùm

secum auferret, nunc hæc, nunc illa magis necessaria videntur :

itaque sæpe rejicit quæ modo elegerat, aliaque eligit mox quoque

rejicienda.

Tandem, quæ omnium præstantissima ipsi videbantur, ea seligit :

1º cadum pulveris nitrati plenum, cum arculâ plumbearum

glandium ; 2º duo paria sclopetorum manuariorum, duos gladios

bellicos, duos venaticos ; 3º duplicem vestimentorum apparatum à

capite usque ad calces, unum sibi, alterum socio ; 4º viginti

quatuor indusia ; 5º duas secures, serras, runcinasque pares

numero ; ferri massas, malleos, nonnullaque alia instrumenta ;

6º quosdam libros, chartæ scriptoriæ copiam, cum atramento et

calamis ; 7º pyrothecam cum igniario et silicibus ; 8º cadum

pane nautico repletum ; 9º carbasi mediocrem copiam, et 10º

capram.

In perquirendis, aperiendis, exponendis, admirandis, eligendis

atque rati imponendis omnibus illis opibus tantum temporis

spatium consumpserant, ut à proximo æstus accedentis tempore una

tantùm hora abesset. Atque hoc illis exspectandum erat ;

alioquin enim vix ratem promovissent. Hanc horam Robinson epulas

Europæorum more apparatas prandendo insumpsit. Itaque carnem

bubulam fumo siccatam, panis nautici frustum, butyrum, caseum,

vinique lagenam deprompsit, cunctisque mensæ in cubiculo

præfecti exstructæ impositis, cum socio in sellis consedit. Hìc

verbis exprimi non potest quantam Robinson ex cibis illis

præstantibus, cultro tandem et furcâ instructus, voluptatem

perceperit, ex pane præsertim quem ille tam diù frustrà

desideraverat. Hoc qui cogitatione penitùs complecti velit, eum

Robinsonis instar per novem annos continuos omnibus istis copiis

vitæque præsidiis caruisse oportet.

Cùm jam statâ vice mare redire cœpisset, uterque ad ratem

descendit ; cùmque eam solvissent, leniter aquâ accedente ad

littus delati, opes servatas in terram deportare properant. Tum

Vendredi magnoperè gestit discere quis ex his omnibus usus aut

quæ commoditas percipi posset. Robinson, ut cognoscendi

cupiditatem expleret, post dumetum se recipit, ibique indusium

vestemque præfecti cum calceis et tibialibus induit ; tum gladio

cinctus pileoque ornatus subitò progreditur, atque ante oculos

socii consistit. Ille attonitus, obstupescens, aliquantulùm

recessit, primo certè adspectu incertus dominumne an alium

quemdam homine majorem conspiceret ? Robinson, attonito

subridens, manu blandè porrectâ, eumdem profitetur se verum

Robinsonem, amicum ejus semper esse, etsi veste et fortunâ

mutatis. Tum depromptas remigis vestes eum docet ritè induere,

atque post arbusta latere jubet ut se quoque vestiat.

Paruit Vendredi : attamen multùm temporis in se vestiendo

consumpsit ; quippe qui illa sibi aptandi omninò rudis esset.

Indusium videlicet ita induit, ut pedes manicis immitteret :

eodem modo braccis usus est ; pedes nimirùm in partes inferiores

inserere conatur, tunicamque in dorso connectere. Sensim errorem

intellectum emendavit, donec tandem, sæpiùs frustrà conatus,

omnia ista vestimenta rectè induere didicisset. Illa verò maximè

laudavit, quòd ipsum egregiè contra musquitonum morsus

defenderent. Calceos solos vituperavit, qui parùm commoditatis

habere ipsi videbantur. Jam illi Robinson demonstrat quemadmodum

utendum sit securi cæterisque instrumentis ; et confestim

illorum experimentum fecerunt, malumque rati idoneum aptaverunt,

quem velo in posterum instruerent. Quodquidem opus Robinson se

solum perfecturum spondet, sociumque ad lamam mulgendam mittit ;

hoc enim per biduum neglexerant.

Absente Vendredi, Robinson sclopetorum alterum complet, ut amico

ostendat quanta sit vis pulveris nitrati, simulque ejus

admirationem excitet. Quo reverso, atque Robinsonis in opere

perficiendo celeritatem admirante, hic falconem marinum

conspicit tunc pisce rapto avolantem. Arrepto statim sclopeto

exclamat : « Attende, Vendredi, istum dejiciam. » Quibus vix

dictis, exploditur sclopetum, alesque ex aere in terram exanimis

decidit. Quo viso auditoque, Vendredi in terram procidit quasi

ipse vulneratus. Repentè enim vetus de Toupane seu Tonante

opinio ejus animum subiit, dominumque in hâc animi perturbatione

Toupanem esse existimavit. Ille quidem se erexit ; sed genibus

minor, manusque supplex ad Robinsonem protendit.

Nunquam Robinson id committebat, ut quæcumque ad religionem

spectarent, vel per jocum ludibrio haberet. Hominem itaque

trepidantem manu allevans amplexusque, rogavit ut timorem

deponeret, addens ita brevì fore ut ipse fulgur fulmenque

ejusmodi posset emittere. Tum ei demonstrat quâ arte sclopetum

conflatum sit, quanta sit vis pulveris nitrati, sclopetumque ei

repletum porrigit explodendum.

Vendredi verò, nimio adhuc terrore perculsus, negat se

explosurum, rogatque ut Robinson ipse iterum tonet. Tum Robinson

scopum centum passus distantem designat, socioque juxta se

collocato, sclopetum explodit. Parum abfuit, quin Vendredi

iterum in terram procideret ; adeò quæ viderat atque audierat

supra humanas vires esse judicabat. Scopum plurima plumbea glans

attigerat, quæ ipsum penetraverat lignum. Robinson socium hoc

jussit animadvertere atque ex eo intelligere quàm tuti in

posterum ab hostibus ipsi forent, fulgure fulmineque sic armati.

Quæquidem cuncta Vendredi animo tantam erga Europæos dominumque

in primis venerationem injecerunt, ut per multos dies cum eo

familiariter pro more versari non auderet. Cùm nox appeteret,

hic fuit lætissimus hujus diei exitus.

—

↑

Fusils

————

Caput vigesimum quintum.

Vendredi servat Robinsonem. — Opes à littore domum advectæ

auxilio canis et lamarum. — Munimenta arci addita. — Robinson,

faber factus et agricola, vivit beatè.

Dulciorem nunquam, ex quo in insulâ habitabat, somnum ceperat

Robinson, quàm hâc nocte ; quippe qui tantâ nunquam usus esset

felicitate.

Sequenti mane surgunt, copias in nemore conditas multis

ramalibus tegunt, ne fortè pluviâ corrumpantur. Tum mari primùm

recedente, ratem aquis committunt, ad navem scopulis illisam

denuò accessuri, et sic per sex dies continuos, ac bis quotidiè,

quidquid è nave abripi poterat, secum ad littus transferunt.

Permulta quæ nos parvi facimus, ut potè eorum penuriam nunquam

experti, ea illi permagni æstimantes abstulerunt, additis

quinque tormentis bellicis omnibusque ferramentis quæ inveniri

aut è nave extrahi poterant.

Quâdam die cùm in insulam rediissent, tenebris obortis, Robinson

lampade accensâ scripta in nave reperta perlegit, ut inde

cognosceret cujus esset illa navis, et quò illa tetendisset.

Invenit autem non sine magno dolore, ista sermone sibi ignoto

scripta esse. Quantoperè nunc, etsi nimis serò, illum pœnituit,

quod varias linguas addiscere in pueritiâ neglexisset !

Hoc itinere jam duodecies confecto, cùm essent in nave

exonerandâ occupati, tempestatem oriri animadvertunt. Igitur

rati prædam imponere properant, et priùs abire quàm sæviret

procella. Vix autem dimidiam viæ partem confecerant, cùm exorta

est tempestas mixta fulguribus, tonitrubus imbribusque ; quæ

tantâ vi fluctus ciebat, ut, undis ratem superantibus, copiæ in

eâ positæ absorberentur. Ipsi aliquandiù firmiter, amplectuntur

malum, ne aquis abriperentur, etsi subinde capitis fastigio

superfusis : tandem crebris fluctibus compage ratis verberatâ

laxatâque trabes abierunt.

Vendredi quidem natando vitam servare conatur : Robinson verò

trabi adhærens, nunc profundo mergitur, nunc summo pendet in

fluctu ; sæpiùs autem aquis obrutus, attonitus planè, atque

sensu oculorum auriumque orbatus jactabatur. Jam vires animusque

luctantem deficiunt. Tandem magno clamore sublato, ingenti

fluctu à trabe avulsus hauritur.

Fidissimus intereà Vendredi dominum non deseruerat, etsi ipse

potuisset multò celeriùs è periculo evadere, si suæ unius saluti

consuluisset. Cùm autem dominum ante oculos suos haustum videt,

confestim se in aquam projicit, illumque manu sinistrâ

arripiens, dextrâ se ipsum elevare nititur. Jam omni vi

connisus, cum Robinsone exanimato ac exspiranti littus

assequitur.

Tum Vendredi jacentis corpori superincumbere, dominum altâ voce

vocare, illum concutere, labiis labia premere, ut animam ei

infundat ; tandem incredibili cum lætitiâ animadvertit spiritum

liberiùs meantem.

Pergit igitur eum reficere ; Robinsonque paulatim redeunte animo

allevans oculos voce debili interrogat : « Ubinam ego sum ? —

Inter amplexus meos, carissime omnium domine, » respondet

Vendredi effusus in lacrymas. Tum erat res spectaculo digna hinc

Robinsonem videre servatori suo gratias agentem, inde Vendredi

gestientem et quasi amentem lætitiâ, quòd dominum ad vitam

revocâsset.

Deinde Robinson somno recreatus est in lectulo quem è nave

abstulerat. Cùm die oborto vires suas recuperavisset, non sine

magno dolore vidit navem penitùs evanuisse. Quippe avulsarum

tabularum fragmenta ad littus delata indicabant illam vi

tempestatis fractam omninò et dissolutam esse. Tum Robinson et

socius omnes navis reliquias in littore diligenter colligunt ;

quippe qui conjectarent tabulam quamque, aut quodvis tigillum

magno sibi usui fore.

Nunc opes omnes servatæ in arcem transportandæ erant. Robinson

statuit ut vicibus quisque alternis bajuli custodisque

ministerio fungeretur. Tormenta bellica complevit pulvere

nitrato, atque in littore collocavit, ore mare versùs directo.

Tum apud tormentum ignis accenditur, quo illud, si res

postulâsset, exploderetur. Primus ipse Robinson cœpit copias

transvehere. Canis villosus, qui nunquam ab ejus latere

recedebat, comes fuit in itinere haud inutilis. Scilicet

Robinson illum vehiculo quod in navi invenerat canem ita

alligavit, ut esset adjutor non mediocris. Dentibus insuper

fasciculum portavit, quodquidem jam anteà edoctus fuerat.

Cunctos deinde lamas mansuetos atque oneribus gestandis jam

assuefactos secum adduxit, ut iis quoque ad opes transferendas

uteretur. Qui cùm essent septem numero, singuli autem oneri

centum et quinquaginta librarum portando pares, facile est

intelligere quantum universi facto agmine advexerint. Congestas

verò copias Robinsonis spelunca et cella capere non potuerunt.

Igitur tentorium amplum in vestibulo arcis exstruere properat.

Robinson, forficibus, acubus, filisque nunc instructus,

celeriter hoc opus promovit, atque octo dierum spatio, suo

quæque loco fuerunt recondita.

Jam erant Robinsoni socioque grata quibus vacarent opera.

Instabat verò maximè ut sibi casam ædificarent, ubi, quas

spelunca capere non poterat, commodiùs tutiùsque copiæ

conderentur. In quoquidem, fabrorum lignariorum ars illis

exercenda fuit, quam neuter didicerat.

Tunc verò nullum erat opus quod Robinsonis industriam

solertiamque difficultate vinceret. Itaque facili negotio

arbores detruncare, trabes conjungere atque erigere, parietes

lateritios conficere : quæ casa foliis cocossæ tecta tuguriis

agricolarum nostrorum haud absimilis erat.

Posteà omnibus, ut par erat, conditis, Robinson arcem munire

constituit. Ac primò, ut erant nunc ferreis spathis instructi,

fossa, quæ cingebat arcem, ita refecta est, ut esset latior

altiorque. Deinde postes eriguntur, ponsque versatilis ita

adstruitur, ut erectus sit pro portâ. Tum tormenta in aggere

collocantur, binis dextrum, binis sinistrum latus totidemque

faciem castelli tuentibus. Nunc licebat ab impetu barbarorum

esse securis, atque insuper patebat ipsis facilis aditus

exitusque.

Interim messis advenerat. Robinson vetere gladio pro falce usus

est ad zeam demetendam, sed, ad effodiendos solanorum bulbos,

ligone inter res servatas reperto. Tum Robinson duo tribula

confecit ; socioque eorum usum edocto, ambo zeam uno die

extundunt ; duos saccos inde replent, sex circiter modiorum

mensurâ. Pane nautico ad victum aliquot mensium instructi erant.

Quo consumpto, Robinson ipse panem coquere constituit.

Nimirùm molam manuariam è nave apportaverat. Nihil igitur ei

defuit nisi cribrum densum ad cribrandam farinam, furnusque ad

coquendum panem. Cribri loco, telæ genus apud Indos confectum

repertumque in nave adhibuit. Furnum verò haud difficile fuit

fabricare.

Cùm autem Robinson agriculturæ tum propter ejus utilitatem, tum

propter jucunditatem inprimis operam dare cuperet, officinam

vomeribus instrumentisque aliis conficiendis idoneam exstruere

constituit. Quippe qui nunc haberet follem, tantamque ferri

copiam, quanta sibi per totam vitam, quàm longa foret, sufficere

videretur. Igitur pluvii temporis partem ferramentis conflandis

et excudendis impendunt ; quodquidem post nonnullos conatus

irritos præclarè illis successit. Posteà et aratrum

excogitaverunt tam leve et aptum, ut lamæ ipsæ sensim arando

assueverint. Tum occâ perfectâ, exacto tempore pluvio, duos

frumenti modios, unum hordei, dimidium pisorum terræ commisit,

quæ herbescentem brevì fudit viriditatem, et intra duos menses

semina sibi commissa incredibili fœnore reddidit.

Interim capra duos pepererat hædulos, ita ut hoc quoque

animalium genus in insulâ propagaretur. Canis custodis munere

noctu fungebatur. Psittacus sive inter cœnandum, sive inter

laborandum eos garriendo recreabat. Lamæ autem nunc summam

utilitatem illis præstiterunt : hæ enim non solum lac, caseos,

butyrumque præbebant ; illi verò in agris colendis magno erant

adjumento. Sic ad vitæ felicitatem perfectam nihil Robinsoni

deerat, præter parentes et patriam. Tunc enim ex omni parte

beatus fuisset.

————

Caput vigesimum sextum.

Adsunt ! adsunt ! — Arma inter socios dividuntur. — Paratur

bellum. — Duo viri adversùs quinquaginta. — Victoris clementia.

Hæc inter sex menses effluxêre, nec Vendredi ullam denuò de

patriâ repetendâ mentionem domino fecerat. Sæpiùs autem,

confecto labore, montem, unde insulam, in quâ natus erat,

prospectaret, conscendere solebat. Ibi meditabundus sedebat,

lugens quòd à patre in perpetuum disjunctus esse videretur. Et

ipse Robinson tacebat de hoc itinere ; quippe qui non posset

amici votis priùs obsecundare, quàm cuncta ad novum vivendi

genus fuissent disposita.

Nunc autem absolutis rebus maximè necessariis, Robinson primus

navis ad socii patrem arcessendum denuò parandæ auctor fuit. Quo

audito, Vendredi tantâ etiamnum quantâ priùs lætitiâ affectus,

gratum erga Robinsonem animum eodem modo declaravit. Proximo

igitur die opus inchoatum est, instructisque idoneis securibus

longè feliciùs res cessit.

Die quâdam, Robinson, in negotio quodam domestico occupatus,

socium ad littus misit, ut testudinem quæreret ; diù enim grato

hoc cibo caruerant. Ille verò brevì magnâ cum festinatione

rediit ; anhelans pavitansque hæc sola proferre potuit :

« Adsunt ! adsunt ! » Territus ipse Robinson interrogat quisnam

adsit. « Ô domine ! una, duæ, tres, sex scaphæ ! » Numero

scilicet inter tres et sex, propter animi agitationem, reminisci

non potuit.

Robinson quàm velocissimè collem conscendit, atque non sine

horrore agnoscit, Vendredi non erravisse ; atque ipse numerat

sex scaphas barbaris repletas, qui appellere littori conabantur.

Tum celeriter descendit, sociique trepidantis animum confirmat,

interrogans an fideliter et strenuè cum ipso stare velit, si cum

barbaris sit decertandum.

« Vita mea tua est, » respondit ille, cùm interim satis firmatus

fortitudinem pristinam in animum revocâsset. « Age verò,

Robinson exclamat, absit ut barbari inhumana exsequantur

consilia ! Quæ constituerim ego, tibi inter eundum exponam ;

nunc non loquendi, sed agendi tempus est. »

Tum unum è tormentis è vallo deducit, rotis suffultum ; sex

sclopeta majora, quatuor minora, repletaque illa, cum duobus

gladiis profert. Uterque duobus sclopetis manuariis gladioque

cingulum instruit, tria sclopeta majora humero imponit,

tormentoque trahendo adjungitur. Abundabant prætereà globis

plumbeis majoribus minoribusque, et pulvere nitrato. Sic cum hoc

militari apparatu fortiter ad bellum progrediuntur.

Ponte versatili trajecto, consistunt. Tum Robinson socio omne

belli consilium exposuit. « Montem circùm, ait, atque per

densissimam sylvam ibimus, ne ab hostibus conspiciamur. Tum in

arbustis densis ad littus ferè procurrentibus ad eos propiùs

accedemus. Cùm erimus intra teli jactum, subitò tormentum

explodatur bellicum, quo barbari, credo equidem, territi,

relictâ prædâ, in scaphas confugient. » Tum commilitoni manum

porrigit ; et uterque se fortissimi militis officio functurum

pollicetur.

Interim tacito gressu usque ad extremam dumetorum partem

perveniunt. Robinson comitis auri insusurrat, ut quàm cautissimè

post magnam quamdam arborem adrepat, redeatque sibi declaraturus

num hostes inde conspici possint. Vendredi, reversus, nuntiat

optimè illos observari posse, ignem circumsidentes, ossaque

alterius captivi jam mactati assata rodentes ; alterum non

procul ab illis vinctum jacere ; hunc ex albo genere hominum

videri, et pari neci destinatum.

Non tenuit iram Robinson, de viro albo inprimis audiens. Tubum

opticum, quem nave servatum secum apportaverat, prætendit post

arborem ipse collocatus, et ea quæ Vendredi retulerat, ipse vera

esse deprehendit. Quinquaginta circiter cannibales apud ignem

consederant ; captivum verò jacentem Europæum esse facilè

agnovit. Tum autem exarsit, sanguis fervet, pectus æstuat. Si

verò primum hunc animi motum sequitur, temerè impetu facto

multùm effundet sanguinis : novit enim rationem cæcâ animi

perturbatione vinci nunquam oportere ; itaque indignationem

cohibet.

Ad eam deinde partem dumetorum, quæ longiùs excurrebant,

progressus, animadvertit hiatum mediocrem è longinquo vix

conspiciendum. Collocatum ibi tormentum ita dirigit, ut globus

super capita barbarorum emissus neminem lædat. Deinde socio

tacitè significat ut accuratè ipsum in omnibus imitetur, quæ

agentem ipsum viderit.

Quo facto, duo sclopeta ponit humi, tertium manu tenet : quod

Vendredi imitatus est. Tum funem incendiarium rimulæ tormenti

admovet. Ignem pulvis concipit ; globus exploditur. Fragore

audito, barbari è cespitibus ad terram procidunt, quasi omnes

unà occisi, Robinson et socius in exitum rei intenti erectique,

ad pugnam, si necesse foret, cætera parant. Mox verò barbari,

terrore, quo primùm perculsi fuerant, parumper sedato, in pedes

se erigunt. Pavidiores ad scaphas profugiunt, fortiores arma

capiunt.

Illi verò, solo tormenti fragore exterriti, neque ignem, neque

globum viderant ; itaque terror eorum Robinsonis exspectatione

minor fuit. Cùm autem nihil circumspiciendo animadverterent quo

rursus terrerentur, animum statim receperunt. Fugientes quoque

revertuntur ; cuncti horrendum clamorem edunt, atque sævissimo

vultu gestuque arma vibrantes chorum bellicum instaurant.

Robinson hæret etiam dubius, donec choro finis fieret. Cùm verò

vidisset barbaros iterum considere, duosque mitti qui Europæum

adducerent mactandum, tum diutiùs iram cohibere non potuit.

Scilicet præcipit socio voce submissâ : « Tu ad dextram, ego ad

sinistram : Deus nos adjuvet ! » His dictis, sclopetum ipse

explodit : idem facit Vendredi, qui meliùs Robinsone

collineaverat. In sinistrâ enim parte quinque, in dextrâ tres

tantùm prociderunt. Ex quibus octo, tres interfecti, quinque

vulnerati modò erant, Mira fuit festinatio quà jam omnes qui

illæsi fuerant, fugam corripuêre. Alii, alia in loca

aufugientes, immanem edunt ejulatum. Robinson nunc prorumpere

gestit, ut fugientes persequatur, miserumque Europæum vinculis

liberet ; sed obstupuit sanè, cùm nonnullos fugientium rursùs

coalescere, et se ad defensionem parare vidisset. Itaque quàm

celerrimè alterum sclopetum arripit. Idem Vendredi, amboque suum

quisque explodunt. Hìc duo tantum occubuerunt barbari. Nonnulli

autem, vulnerati scilicet, clamantes atque ululantes, amentium

instar, discurrunt ; alii cruenti, alii vehementer læsi. Ex

istis non multo post tres etiam semianimes procidunt.

« Agedum, Vendredi, » Robinson exclamat, dum sclopetum abjicit

explosum, ut tertium repletum arripiat ; « prorumpamus. » His

dictis, facto impetu, ambo in campum ruunt, Robinsonque ad

captivum provolat. Dum autem ad illum accedit, nonnullos

barbarorum fugientium animadvertit gradum sistere, atque ad

pugnam se componere. Hoc Robinson socio innuit. Quiquidem, signo

ejus intellecto propiùs accessit, sclopetoque exploso unum ex

illis prostravit.

Interim Robinson cultro vincula secat, quibus captivi manus

pedesque constricti erant. Tum Germanico sermone interrogat,

quisnam sit. Captivus Latinis verbis respondet se Christianum et

Hispanum esse. Tunc illi Robinson sclopetum manuarium gladiumque

porrigit, ut ad pugnam dirimendam ipse auxilio sit. Hispanus vix

sclopetum gladiumque acceperat, cùm furore percitus, bellumque

commune recentiore ira gerens, in barbaros impetum facit, et dum

cæteri ad scaphas se recipiunt, nonnullos cunctantes cædit.

Jamque illi velis remisque aufugêre.

Vendredi Hispanusque unam è scaphis relictis conscendere

statuunt, ut fugientes persequantur. Robinson autem eos à

consilio avertit, his dictis : « Abundè est, amici ! sanguinis

humani satis profudimus, plus fortasse quàm fas erat. Cæteri

vivant, cùm nobis porrò nocere nec velint, nec valeant. »

« Fieri autem potest, excipit Vendredi, ut majore numero

revertantur. — Sit sanè ! » Robinson respondet, ejus humerum

leniter percutiens ; « nonne exercitus quoque noster auctus

est ? » Hispanum ostendens. « Nunc licet nobis vel legionem

integram istorum aggredi cædereque, seu in aperto, seu intra

vallum præliemur. »

Jam vir noster, ut erat humanissimus, campum pugnæ lacrymans

circumivit, si fortè cuiquam barbarorum adhuc spirantium posset

succurrere. Plurimi autem exspiraverant ; cæterique, inter manus

ejus vinum vulneribus instillantis, animam efflant. Unus et

viginti numero barbari desiderati sunt ; nec vulneratus quidem

ullus inter victores fuerat.

————

Caput vigesimum septimum.

Vendredi patrem suum invenit. — Hispanus narrat suos casus.

Robinson, cupidus scaphæ quam barbari reliquerant inspiciendæ,

ad eam accessit, atque non sine magnâ admiratione in illâ

invenit hominem alium, manibus pedibusque miserabiliter vinctum,

mortuo quàm vivo similiorem.

Robinson statim solutis ejus vinculis, eum erigere nititur. Hic

verò neque stare, neque loqui poterat ; flebiliter potiùs

ingemebat, ratus nimirum se nunc ad mortem trahi. Cùm ille gente

barbarus, non autem Europæus esset, Robinson socium vocat

mortuorum corpora congerentem, ut patrio sermone hominem

alloquatur. Vix autem Vendredi captivum conspexit, cùm

spectaculum ejusmodi insecutum est, quod Robinson et Hispanus

non sine lacrymis intueri potuerunt. Scilicet Vendredi, subito

quasi lymphatus, in captivi amplexus provolare, eum osculari,

urgere ; clamare, ridere, exsultare, saltare, flere, manus

torquere, faciem et pectus fœdare, iterùmque exclamare, amentem

denique toto habitu referre. Diù quoque et multum Robinson

socium priùs interrogavit quàm ille hoc unum breviter domino

respondisset : « Pater meus ! »

Jam verò cuncta quibus optimus ille juvenis lætitiam pietatemque

exprimere gestiebat, verbis nemo descripserit. Vicies ille è

scaphâ in terram, è terrâ in scapham prosilit. Robinson vini

aliquantulùm quod in lagenâ reliquum habebat, filio tradit, quo

patris membra tumentia foveat. Tum paululùm secessit, ut

Vendredi liberiùs sese totum daret lætitiæ.

Ac aliquantò post reversus, interrogat an cibum aliquem patri

præbuerit : tum respondenti se minimè adhuc de hoc cogitâsse,

Robinson jentaculum suum ipsi offert, quod hic patri tradidit.

Tum repentè è scaphâ prosiluit, atque ita celeriter procurrit,

ut jam extra conspectum esset priùs quàm Robinson eum posset

interrogare. Mox autem reversus est, manu alterâ urceum aquæ

plenum, alterâ panem caseumque tenens. Illum patri, hunc domino

porrigit, ut jentaculum, quo ille se defraudaverat, compensaret.

Senex aquâ gelidâ subitò recreatus est ; quippe qui siti

excruciatus in eo erat ut prorsùs deficeret.

Jam Robinson ad Hispanum in gramine prostratum languentemque se

convertit ; istum quoque à socio potu ciboque reficiendum

curavit. Tum illum ad scapham deducit, in quam, tormento quoque,

sclopetis spoliisque interfectorum oneratam, Vendredi saltu se

dedit ; tamque velociter, vento quamvis adverso, eam remis

impulit, ut Robinson navigantis cursum in littore pedibus

incedens vix æquaret.

Brevì ad arcem perventum est, in quam omnes nunc ab omni

periculo liberati ingressi sunt. Tum hospites ambo cœnam

salubrem parant. Et certè Robinson subrisit, cùm cogitâsset se

personam regis referre. Toti scilicet nunc insulæ imperitabat ;

omnes ejus subditi vitam illi acceptam referre debebant, ab ejus

nutu pendere, atque, si opus esset, vitam ipsam pro domino

profundere.

Tunc sic socium Robinson alloquitur : « Duplici nomine festus

nobis hic dies habebitur : tum quod duos homines ex faucibus

barbarorum eripuimus ; tum quòd tu ipse, ô amice, patrem tuum

recepisti. Lautissimis igitur dapibus hodie mensam instruamus. »

Inter epulandum narravit Hispanus, quo fato inter manus

barbarorum incidisset. Cùm ille sex ferè menses inter eos

versatus fuisset, eorum linguam ita didicerat, ut cogitata

verbis exprimeret, Vendredique apud dominum munere interpretis

fungebatur. Summa eorum, quæ nunc ille narravit, hæc est :

« Navis nostra ad mercaturam nigrorum hominum faciendam profecta

erat. Ab orâ scilicet Africæ venimus, ubi varias merces ex

Europâ cum granulis aureis, ebore atque hominibus nigris

mutaveramus, odioso quidem et inhumano quæstu : hos centum

numero navi imposueramus in Americam transvehendos. Jam viginti

eorum vitâ excesserant, aliis quippe super alios promiscuè

congestis. Tempestas sæva et diuturna ab itinere deerrantes ad

oram Brasiliæ nos abripuit. Cùm navis fatiscere cœpisset, nec in

altum reverti gubernator auderet, satiùs duxit oram terræ

continentis legere. Exortâ subito novâ tempestate, ventis

reflantibus rejecta est navis à continente, et noctu prope

insulam quamdam in scopulos conjecta. Nonnullâ explosimus

tormenta, et, sicuti fieri solet, significavimus nos in

discrimine versari, et statuimus navem, quoad fieri posset, non

deserere. Hâc mente servorum nigrorum vincula solvimus, ut illi

nos ad aquam undique per compages laxatas abundantem hauriendam

adjuvarent. Qui simul liberos se sentiunt, factâ conspiratione,

scaphas occupant ad libertatem simul vitamque servandam. Tum

inopes consilii hæsimus. Illos enim vi adhibitâ cogendi potestas

nobis non erat ; quippe nos quindecim numero, illi octoginta,

multi quoque eorum nostris armis potiti. Neque tamen minùs

anceps periculum erat derelictis in nave scopulis hærente, sine

scapharum auxilio : ad preces igitur confugimus, eos orantes qui

paulò antè servi erant, ut vel remanerent, vel nos secum

abducerent. Hìc verò non possum quin humanitati illorum laudes

debitas persolvam. Etsi enim illis sævissimè usi fueramus, tamen

misericordiâ commoti hoc nobis concesserunt, ut in scaphas, sed

cuncti inermes, admitteremur.

« Tum in eas desiluimus, tantâ multitudine, ut penè

submergerentur. Interim dum ad insulam proximam tendimus,

mutatus subitò ventus nos, quantumvis remis connisos, in altum

propulit. Tum verò præsentissimum fuit vitæ discrimen. Attamen

scaphæ, quamvis maximè oneratæ, et fluctibus crebris jactatæ,

undarum vim superabant ; ac demùm præter omnem exspectationem,

nemine amisso, ad insulam planè ignotam delatæ sunt, cujus ab

incolis humanissimè excepti sumus. Vitam apud illos hùc usque

degimus, suo quisque modo, misero illo quidem ; barbari quippe,

nullum agrum exercentes, piscibus tantùm fructibusque vescuntur.

Illi nobiscum libenter suam cibariorum paucitatem

communicaverunt, nosque docuerunt quâ arte piscarentur, ut ipsi,

quæ essent ad vivendum necessaria, pararemus. Longè melior sanè

erat nigrorum hominum conditio ; quippe qui et huic vitæ

assueti, et nunc in libertatem vindicati essent.

« Paucis abhinc diebus gens quædam finitima insulae bellum

intulit. Tunc omnes arma capiunt : nos quoque existimamus

nostrum esse officium, sanctum atque solemne, hospitibus tam

humanis auxiliari.

« Ego quidem à latere fortissimi illius senis pugnavi, qui

leonis instar in hostes densissimos irruit. Quem cùm ab hostibus

circumventum vidissem, dum dimicanti opem ferre propero, ipse

infelix cum eo captus sum. Duos inde dies duasque noctes manibus

pedibusque vincti degimus, siti insuper fameque excruciati.

Hodierno autem die vix exorto ad scaphas protrahimur, scilicet

ut, pro fero suo more, prædam illi vorarent. Tum verò divina

providentia, vos, ô viri fortes magnanimique, ad nos servandos

misit, ut vobis ejusmodi beneficium deberemus, quod solvere

nunquam erit in nostrâ potestate. »

Hispanus his dictis conticuit ; effusis autem lacrymis

significavit quàm grato esset animo. Robinson incredibili cum

lætitiâ comperit verissimum esse quod priùs conjecerat,

Vendredique cum eo divinæ providentiæ et sapientiam et

benignitatem admiratus est.

————

Caput vigesimum octavum.

Concio advocata. — Legati missi. — Leges institutæ. — Spelunca.

— Monstrum.

Proximo die, Robinson omnes sibi subditos convocavit, ut rem,

quæ diutiùs differri non poterat, conjunctis viribus

perficerent.

Scilicet verendum erat ne, malignis jacentium in campo pugnæ

cadaverum vaporibus, pestis funesta exoriretur. Itaque cuncti,

suâ quisque instructus securi, conveniunt ; cæsisque lignis,

Romanorum morem imitati, corpora defunctorum comburunt. Interim

Vendredi patrem suum docuerat, quantum gentes benè moratæ ab

humanâ carne abhorrerent. Quodquidem mirum seni primò visum

est : filius autem, expositis omnibus quæ ipse à domino

acceperat, brevì patrem eò adduxit ut morem istum inhumanum

aversaretur. Senem illum Dominicum Robinson proptereà

appellavit, quòd die dominicâ eum servaverat.

Jam ille universos in concionem vocat, in quâ Vendredi iterum

interpretis munere, cùm erga Hispanum, tùm apud senem Dominicum,

functus est. Robinson verò, ut apud ipsum summa imperii erat,

his verbis incipit : « Ô amici, quos Dei providentia socios mihi

adjunxit, omnia nunc possidemus quae ad benè beatèque vivendum

requiruntur : absit verò ut ego his bonis tranquillo animo et

quieto fruar, quandiù intellexero esse alios homines qui, cùm à

naturâ jus æquum illis fruendi acceperint, inopiâ tamen et

miseriâ opprimantur ! Hìc loquor de popularibus tuis, ô amice,

quem mihi communis ab Europâ origo propiùs jungit, de Hispanis

scilicet qui barbarorum sunt adhuc in potestate. Itaque hoc à

vobis peto ut suam quisque sententiam dicat, declaretque quâ

potissimùm ratione eos in societatem hujus nostræ conditionis

adsciscamus. »

Hæc fatus, unumquemque sententiam proferre jubet. Hispanus se

vel unum eos, in scaphâ de hostibus captâ, adducturum

pollicetur. Dominicus profitetur se idem facere paratum.

Vendredi autem censet satiùs esse patrem suum senem manere,

optatque ut sibi liceat Hispano sese addere. Tum nobile patrem

inter et filium fuit certamen, utri potissimùm contingeret vitæ

periculum adire. Itaque Robinson coactus est, ad rem dirimendam,

sententiam ipse suam dicere, cui omnes læti obtemperaverunt. Hæc

erat, ut Hispanus cum Dominico proficisceretur, Vendredi autem

apud se remaneret.

Addidit verò, priusquàm ambo illi in viam se conferrent, necesse

esse ut, arato agri decies majore spatio, semina sererentur ;

aucto enim colonorum numero, victum quoque necessarium augendum

esse. Igitur per aliquot hebdomades continuas, agricola quisque

factus est : operariorumque diligentiâ, feliciter omnia et citò

confecta sunt ; cunctisque intra quindecim dies absolutis,

constitutum iter paratur. Sed priùs quàm proficisceretur,

Hispanus probi gratique in Robinsonem animi documentum edidit,

quod et prudentiam ejus declaravit. Scilicet confessus est

populares suos, ipsius instar, esse remiges de plebe, rude genus

et incultum ; neque sibi eorum mentem adeò perspectam esse, ut

sponsor fiat de ipsorum fide ac voluntate ; itaque se optimum

censere, à Robinsone, ut potè domino, leges certas constitui,

neminemque in insulam adducendum esse, nisi priùs legibus illis

sese obstrinxerit. Robinson, lætus hospitis fide, ejus consilio

obsecutus est. His autem verbis leges scriptæ erant.

« Quicumque in insulâ vivere, atque in partem commoditatum, quas

illa præbet, admitti cupit, eum oportet :

« 1º. Voluntati domini illius insulæ legitimi in omnibus

obedire ; cunctisque institutis, quæ ille ad salutem communem

civium promovendam præceperit, obtemperare.

« 2º. Vitam agere in labore, temperantiâ et honestate : nemo

enim in hâc insulâ tolerabitur, qui ignaviæ, qui luxuriæ aut

ulli turpitudinis generi se dederit.

« 3º. Abstinere ab omni rixâ : siquis autem injuriam acceperit,

ne sit in propriâ causâ judex, sed querelam ad insulæ dominum

deferat, aut ad eum qui judex ab illo constitutus fuerit.

« 4º. Omnes labores ad communem utilitatem necessarios libenter

suscipere, ac, si res postulabit, domino, vel cum vitæ

discrimine, opem ferre.

« 5º. Si quis ullam ex his legibus æquissimis violare ausus

fuerit, cæterorum officium est adversùs eum coalescere, ut

pareat, aut ex insulâ in perpetuum ejiciatur.

« Neminem verò non hortamur ut has conditiones seriò perpendat,

nomenque jurisjurandi loco non subscribat, nisi priùs statuerit

illis quàm religiosissimè obtemperare.

« Robinson. »

Has leges scriptas Hispanus in vernaculum sermonem vertit. Quo

facto, ille et calamis et atramento instruitur, ut populares

ejus nomen legibus propositis priùs subscribant, quàm

proficiscantur. Tum viaticis scaphæ impositis, magnâ cum pietate

valedicunt Robinsoni socioque, et vela faciunt.

His peractis, Robinson, comite Vendredi, domum venando redit.

Sed non longè processerat, cùm canis stetit latrans ad imam

rupem arbustis consitam. Accedunt ambo propiùs, hiatumque in

rupe deprehendunt adeò arctum, ut irrepere, non verò ingredi,

possent. Robinson socium tentare jussit num per hiatum istum

posset se immittere. Qui caput cùm vix admovisset, horrendo

clamore retraxit, nihilque Robinsonis admonitionem curans,

amentis instar aufugit. Tandem Robinson, eum assecutus, causam

fugæ rogat : « Heu ! heu ! respondet Vendredi, fugiamus !

monstrum horrendum vidi, ingens, ardentibus oculis, faucibus

tantis ut nos ambo simul absorbere possit.

« — Ehem ! Robinson excipit, fauces satis amplas dicis : attamen

ipse rem explorabo. — Ô domine, exclamat Vendredi, ad pedes ejus

provolutus, per Deum te obsecro ; absit ut hoc facias : te

monstrum illud deglutiet ; tum miser Vendredi domino orbatus

erit. » Robinson subridens interrogat, an ipse ab illo devoratus

fuerit. Cùm Vendredi obmutesceret, illum Robinson domum jussit

festinare, ut lampadem accensam quæreret. Ipse interim ad

speluncam reversus sclopeto armatus, ad ostium se collocat.

Mox Vendredi cum lampade redit, dominumque iteratis precibus

orat, ne morti certæ ultrò se objiciat. Robinson autem, qui re

deliberatâ timoris expers erat, hortatur socium ut animo

confidat. Tum lampadem sinistrâ, sclopetum dextrâ tenens,

monstro fortiter obvius fertur. Capite vix immisso, ad dubiam

lampadis lucem ipse quoque aliquid conspicatus est quod sibi

horrorem incussit. Neque adeò tamen aufugere voluit ; sed admotâ

propiùs lampade, perspexit nihil planè illud esse nisi lamam

ætate fractum, et senio mox interiturum. Scilicet cùm iis

animalibus, quæ sic degunt uti natura se habet, vires non jam

suppetunt ut anquirant et parent quæ sunt sibi ad victum

necessaria, tum sese in latibula recipiunt, ubi languore aut

inediâ consumuntur.

Cùm igitur Robinson circumspiciendo nihil deprehendisset præter

animal illud minimè timendum, penitùs in speluncam irrepsit,

vocato ad se Vendredi. Hic etsi vehementer trepidabat, non

potuit quin dominum ducem sequeretur, atque non sine admiratione

vidit quantoperè magnitudinem monstri timor exaggeravisset.

Cùm jam lama in eo esset ut ageret animam, Robinson illum ex

antro propellit, quem, cùm exspiraverit, terrâ obruat. Quo

facto, curiosiùs locum explorantes, inveniunt antrum satis

amplum et jucundum, ex quo magnam in posterum utilitatem se

capturos sperabant : scilicet illud quasi de industriâ excavatum

erat. Hoc statim Robinson elegit, ubi, fervidissimo solis æstu,

frigus captaret. Itaque missus est Vendredi ut instrumenta

afferret, quorum ope cœperunt ostium antri amplificare ; atque

in hoc opere, dùm abessent duo legati, tempus non sine

jucunditate consumpserunt.

————

Caput vigesimum nonum.

Navis anglica appulsa ad insulam. — Quo casu. — Magna Robinsonis

in præfectum merita. — Spes liberationis.

Octo jam elapsis diebus nondum legati redierant. Vendredi

sæpissimè nunc ad montem procurrebat ; nec tamen, quamvis

intentis intueretur oculis, quidquam conspiciebat. Tandem die

quâdam, cùm Robinson domi occupatus esset, ecce subitò redit

ille exsultans, ac procul : « Adveniunt ! adveniunt ! » Hoc

nuntio lætus Robinson, telescopio arrepto, ad collem properat.

Inde è longinquo prospicit scapham ad insulam tendentem. Sed,

quassans caput, « Incertum, ait ille socio, an hoc verè sit quod

exspectamus. » Vendredi expalluit : Robinson iterum speculatur ;

nunc jam res est non dubia. Scilicet Europæana erat navicula,

albique homines in eâ armati. Extemplò socii alium collem

conscendunt, certiora visuri. Quantus verò fuit stupor

cernentium navem ingentem Anglicam, in anchoris stantem !

Tum Robinsonis animus admiratione, metu, lætitiâ invicem

afficitur. Hinc enim gaudet spe liberationis ; inde verò stupet

metuitque, quòd non liquet quo consilio navis ista hoc

appulisset. Itaque veritus ne piratæ essent, in colle arboribus

virgultisque consito se sociumque collocat in speculis. Inde

cernunt scapham undecim hominibus oneratam ad littus appellere,

ex quibus octo armati, tres reliqui inermes vinctique. Hi quidem

vix in littore expositi vinculis soluti sunt. Unus ex illis

misericordiam armatorum implorabat. Reliqui duo manibus sublatis

à Deo auxilium et salutem petere videbantur. Quibus conspectis,

Robinson perturbatus et anceps consilii stetit. At brevì non

sine horrore videt nonnullos nautarum strictis gladiis necem

captivo intentantes, ac deindè tribus captivis relictis proximum

petentes nemus. Illi intereà sedebant mœsto dejectoque vultu, ad

cogitationes quid deinde futurum esset dolore converso. Tum

Robinson, cujus in mentem alienis malis propria revocabantur,

miseris istis hominibus vel ipsius vitæ periculo opem ferre

statuit. Igitur Vendredi jubetur sclopeta, gladios apparatumque

tormentarium quàm celerrimè afferre : ipse remanere satiùs

duxit, speculaturus quæ sequerentur. Cunctis igitur ad pugnandum

paratis, magnâ cum voluptate nostri animadvertunt nautas

vagantes in umbrâ passim recubare, ut somno, diei fervidissimo

tempore, indulgerent. Tum Robinson, cùm paululùm exspectâsset,

confidenti animo ad miseros illos accedit. Qui cùm facie à

Robinsone aversâ sederent, attoniti stupuerunt, auditâ voce

subito clamantis : « Quinam viri estis ? » At illi exsilire,

fugamque parare. Robinson verò Germanico sermone hortatur, ne

timeant ; se servatorem adesse, et de patriâ, de malis, et quid

opis ipse ferre posset, interrogat. « Angli sumus, » respondet

unus, qui Germanicam linguam apprimè intelligebat. « Ego sum

præfectus navis : nautæ mei, conjuratione factâ, navi meâ potiti

sunt. Primo statuerant me cum viris istis bonis interficere ;

tandem vitam deprecantibus concesserunt. Vita autem in hâc

insulâ desertâ, inopiâ et miseriâ perituris, est ipsâ morte

acerbior. — Ego vos, inquit Robinson, ex omni difficultate

expediam, vel ipsius capitis mei periculo, sed duplici lege,

scilicet ut mihi tu, quandiù in insulâ, cum tuis pareas ; deinde

ut, si navem tuam tibi restituere mihi contigerit, me meosque in

Angliam revehas. » Quæ cùm præfectus affirmando promisisset, tum

Robinson sclopeto quemque gladioque armavit, eâ tamen

conditione, ut iis nemo ante uteretur quàm ipse jussisset.

« Scelestos homines, addit ille, somnò nunc sopitos, et passim

jacentes occupemus ; sed incruenta sit victoria. »

Tum illi toti ab luctu versi in iram, ducem secuti sunt ;

Vendredi laqueos, quibus illi ligati fuerant, secum ferente. Jam

ad proximum accedunt, in faciem prostratum, et somno tam alto

oppressum, ut, manibus pedibusque vinctis, os ei priùs

obstruxerint quam penitùs experrectus esset. Manibus à tergo

revinctis, in eodem statu immotus manere jubetur ; qui, si vel

minimam vocem ediderit, jugulabitur.

Quo facto, ad secundum properant, quem ligatum pariter supinum

collocant, eadem, nisi sileat, intentantes. Et jam, favente

supremo illo scelerum vindice, sex in vinculis erant, cùm

postremi duo, subitò experrecti surgentesque, arma corripiunt.

« Ô vos scelesti, exclamat Robinson, cernite socios, arma

abjicite ; pereat qui cunctabitur. » Hæc cùm intonuisset, illi,

gladiis abjectis, in genua se prosternere, supplicesque delicti

veniam à præfecto petere. Atque his etiam manus nodis

implicantur. Tum Robinson jubet universos in speluncam

contrudi ; ostioque validis arborum ramis obstructo, mandat

custodi ut interficiatur si quis claustrum tentat perrumpere.

Deinde socii facto agmine ad scapham se conferunt, quam vectibus

admotis in siccum protrahunt ; carinâ deinde perforatâ.

Sub horam post meridiem tertiam, tormentum è navi exploditur, ad

revocandos ex insulâ nautas. Quo signo ter repetito cùm nemo

rediisset, alia scapha è navi profecta est ad insulam. Tunc

Robinson cum sociis in collem se recipit. Scaphâ appulsâ, nautæ

ad priorem currunt, quam vident in sicco, et perforatam. Jam

circumspicere, sociosque nomine vocare. Nemo autem fuit qui

responderet. Illi decem numero erant, armati omnes. Robinson,

qui ex præfecto acceperat inter captivos tres esse qui non nisi

metu coacti venerant in sceleris societatem, Vendredi

gubernatoremque ad eos mittit ; cùmque illi veniam orâssent

impetrâssentque, tum armis redditis eos, quæ ipse præceperit,

sedulò exsequi jubet.

Interim qui posteriori scaphâ advecti fuerant, sustulêre

clamorem. Redditur et major à Robinsonis commilitonibus ; hoc

enim ille jusserat, ut advenæ in nemora allicerentur. Illi

scilicet, voce respondentium vix auditâ, sparsi hinc inde per

silvas vagantur. Sed nemine reperto, cùm jam advesperasceret,

noctem veriti, ad scapham redeunt, cursu et vano errore fessi.

Atque, ut quisque occurrit, excipitur ab insidiantibus, quorum

in manus sex ita inciderunt. Cùm quatuor alii reverterentur,

mittitur ad hos unus nautarum in gratiam receptorum,

interrogaturus, an sponte armis abjectis se submittere velint ;

nî faciant, insulae procuratorem, triginta abhinc passibus,

quinquaginta milites ex arce eduxisse, qui ipsos cæderent. Tum

Robinson armorum strepitum unà omnes edere jussit, ad verba

legati confirmanda. Priùsque illi terrore quàm bello vincuntur.

« An verò delicti veniam impetraturi sumus ? » quidam ex iis

tandem rogat. Cui præfectus in virgultis latens sic acclamavit :

« Vocem meam agnoscis, Thoma Smith ! Si illicò arma è manibus

ceciderint, vitam habebitis, Atkins excepto. » Scilicet ille

seditionis concitor fuerat. Tum universi statim arma abjicere.

Atkins autem exclamans, præfectum obtestatur ut sibi parcat

ignoscatque commune esse omnium scelus. Præfectus respondet, se,

quod unum posset, procuratoris eum clementiæ commendaturum ;

quod illi placuerit, exspectet.

Quo facto, Vendredi cum tribus nautis ad illos vinciendos

mittitur. Jam Robinson, qui procuratoris personam agebat,

accessit cum præfecto. Hic autem de captivis eos elegit, quibus

eam naturæ bonitatem noverat ut ipsos sceleris commissi verè

pœniteret : hi ad arcem, cæteri ad speluncam ducuntur. Ex iis

qui in antrum anteà conjecti erant, duos etiam adduci jussit, de

quibus benè quoque sperabat. Quomodo autem cum illis egerit, et

quæ posteà acciderint, restat ut narretur.

————

Caput trigesimum.

Fundata colonia. — Robinson relinquit insulam. — Quod accidit in

patriam redeunti. — Quomodo vitam deinde honestam et beatam

degit.

Quibus culpa remissa fuerat, hi, ante arcem collecti, decem

numero erant. Robinson, procuratoris nomine, qualem eum esse

ducebant, declarat, eâ lege ipsos seditionis veniam impetraturos

ut præfectum legitimum in recuperandâ nave adjuvent. Quæ

sententia etiam captivis denuntiatur. Tum utrisque captivis

simul et liberis unà conversandi copia data est, ut sese mutuò

in fide servandâ confirmarent, cùm hæc sola sontibus pateret

salutis via.

Interim fabro lignario mandatur ut alterius scaphæ perforatæ

carinam reficiat. Tum altera præfecto, altera gubernatori

traditur, nautis inter utrumque divisis, cunctique apparato

bellico instructi vela faciunt.

Robinson, cujus fortuna ex eventu hujus incœpti pendebat, tantâ

animi perturbatione sollicitudineque agitabatur, ut stare loco

nesciret : nunc in speluncâ sedere, nunc in collem adscendere ;

et quia noctu oculorum cessabat usus, auribus captare si fortè

aliquid è nave audiret. Augebatur sollicitudo exspectatione

signi de quo inter eos convenerat. Triplex scilicet explosio

nondum audita erat, etsi mediâ nocte ingruente.

Et jam spes omnis abierat, cùm subito fit sonitus è longinquo.

Robinson, quasi è somno repentè excitatus, aures erigit.

Sequitur altera explosio, et deinde tertia. Nunc constat navem

esse expugnatam ; nunc certò in Europam profecturus est. Tum

amens lætitiâ devolare, socium in gramine recubantem excitare,

amplecti, deinde ad arcem currere, sarcinasque raptim colligere.

Die nondum exorto, ad collem rursus properat ; eòque ubi navis

in anchoris stabat, oculos intendit, lucem diei plenam

exspectans : ac brevì conspicit præfectum navis, collem,

nonnullis ipsum comitantibus, conscendentem. Robinson uno impetu

ejus in amplexus provolat. Tum præfectus narrat se nave

feliciter admodum potitum esse, nemine occiso, nec vulnerato

quidem ; scilicet obscurâ nocte ita evenisse, ut nec

agnosceretur ipse, nec comites à nave prohiberentur.

Turbulentissimos seditionis auctores sibi quidem obstitisse,

captos verò in vincula fuisse conjectos. His dictis, cibos

quosdam delicatiores è nave afferri jubet, lætique omnes

lautissimo convivio recreati sunt.

Deinde præfectus Robinsonem rogavit, quidnam nunc sibi faciendum

mandaret, quo ipsi gratiam persolveret. Huic Robinson : « Præter

hesterna promissa, hæc tria te rogabo : primùm quidem ut hìc

commoreris, donec pater socii mei redierit ; tum ut me meosque

in nave excipias ; denique ut seditionis auctoribus veniam

condones. Hæc sola delicti pœna sit in hâc insulâ deseri. »

Præfectus, hæc pacta conventaque quàm religiosissimè servaturum

se pollicitus, captivos adduci jubet, pessimisque eorum

designatis pœnam irrogatam denuntiat ; neque illi sine lætitiâ

hoc audierunt, conscii quippe capitalis admissi facinoris.

Robinson eos benignè docuit quomodo victum quærerent, illisque

res suas omnes relicturum se promisit.

Dum noster hæc loquitur, Vendredi magno cursu anhelans nuntiat

patrem cum Hispanis advenisse. Cuncti igitur illis obviam

properant. Vendredi, cæteros prævertens, in amplexus patris

præcurrerat. Robinson non sine admiratione duas mulieres inter

advenas conspexit ; Dominicusque interrogatus docet uxores esse

duorum Hispanorum, quas illi in ipsâ regione susceperant. Hi

verò ubi audierunt Robinsonem mox profecturum, nonnullosque

remiges in insulâ relicturum esse, rogaverunt ut sibi quoque

liceret in eâ remanere ; se enim, omnibus auditis quæ alii

memoraverant, jucundiorem illâ sibi sedem non optare. Quibus

precibus Robinson annuit libentissimè ; gaudebat inprimis duos

hìc spectatâ probitate viros relinquere. Sperabat enim fore ut

eorum operâ et exemplo cæteri ad meliorem frugem reducerentur.

Hâc mente alios omnes eorum auctoritati subjicere constituit.

Itaque universos arcessi jubet : sex Angli erant, et duo Hispani

cum uxoribus. Quibus convocatis, suam Robinson declaravit

voluntatem, his verbis : « Neminem fore spero, qui mihi jus

deneget de rebus meis, id est, hâc insulâ, cum omnibus quæ in eâ

sunt, arbitrio meo statuendi. Opto autem ut omnium cujusque

vestrûm, qui hìc remansuri estis, conditio sit beatissima ;

atque ad id assequendum, certas leges non habentibus meum est

instituere, vestrum autem sequi.

« Hæc igitur accipite.

« Hos ambo Hispanos ego meos in insula vicarios constituo. Hi

præcipient ; vos parebitis. His committo apparatum omnem

bellicum, variaque instrumenta, eâ tamen lege ut illi vobis

necessaria præbeant ; vos autem cum iis honeste in pace vivatis.

« Ac principio Deum colite ; nulla enim civitas firma, nisi

fundamentum sit pietas.

« Proxima pietati sit justitia. Jus suum cuique tribuatur, ac ne

cui quis noceat.

« De cæteris ambo Hispani viderint. Illi fines agris

assignabunt, juraque, prout res postulabit, privata publicaque

statuent.

« Forsan et olim dabitur de vobis audire, aut me aliquandò

juvabit extremum in hâc insulâ mihi carissimâ vitæ, tempus

agere. Væ illi qui intereà instituta mea transgressus fuerit !

Ego hominem in cymbâ impositum fluctibus sævissima tempestate

agitatis tradam hauriendum. »

His auditis, assensêre omnes, obedientiamque polliciti sunt.

Tum noster ea notavit quæ secum aveheret : scilicet 1º. vestem è

pellibus à se ipso confectam, cum umbellâ ; 2º. hastam propriâ

quoque arte perfectam, arcum, securimque siliceam ; 3º.

psittacum, canem villosum, lamasque duos ; 4º. varia

instrumenta, quæ, cùm esset solitarius, fabricaverat. His

cunctis in navem transportatis, secundoque spirante vento,

proximo die proficisci constituunt. Jamque tempus adest. Tum

Robinson lacrymans eos qui remansuri erant ad concordiam

pietatemque sequendam denuò hortatus, ultimum vale acclamat, et

comitibus Vendredi Dominicoque navem conscendit. Hic inter

transeundum morbo assumptus est.

Felicissimus ad Portsmuthiam cursus fuit. Cùm navem Robinson

opportunè hìc invenisset Hamburgum tendentem, ab Anglicæ navis

præfecto discessit, atque alteram conscendere properavit : hæc

brevì solvit anchoras.

Dulcissima jam Robinsonis patria è longinquo cernitur ; jam in

ostium Albis advenêre, cùm subitò sæva tempestas exoritur,

navemque vi magna in oram conjicit. Tum quidquid valet

diligentia, quidquid peritia, adhibetur ; sed frustrà : venti

vehementia, omni conatu major, navem abreptam in arenas agit

tantâ vi, ut carina disrumperetur. Irruit extemplo in eam ingens

aquæ vis, adeò ut de eâ conservandâ omnes desperarent.

Navigantibus vix datur copia in scaphas desiliendi, ut morti, si

fieri possit, se eripiant.

Sic igitur Robinson cùm denuò naufragium fecisset, miser in

portum proximum advenit, neque quidquam servavit præter canem,

qui vectum in scaphâ dominum natando secutus est, et psittacum

in humero ejus sedentem. Multis post diebus, accepit inter

varias res servatas umbellam vestemque pelliceam fuisse

repertas.

Portus ad quem scapha appulerat, octo millia passuum ab Hamburgo

aberat. Audiit patrem suum senem bonâ valetudine gaudere, matrem

verò optimam vixisse ; quodquidem gravissimo eum dolore affecit.

Jam navi Hamburgum profectus, quatuor horarum spatio eò advenit.

Cùm sequente cane et psittaco humero insidente in terram

descendisset, per circumfusam spectantium turbam in hospitium

proximum se contulit. Inde nuntio ad patrem misso, curavit ut

bonus senex ad filium revisendum cautè præpararetur, quòd pater

tantæ non capax lætitiæ occubuisset.

Jam filius ipse per plateas satis sibi cognitas ad patrios

penates provolat, domumque assecutus in patris gaudio

trepidantis amplexus ruit. « Ô pater ! — Ô fili ! » Hæc tantùm

ambo eloqui potuerunt. Muti, trepidi, spirituque intercluso,

alter alterius è collo pendent, donec vis benigna lacrymarum

animum utriusque oppressum levavit.

Intereà Vendredi miratur frequentem tectis urbem, stupetque

inhians innumera rerum miracula, quæ nunc undique oculis

obversantur. Quorum adspectu satiari non potuit. Ac primo die

nullam rem ab aliâ distinguebat, tantâ animi perturbatione, ut

esset quasi hebes oculis et animo.

Pater Robinsonis institor erat. Proptereà optavit ut filius in

mercaturâ exerceretur, seque præstaret eum qui sibi defuncto

succederet. Robinson verò, labori consuetudine induratus, patrem

rogavit, ut sibi liceret scriniariorum artem discere. Itaque cum

socio scriniarii cujusdam disciplinæ se tradidit, atque, intra

unius anni curriculum, uterque in eâ arte tantùm profecerat, ut

ipsi magistrorum dignitatem assequerentur. Quo facto, officinâ

communi institutâ, amicitiam inter se, summo studiorum

voluntatumque consensu, ad extremum vitæ diem coluerunt.

Et sic perpetuâ tranquillitate, sanitate industriâque fortunati

ambo vixêre ad summam senectutem ; posterique libenter

retinebunt duorum memoriam hominum, qui cæteris documento erunt,

quomodo suæ quisque felicitatis artifex esse possit.

Finis.