Zoodra men vragen opwerpt, als b. v. "of niet onze taal even goed
voor den zang geschikt is als elke andere?" of wel: "of onze Natie
niet even muzykaal is als elke andere?"--dan verkondigt men reeds
als van zelve, dat een ontkennend antwoord het eenige is, dat te
verwachten valt en men daarom dubbele dankbaarheid schuldig zal
wezen aan hem, die bekwaamheid genoeg zal hebben om een toestemmend
antwoord aannemelijk te maken. In Duitschland of in Italiën zoû men
't nimmer in 't hoofd krijgen, zoodanige vragen te doen.
In Duitschland noch in Italiën; maar ook niet in Nederland, zoo als het
was in de eerste helft der zeventiende eeuw. Toen twijfelde niemand,
landgenoot of vreemdeling, aan het zangerige en welluidende onzer taal,
aan het vermogen der ingezetenen om die naar de regels der kunst en
op bevallige wijze te doen hooren.
Maar toen klonk dan ook nog het Nederduitsch cierlijk en lieflijk:
toen bestond nog by de Nederlanders een gevoel voor muzyk en zang, dat
niet door maatschappyen of genootschappen opzettelijk moest worden in
't leven geroepen of onderhouden, maar dat zich dagelijks openbaarde en
voortdurend werd aangekweekt op gastmalen en samenkomsten, ja overal,
waar de gasten nu zelve de taak vrijwillig en uit eigen aandrift
overnamen, vroeger door bezoldigde meistreels of speellieden vervuld.
Waar een zangerige taal bestaat en behoefte aan liefelijke liederen,
daar ontbreken zy ook nimmer: en zoo is er naar evenredigheid wellicht
geen volk zoo rijk, als het onze gedurende de eerste helft der
zeventiende eeuw was, aan liedtjens, voor den zang bestemd. Talrijk
is het aantal dier bundelkens, in kleinen vorm onder verschillende
namen, meest onder die van "mopsjens", gedrukt en een ruimen voorraad
bevattende van die vrolijke of ernstige liederen en gezangen, welke
onze voorouders, naarmate tijd, plaats of omstandigheden hen in een
meer dartele of meer deftige stemming hadden gebracht, afwisselend
aanhieven. Vrij wat algemeener dan tegenwoordig was, in die dagen,
ik zal niet zeggen het zingen en spelen door toonkunstenaars of
opzettelijke beöefenaars der muzyk, maar het zingen en spelen door
byzondere personen, in den huislijken of gezelligen kring, by gastmalen
en spelevaarten, op bruiloften en verjaringsfeesten. Talrijk is dan
ook de rij der dichters, die de voortbrengselen van hun poëtischen
luim ten beste gaven, om er genoegelijke samenkomsten mede te
veraangenamen; en de Collés, de Desaugiers van die dagen kunnen met
hen die later kwamen gerust de vergelijking doorstaan;--maar wie onder
hen allen uitschittert, wie te recht als de geestigste en bevalligste
liederzanger mag worden aangemerkt, dien niet het tijdvak van Frederik
Hendrik, neen, die Nederland te eenigen dage heeft opgeleverd, is
Jan Janszoon Starter.
Even als Vondel, was Starter door zijn geboorte een vreemdeling, maar
reeds vroeg door opvoeding, voorbeeld en eigen aandrift, Nederlander
in 't hart geworden. In 1594 had hy te Londen het eerste levenslicht
aanschouwd en in het vijfde of zesde jaar der volgende eeuw was
hy met zijn ouders, die tot de zoogenaamde Bruinisten behoorden,
hier te lande en wel te Amsterdam gekomen. Een beschaafde opvoeding
genoten hebbende, was de jonge Starter niet alleen spoedig bekend
met de spraak van zijn nieuw aangenomen Vaderland, maar ook met
haar verborgen schatten. Reeds op jeugdigen leeftijd schreef hy
gedichten, vol losheid en zwier, en wier weelderigheid getuigt van een
meesterschap over taal en uitdrukking, hoedanige niemand voor hem zich
had weten te verwerven. Boezemvriend van Gerbrand Adriaensz. Bredero,
streefde hy dezen in geestigen luim op zijde en overtrof hem veelal
in kieschheid en welluidendheid van vorm. Even als Bredero was hy
een lid en wel een volyverig lid dier zoogenaamde Oude Kamer, die
kweekschool van vernuften, waar, behalve zy, ook Hooft, Coster, Vondel
en zoo vele andere cieraden van den Nederduitschen Zangberg hun eerste
dichtproeven deden hooren en waar later de schouwburg uit ontsproot.
In 1614 naar Friesland getrokken, richtte hy aldaar te Leeuwarden
een boekwinkel op en woonde als Student de lessen by der Hoogeschool
te Franeker. Het was gedurende zijn verblijf aldaar dat hy die
reeks van bruiloftsdichten, minnezangen en liedtjens schreef,
onder den tytel van "Friesche Lusthof" tot een bundel verzameld,
en even zoetvloeiend van melody als tintelend van vernuft. Niet ten
onrechte noemde hem dan ook Gansneb Tengnagel, in een zijner gedichten,
"den grooten Bruilofts-Hymen." In 1620 naar Amsterdam teruggekeerd,
kweet hy zich aldaar van een taak, hem door Bredero by diens uiteinde
opgelegd en voltooide de "Angeniet", door dezen begonnen. Van zijn
verderen levensloop hebben zijn ondankbare tijdgenooten ons niet anders
medegedeeld, dan dat hy de wapenen opgevat en in dienst gestorven is,
de kleuren voerende van dien Nassauschen held, dien hy zoo vaak in
zoo blijde toonen had bezongen.
Even als by zijn beoordeeling van Rembrandt en Jan Steen, heeft het
nageslacht by die van Starter zich langen tijd vergenoegd blindelings
na te praten, wat vroeger gezegd was en daardoor tot gevolgtrekkingen
te komen, alles behalve vleiend voor hem, dien zy golden. Van de
beide eerstgenoemden was het zedelijk karakter aangerand, van den
laatstgenoemde bovendien de aart zijner voortbrengselen, die als
hoogst onkiesch waren voorgesteld. Wel is waar het was een liederlijke
Campo Weyerman, door wien Rembrandt en Jan Steen belasterd werden,
terwijl de aanvallen tegen Starters dichtbundel gericht werden door
den vroomen en naauwgezetten Dirk Rafelsz. Camphuisen. Oppervlakkig
zoû men dus zeggen, dat, mocht men al geneigd zijn, de berichten, door
den eerstgemelde gegeven, te verwerpen, als komende van iemand, wiens
zedelijk karakter hem onwaardig maakte, geloof te verdienen;--men daar
en tegen vertrouwen kon te schenken aan hetgeen ons medegedeeld werd
door een man, wiens vrome zin ons een vaste waarborg van geloofbaarheid
schijnt aan te bieden. En werkelijk is zulks langen tijd algemeen het
geval geweest, ja is zulks nog het geval by niet weinigen. Loosjes
heeft, in zijn Maurits Lijnslager, Camphuisen ingevoerd, den blaam van
onzedelijkheid werpende op den "Frieschen Lusthof" van Starter--en dat
nog wel zonder eenige tegenspraak. Jeronimo de Vries vergenoegt zich,
in zijne Prijsverhandeling, van Starter alleen den naam, en nog wel
enkel in een aanteekening, onder een dertigtal onbeduidende namen
te vermelden; Willem de Clercq, die, in zijn bekroonde beschouwing
over den invloed der vreemde letterkunde op de onze, als van zelve
aanleiding had moeten vinden van den jeugdigen Brit te gewagen,
die in Nederland leefde en zong, maar in wiens vaerzen de Engelsche
afkomst des dichters niet te miskennen valt, Willem de Clercq zwijgt
van hem geheel. Is het wonder, dat al wie, zonder Starter te kennen,
een oordeel over zijn werk had op te maken, uit de afkeuring waarmede
Loosjes van hem spreekt en de onverschilligheid, waarmede hem de
beide andere critici behandelen, niet anders dan zeer ongunstig over
hem denken moest? En toch heeft Starter noch den heftigen aanval van
Camphuisen verdiend, noch de behandeling, hem door de drie andere
schrijvers aangedaan. Van De Vries en De Clercq is het bekend, dat zy,
afgaande op hetgeen in den Maurits Lijnslager voorkomt, niet verder
hebben onderzocht: wat Loosjes betreft, die schijnt van zijn kant
in het banvonnis, door Camphuisen uitgesproken, te hebben berust,
en evenmin als de beide critici het veroordeelde boek gelezen te
hebben: en voor den vromen dichter der zeventiende eeuw, dien ik niet
verdenken mag ter kwader trouw te hebben gehandeld, weet ik geen andere
verschoning aan te voeren, dan dat hy dien "Frieschen Lusthof," om de
vervaardiging waarvan hy den maker naar 't helsche vuur zendt, nimmer
onder de oogen gehad heeft, en den inhoud alleen ondersteld heeft van
gelijke gehalte te zijn als een andere kleine verzameling gedichtjens
van denzelfden schrijver, onder den naam van "Boertigheden" gedrukt,
en werkelijk minder geschikt in een editie in usum Delphini opgenomen
te worden.--De slotsom van dit alles is, dat de "Friesche Lusthof",
achtereenvolgends gedurende twee eeuwen, zonder eenig voorafgaand
onderzoek, is beöordeeld en veroordeeld geworden door mannen, die als
gidsen en toongevers op het gebied der letterkunde werden aangemerkt,
en dat de menigte, door hun verkeerde beschouwing misleid, geschroomd
heeft, kennis te maken met een boeksken, dat in zoo zwarte kleuren
was afgeschilderd, maar zich daardoor ook verstoken heeft van het
voorrecht, om zich te verlustigen in echte poëzy, in de bevalligste
en liefelijkste vormen voorgedragen.
Maar niet altijd blijft het publiek in zijn beschouwing
onrechtvaardig. Meer dan eene stem heeft zich in de laatste tijden
verheven om de geschonden eer van Starter te wreken, om recht te
doen wedervaren aan de voortbrengselen van zijn vernuft, om hem den
dichtkrans terug te geven, die te lang aan zijn hoofd onthouden werd,
en zijn liederen aan te prijzen als voorbeelden van de wijze, waarop
onze taal, aan wie met haar geheimen bekend is en ze met oordeel weet
te gebruiken, elke andere in zangerigheid op zijde streven kan. Mogen
de pogingen, door de zoodanigen aangewend, niet vruchteloos blijven:
mogen zy strekken, by velen den zucht te doen geboren worden, zich in
Starters zangen te vermeien en in hem den grootsten Nederlandschen
liederdichter te waardeeren, dien de geschiedenis onzer letterkunde
in staat is ons aan te wijzen:--mogen toonkunstenaars zich opgewekt
gevoelen, nieuwe melodyen op zijn zangen te vervaardigen, en deze
laatste nog wederom meermalen, als voorheen, op blijde feestmalen
en samenkomsten, door keeltjens als die van Tesselschade en Duarte
worden gezongen.