des lands uitgegaan, geeft echter aan deze regering geen regt om zich te
bemoeijen met de slavernij binnen de grenzen van eenigen Staat, want het
laat het geheele bestuur dezer zaak in ieder geval over aan den Staat en
aan de bevolking, die daarbij belang hebben. Het wordt gedaan als eene
zaak, die geheel van hunne vrije keuze afhangt.”
Deze belangrijke maatregel werd in bijna alle deelen des lands, die aan
de Unie getrouw gebleven waren, met ingenomenheid begroet. Een bewijs
dat ook het buitenland daarmede ingenomen was, werd uit Engeland
ontvangen, terwijl de liberale pers het voorstel van den President als
het uitvloeisel eener wijze en edelmoedige politiek roemde.
Mr. R. Conkling, uit New-York, bragt eenige dagen later in het Huis der
Vertegenwoordigers eene gunstige meening omtrent het voorstel van den
President uit. Het werd aangenomen met 89 tegen 31 stemmen en later in
den Senaat met 32 tegen 10 stemmen. De wet werd op den 10{den} April
door den President bekrachtigd. Deze wet werd algemeen slechts als eene
proefneming beschouwd, maar de aanneming daarvan was eene gewigtige stap
tot de geheele afschaffing der slavernij, welke door alle staten der
Unie vurig gewenscht werd.
Op den 9{den} Mei vaardigde generaal Hunter, die het bevel voerde over
het leger in de staten Zuid-Carolina, Georgia en Florida, een dagorder
uit, waarin hij verklaarde, dat alle slaven in de genoemde staten
voortaan »voor immer vrij” zouden zijn, als eene zuiver militaire
noodwendigheid. Daarop vaardigde de President eene proclamatie uit,
waarin hij de dagorder van generaal Hunter opnam, maar deze toch ophief,
daar hij het verkieselijker achtte om, ingeval de noodzakelijkheid zulks
vereischte, de uitvaardiging van zulke bevelen aan zich zelven toe
te vertrouwen, in plaats van de kwestie aan de beslissing van zijne
militaire ondergeschikten over te laten. In deze proclamatie laschte
Lincoln ook het besluit in van het Congres, waarvan wij zoo even
gesproken hebben, en verzocht zijne medeburgers in de ernstigste
bewoordingen om eene kalme en rijpe overweging der zaak.
Wanneer de eerste stappen tot de verwezenlijking van het een of ander
groot beginsel gedaan zijn, volgen de overige al spoedig. In de maand
April 1862 werd de slavernij in het district Columbia afgeschaft.
In Mei werden de havens van Beaufort, Port-Royal en New-Orleans voor
den wereldhandel opengesteld.
De President hield op den 12{den} Julij eene bijeenkomst met de leden
van het Congres uit de grensstaten, waarin de slavernij nog heerschte,
ten einde hen te bewegen om, zoo mogelijk, bij hunne respectieve Staten
op eene trapsgewijze emancipatie aan te dringen. Hij bragt hun daarbij
ernstig onder het oog, dat zulk eene handelwijze ongetwijfeld zou
bijdragen tot bevordering van het welzijn hunner Staten en deze nog meer
van de zaak der geconfedereerden zou losmaken. Lincoln rigtte zijne
voorstellingen omtrent dit onderwerp tot hen op die bepaalde, ernstige
wijze waarop hij steeds gewoon was te spreken.
De meerderheid van die leden, welke zoo ernstig en zoo welsprekend
toegesproken waren, gaf een antwoord, waarin zij verklaarden van den
President te verschillen in zijn inzigt, dat het nemen van maatregelen
tot de aanneming der emancipatie gunstig op de zaak der Unie zou
terugwerken of het einde van den oorlog verhaasten; terwijl de
minderheid in een antwoord hare instemming met de inzigten van den
President verklaarde.
Hierop volgde de Confiscatie-Wet, die door andere gewigtige maatregelen
voorafgegaan en gevolgd werd, en het Congres werd tot den 17{den} Julij
verdaagd.
Op den 6{den} Augustus werd er een groote krijgsraad te Washington
gehouden, waarbij de president Lincoln tegenwoordig was en eene
belangrijke redevoering hield.
De gewigtigste officiëele handeling van dat jaar en van de geheele eeuw
volgde op den 22{sten} September 1862. Op dien dag vaardigde Lincoln de
beroemde proclamatie uit, waarbij alle personen, die in de oproerige
staten in slavernij zuchtten, op en na den eersten Januarij des
volgenden jaars voor immer vrijverklaard werden.
Er waren slechts twee dagen verloopen sedert de uitvaardiging van de
proclamatie betreffende de emancipatie, toen er een ander mandaat van
bijna gelijk gewigt als een bom te midden van de rijen der Zuidelijken
viel. Dit stuk betrof de opheffing van de _habeas-corpus_-acte. Hierin
werd verordend:
»Gedurende den tegenwoordigen opstand en als een noodzakelijke maatregel
tot onderdrukking daarvan, zullen alle rebellen en insurgenten hunne
aanhangers en medepligtigen binnen de Vereenigde Staten, en alle
personen, die vrijwillige dienstneming tegenwerken, de plannen van het
leger belemmeren, of schuldig zijn aan eenige schandelijke praktijk
door bieden van hulp aan de rebellen in strijd met het gezag van de
Vereenigde Staten—onderworpen zijn aan de krijgswetten en verhoord en
gestraft worden door een krijgsraad of eene militaire commissie.
»De habeas-corpus-acte is opgeheven ten opzigte van alle personen, die
gearresteerd zijn en die nu en later gedurende den opstand zullen
opgesloten worden in eenig fort, kamp, arsenaal, militaire gevangenis
of andere plaats, hetzij door eenige militaire autoriteit, of bij een
vonnis van een krijgsraad of eene militaire commissie.”
Deze wet—zonder eenigen twijfel ontsproten uit het aangroeijende gevaar
van den geest van misnoegdheid, die door de vrienden der slavernij in
het Noorden opgewekt was—breidde de magt van den President in zulk
eene mate uit, dat zij aan vele democraten onwelkom was. De misnoegden
stonden er nu ieder oogenblik voor bloot om door den sterken arm der
militaire wet aangegrepen te worden, en de weldadige uitwerking van deze
wet openbaarde zich al spoedig in het oogenblikkelijke en geheele
ophouden van alle bemoeizucht met aanwervingen van soldaten.
Dit was tevens het vermaarde tijdperk, dat sedert met den naam van het
oorlogssaizoen van 1862 bestempeld is. De zomer was getuige geweest van
de nederlaag van het groote leger van M'Clellan, hetwelk met zoo veel
zelfvertrouwen tot de verovering van Richmond opgetrokken was. Het werd
door de zuidelijke bajonetten verdreven, waardoor de neêrslagtigheid
in het Noorden algemeen werd. Het zou ons te ver afleiden, als wij
hier uitvoerig wilden handelen over de twisten, die er na deze ramp
ontstonden over dengene, die er verantwoordelijk voor was. De vrienden
van generaal M'Clellan verdedigden hunnen held met den grootsten ijver,
en laadden al de schande op den President en zijn Secretaris van Oorlog,
terwijl de aanhangers der regering deze met gelijken ijver tegen
alle aanvallen verdedigden en de nederlaag enkel en alleen aan de
onbekwaamheid en de vreesachtigheid van M'Clellan toeschreven. Het valt
moeijelijk om de uitspraak van den toekomstigen en onpartijdigen
geschiedschrijver vooruit te loopen. Maar door weinige beoordeelaars in
den tegenwoordigen tijd zal de schuld op de regering geworpen worden.
Generaal Pope werd tot opvolger van M'Clellan in het bevel over het
leger van de Potomac benoemd; en op den 27{sten} Augustus gelastte
generaal Halleck, die naar Washington ontboden was, aan generaal
M'Clellan om het geheele bestuur op zich te nemen van het zenden van
troepen van Alexandrië ter versterking van de legermagt van generaal
Pope, die door het leger der zuidelijken in de nabijheid van Warrenton
duchtig in het naauw gebragt werd.
De President Lincoln toonde zich in zijne geheele briefwisseling met
generaal M'Clellan zoo bedaard als hij maar zijn kon. Hij berispte
altijd met gematigdheid; en ofschoon hij nu en dan misschien een weinig
sarcastisch geweest is in zijne antwoorden op de klagten van den
bevelhebber, waren deze antwoorden toch altijd op een gemeenzamen toon
en gewoonlijk in den vorm van brieven gesteld.
Het Noorden was door dezen ongelukkigen zomer met angst en vrees
vervuld, maar de verslagene harten werden opgebeurd door de roemrijke
geruchten van Hooker en Burnside bij Antietam en Penyville, die, al
waren het ook geene werkelijke overwinningen, het land in allen gevalle
van de invallen der vijanden bevrijdden.
Op het Congres, dat in December daaraanvolgende bijeenkwam, hield
Lincoln eene rede, die zich door wijze gematigdheid kenmerkte. De
vrienden der afscheiding, zoowel in het Noorden als in het Zuiden,
hadden de onregtvaardigheid en de ondoordachtheid van den oorlog, tegen
het Zuiden gevoerd, sterk doen uitkomen en beweerd, dat de strijd
slechts eene poging tot het verkrijgen der opperheerschappij was.
Lincoln weêrlegde deze beschuldiging door de dwaasheid en onmogelijkheid
eener afscheiding aan te toonen en de aanneming van maatregelen aan te
bevelen, welke voor immer de drogredenaars tot zwijgen moesten brengen,
die beweerden, dat het Noorden even onverschillig omtrent de regten der
slaven was als het Zuiden en de verdediging dier regten slechts als een
voorwendsel tot den strijd bezigde. Hij besloot zijne rede met de
aanbeveling van de volgende resolutie en artikelen, als amendementen op
de Constitutie der Vereenigde Staten:
»Er wordt door den Senaat en het Huis der Vertegenwoordigers der
Vereenigde Staten van Amerika, op het Congres vereenigd, besloten:
»Dat de volgende artikelen aan de Wetgevende Vergaderingen (of
conventiën) van de verschillende staten zullen voorgesteld worden als
amendementen op de Constitutie der Vereenigde Staten, en dat, in geval
al deze artikelen of een daarvan door drie vierden van de genoemde
Wetgevende Vergaderingen (of conventiën) aangenomen worden, zij als een
bestanddeel of als bestanddeelen van de genoemde Constitutie zullen
gelden, namelijk:
»Artikel.—Iedere staat, waarin de slavernij nu bestaat en welke deze
zal afschaffen vóór den eersten Januarij van het jaar onzes Heeren
negentien honderd, zal eene schadeloosstelling van de Vereenigde Staten
ontvangen, op de volgende wijze:
»De President van de Vereenigde Staten zal aan zulk een Staat obligatiën
van de Vereenigde Staten afgeven, een interest opleverende van ....
percents jaars tot een bedrag van .... voor iederen slaaf, welke
obligatiën aan zulk een staat in termijnen of in eens zullen afgegeven
worden, wanneer de slavernij daarin geheel afgeschaft is. Iedere staat,
die de bovengenoemde obligatiën ontvangen heeft en later de slavernij
binnen zijne grenzen weder invoert of duldt, zal aan de Vereenigde
Staten de ontvangene obligatiën teruggeven, of de waarde daarvan, met en
benevens den interest, die reeds betaald is.
»Artikel.—Alle slaven, die ten gevolge van den oorlog in het werkelijk
genot der vrijheid zullen gesteld zijn, en dat wel vóór het einde van
den opstand, zullen voor immer vrij zijn; maar alle eigenaars van
slaven, die zich niet aan de Unie onttrokken hebben, zullen daarvoor
schadevergoeding krijgen volgens denzelfden maatstaf, die vastgesteld is
voor staten, welke de afschaffing der slavernij aangenomen hebben, met
dien verstande, dat voor geen slaaf tweemaal zal betaald worden.
»Artikel.—Het Congres zal geld beschikbaar stellen, en op andere wijzen
zorg dragen voor kolonisatie van vrijverklaarde slaven, met hunne eigene
toestemming, op de een of andere plaats of plaatsen buiten de Vereenigde
Staten.”
De nederlaag van Burnside bij Fredericksburg, op het einde van 1862,
ontmoedigde het Noorden weder; doch spoedig zouden er helderder dagen
aanbreken, ofschoon de nederlaag van Hooker bij Chancellorsville in
April daaraanvolgende een ongunstig begin van het nieuwe jaar scheen.
Het leger der Zuidelijken deed later een inval in Maryland en
Pensylvanië, doch werd bij Gettysburg door de overmagt teruggedreven met
een verlies van veertien duizend gevangenen en vijf en twintig duizend
geweren en ander wapentuig.
Later werd er een stuk gronds in den omtrek van Gettysburg afgepaald
voor een kerkhof tot begraving der duizenden verdedigers der Unie,
die bij dit hevige gevecht gesneuveld waren. Tot de plegtige wijding
van dit uitgestrekte kerkhof kwam de President en zijn kabinet over,
vergezeld door een talrijk militair geleide en eene groote menigte
belangstellenden. Edward Everett hield daarbij eene redevoering, waarbij
de President nog de volgende schoone woorden voegde:
»Zeven en tachtig jaren geleden hebben onze vaderen op het vasteland van
Amerika een nieuw volk doen ontstaan, in vrijheid ontvangen en vast in
de overtuiging, dat alle menschen gelijke regten hebben. Thans zijn wij
in een grooten burgeroorlog gewikkeld, waarin zal blijken, of dat volk,
of eenig volk, in vrijheid en gelijkheid geteeld, kan bestaan. Wij zijn
bijeengekomen op een uitgestrekt slagveld van dien oorlog; wij zijn
bijeengekomen om een gedeelte daarvan toe te wijden tot eene laatste
rustplaats voor hen, die hier hun leven opofferden, opdat die natie zou
leven. Het is billijk, dat wij dit doen.
»Maar in zekeren zin kunnen wij dezen grond niet wijden, niet inzegenen,
niet heiligen. De dappere mannen, levenden en dooden, die hier gestreden
hebben, hebben het beter ingewijd dan wij het doen kunnen. De wereld
zal er weinig acht op slaan, zal al spoedig vergeten, wat wij hier
zeggen, maar zij kan nooit vergeten, welke heldendaden hier verrigt
zijn. Het staat aan ons, de levenden, om ons hier toe te wijden aan het
onvoltooide werk, dat zij tot dusverre zoo krachtig bevorderd hebben.
Het staat aan ons om ons hier toe te wijden aan de groote taak, die
ons weggelegd is, opdat wij met nieuwe kracht aangegord worden,
tot den strijd voor de zaak, waarvoor zij goed en bloed opgeofferd
hebben,—opdat wij hier het vaste besluit nemen, dat die dooden niet te
vergeefs zullen gestorven zijn,—opdat de natie, onder Gods zegen, tot
vrijheid wedergeboren worde,—en opdat de regering van het volk, door
het volk en voor het volk nimmer verdelgd worde.”
De gevechten bij Vicksburg en Port-Hudson, waarin de wapenen der
Noordelijken de overwinning behaalden, volgden al spoedig op dat bij
Gettysburg. Dat bij Vicksburg namelijk had plaats op den 4{den} Julij en
was zeker wel de beste wijze, waarop die nationale heiligen-dag ooit
gevierd is.
De vruchten, die dit jaar opgeleverd had, waren van dien aard, dat er
overvloedige reden bestond om een dag af te zonderen, ten einde dien
aan dankzegging aan God toe te wijden. Diensvolgens schreef Lincoln
een dankdag uit bij eene proclamatie, welke zich door nederigheid van
inhoud, schoonheid van vorm en opregtheid van gevoel kenmerkte. Wij
kunnen ons niet onthouden, haar hier mede te deelen. Zij luidde aldus:
»Het jaar, dat ten einde spoedt, is rijk geweest in zegeningen van een
overvloedigen oogst en een gewenschten gezondheidstoestand. Bij deze
weldaden, in wier genot wij ons zoo bestendig mogen verheugen, dat
wij maar al te zeer geneigd zijn om de bron te vergeten waaruit zij
voortvloeijen, hebben zich nog andere gevolgd, die van zulk een
buitengewonen aard zijn dat zij zelfs het hart moeten treffen, dat
doorgaans ongevoelig is voor de steeds wakende Voorzienigheid van den
almagtigen God.
»Te midden van een burgeroorlog, die met ongehoorde verbittering gevoerd
wordt en somtijds aanleiding dreigde te geven tot een inval van vreemde
mogendheden, is de vrede met alle natiën bewaard gebleven, is de orde
gehandhaafd, zijn de wetten geëerbiedigd en gehoorzaamd, en heeft er
allerwege eene goede verstandhouding geheerscht, behalve op het tooneel
des oorlogs, welk tooneel echter zeer verkleind is door het voortrukken
van de land- en zeemagt der Unie.
»Het was noodzakelijk om geld en kracht, die in vreedzamer tijden tot
andere doeleinden gebezigd worden, tot de verdediging des lands aan te
wenden, maar toch hebben de landbouw, de koophandel en de zeevaart niet
behoeven stil te staan. De bijl heeft de grenzen van onze koloniën
uitgebreid, en de mijnen, zoo wel van ijzer en steenkolen als van
kostbare metalen, hebben zelfs meer dan vroeger opgebragt. De bevolking
is gedurig toegenomen, niettegenstaande de verwoestingen, welke in het
legerkamp, bij belegeringen en op het slagveld aangerigt zijn; en het
land, dat zich mag verheugen in de gevolgen van toenemende sterkte en
kracht, mag de volgende jaren te gemoet zien met de hoop op eene
uitbreiding der vrijheid.
»Geen menschelijke raad heeft deze groote dingen ontworpen, geen
sterfelijke hand heeft ze gewrocht. Het zijn de genadegaven van den
Allerhoogsten God, die, terwijl hij zijn toorn over onze zonden had
kunnen uitstorten, ons nogtans in genade gedachtig geweest is.
»Het is mij wenschelijk voorgekomen, dat die weldaden door het geheele
Amerikaansche volk als met één hart en ééne stem plegtig, eerbiedig en
dankbaar erkend worden. Ik noodig mijne medeburgers in ieder gedeelte
der Vereenigde Staten, en tevens hen die op zee zijn, alsmede hen,
die hun verblijf in vreemde landen houden, daarom uit om den laatsten
Donderdag in November af te zonderen tot het houden van een dank en
bededag, toegewijd aan onzen weldoenden Vader, die in de hemelen woont.
En ik beveel hun aan, dat zij, terwijl zij Hem de verschuldigde offers
brengen voor zulke merkwaardige verlossingen en zegeningen, tevens met
ootmoedig berouw over de verkeerdheid en de ongehoorzaamheid des volks,
al diegenen in zijne hoede aanbevelen, welke door den beklagenswaardigen
burgeroorlog, waarin wij zonder ons toedoen gewikkeld zijn, weduwen,
weezen, treurenden of lijdenden geworden zijn, en dat zij vurig smeeken
om de tusschenkomst van de hand des Almagtigen tot heeling van de wonden
der natie en tot herstelling, zoo spoedig als dit met de goddelijke
bedoelingen overeenkomstig is, van het volle genot van vrede,
eensgezindheid en rust.”
Het zij ons vergund om hier nog een gedeelte van den brief mede te
deelen, waarin Lincoln aan generaal Grant zijne erkentelijkheid
betuigt voor de inneming van Vicksburg. Uit deze brief toch blijkt de
openhartigheid en de nederigheid van den President. Hij luidt aldus:
Washington, 13 Julij 1863.
»Mijn waarde generaal!
»Ik kan mij niet herinneren, dat ik u ooit persoonlijk ontmoet heb. Ik
schrijf u dezen tot eene dankbare erkentenis van de bijna onschatbare
dienst, die gij aan het vaderland bewezen hebt. Ik schrijf u dezen om
u nog meer te zeggen. Toen gij in de nabijheid van Vicksburg gekomen
waart, dacht ik, dat gij terstond zoudt doen, wat gij eindelijk gedaan
hebt.... Ik dacht dat gij u met generaal Banks zoudt vereenigen, en toen
gij noordwaarts opruktet, vreesde ik, dat dit eene verkeerde beweging
was. Ik wil daarom hierbij de gulle bekentenis voor u afleggen, dat gij
de zaak goed beschouwd hebt, terwijl mijne inzigten verkeerd waren.
»Met alle achting
»A. Lincoln.
»Aan den generaal-majoor Grant.”
Op den 9{den} December 1863 hield Lincoln de jaarlijksche openingsrede
in het Congres. In eene proclamatie, die daarbij tevens uitgevaardigd
werd, deed Lincoln, ingevolge een vroeger besluit van het Congres, het
aanbod van eene »algemeene amnestie” aan alle burgers der oproerige
staten, die geneigd zouden zijn om een eed af te leggen tot de
ondersteuning van de constitutie der Vereenigde Staten en van alle
wetten, »met betrekking tot de slaven” uitgevaardigd. Er werden daarbij
echter eenige uitzonderingen gemaakt ten opzigte van de ambtenaren en
agenten van de »zoogenoemde geconfedereerde regering.” De proclamatie
deelde insgelijks mede, »dat wanneer er in een van de afgescheidene
staten een getal personen was, niet minder bedragende dan een tiende
gedeelte der stemhebbende bevolking, dat de vroegere staatsregeling
hersteld wilde hebben, zulks aan een zoodanigen staat het regt zou geven
om weder in de Unie opgenomen te worden.” De wijsheid van deze beide
maatregelen bleek al spoedig uit den afval van duizenden personen van de
oproerige staten, die zich haastten om den vereischten eed af te leggen,
en uit de bijzonderheid, dat daardoor twee belangrijke staten tot de
Unie teruggebragt zijn.
Terwijl de afgescheidene staten zich op deze wijze, tengevolge van
eene verstandige en verdraagzame politiek, geneigd betoonden om tot de
Unie terug te keeren, werd er tevens eene verandering opgemerkt in de
wijze, waarop de Noordelijken zich omtrent de Zuidelijken uitlieten.
Dit bleek ten duidelijkste uit de meerdere gematigdheid, die er in het
Huis der vertegenwoordigers omtrent hen aan den dag gelegd werd. Eene
gestrenge afkeuring van het gedrag van den secessionist Harris uit
Maryland, en van zijn medestander, Alexander Long, uit Ohio, werd door
het Huis met groote meerderheid van stemmen aangenomen.
Op den eersten dag der zittingen van het Congres, in de laatste dagen
van Februarij, werd er een besluit, waarbij een luitenant-generaal
over het leger aangesteld werd, door de beide Huizen aangenomen en door
den President bekrachtigd. Aller oogen waren nu gevestigd op generaal
Ulysses S. Grant, den held in zoovele overwinningen, die zoo al niet de
ijverigste en de onbaatzuchtigste, dan toch de gelukkigste aanvoerder
geacht werd in een oorlog, waarin zoovele officieren zich eene hooge
plaats in de achting des volks verworven hadden. Hij werd dan ook als
de meest geschikte persoon beschouwd om dezen hoogen rang, waaraan
zulk eene zware verantwoordelijkheid verbonden was, te bekleeden.
Terstond werd hij tot luitenant-generaal benoemd, en zijne benoeming
op den tweeden Maart met eenparige stemmen door den Senaat bekrachtigd.
Onmiddellijk werd hij naar Washington ontboden, ontving zijne
aanstelling en begon aanstonds toebereidselen te maken tot een grooten
veldtogt, waarbij de vereenigde legers van het Oosten en Westen eene
poging zouden doen om den strijd tot eene beslissing te brengen.
De krijgstogten, reeds vroeger in Florida en Louisiana ondernomen,
waren geene gunstige voorteekenen voor het zomersaizoen: het fort
Pillow aan den Mississippi, en Plymouth in Noord-Carolina waren door de
rebellen veroverd en deze verovering werd gevolgd door een bloedbad, zoo
barbaarsch, dat de wedergade daarvan in vroegere eeuwen niet te vinden
is. Doch de groote legers van Oostelijk-Tennessee en in Virginië,
die duchtig versterkt waren door middel van nieuwen toevoer en door
het verwijderen van troepen uit plaatsen, waar zij niet veel konden
uitrigten, werden in een toestand gebragt om den genadeslag aan eene
wankelende zamenzwering toe te brengen.
Het zou ons te ver afvoeren, als wij hier de verschrikkelijke reeks
van gevechten wilden opsommen, die aan de verovering van Richmond
voorafgingen en waardoor het vierde jaar van den oorlog gekenmerkt werd.
Zij liggen nog versch in het geheugen der geheele beschaafde wereld. Het
zij voldoende te zeggen, dat, ofschoon de streken, waarin deze bloedige
gevechten geleverd werden, door menigeen slechts beschouwd werden als
het tooneel van eene vruchtelooze verspilling van menschenlevens, de
volgende gebeurtenissen toch bewezen hebben, dat generaal Grant door
deze verschrikkelijke gevechten juist der Confederatie haren steun
ontnomen heeft. Het was in den zomerveldtogt van 1864, dat generaal Lee
de krachtigste pogingen aanwendde en aan zijn geduchten aanvaller de
gevoeligste slagen toebragt; maar het was desniettemin veeleer in 1864
dan in de laatste gevechten van den oorlog, dat de strijd beslist werd.
Het generaalschap van Grant werd overijld veroordeeld uithoofde van
zijne poging om datgene wat de vrucht van krijgsbeleid had moeten
zijn door meer kracht ten uitvoer te brengen; maar de uitkomst heeft
geleerd, dat hij den staat van zaken beter begrepen heeft dan zijne
beoordeelaars.