Achttiende Les.
Voegwoorden.
De _voegwoorden_ dienen, om zinnen of zinsdeelen met elkander te
verbinden en duiden meestal eenigermate de betrekking aan, die er
tusschen de zinnen bestaat.
De voornaamste voegwoorden zijn:
kaj = en.
ke = dat.
se = indien (voorwaardelijk).
cxu = of, indien (twijfelend, onrechtstreeksche
vraag).
cxar = want, aangezien, daar.
tial-ke = omdat, doordat.
por ke = opdat.
gxis = totdat.
dum = terwijl.
almenaux = tenminste.
sekve = dus, bijgevolg.
do = dus.
kontrauxe = daarentegen.
kvankam = alhoewel, ofschoon.
kvazaux _of_
kiel se = alsof.
cxu ... cxu = hetzij (dat) .... hetzij (dat).
kiam = toen.
tuj kiam = zoodra.
laux tio se = volgens dat, naar gelang.
antaux ol = vooraleer, alvorens, vóórdat.
anstataux = inplaats van
se ne ke = tenzij.
esceptinte ke = behalve dat.
malgraux ke = ondanks, niettegenstaande.
tamen = nochtans, evenwel, toch.
sed = maar, echter.
De voegwoorden worden gevolgd:
_a._ door de _aantoonende wijs_, wanneer de werking als _zeker_
wordt voorgesteld, bijv.:
Kvankam li estas malsana = Ofschoon hij ziek is.
_b._ door de _voorwaardelijke wijs_, wanneer de werking als
_verondersteld_ of _voorwaardelijk_ opgegeven wordt, bijv.:
Se vi estus malsana, mi irus al vi = Indien gij ziek waart, zou ik
naar u gaan.
_c._ door de _aanvoegende wijs_ (die den vorm heeft van de gebiedende
wijs), wanneer de werking als _doel_ voorgesteld wordt, bijv.:
Ordonu ke li venu = Gebied dat hij kome.
Estas necese ke li iru = Het is noodig dat hij ga.
_Anstataux_ en _por_ worden altijd gevolgd door de _onbepaalde wijs_,
bijv.:
Anstataux babiladi, laboru = Inplaats van te babbelen, werk.
Mi venas por vidi = Ik kom om te zien.
_Antaux ol_ kan gevolgd worden door de _onbep. wijs_, en door de
_aant. wijs_, bijv.:
Antaux ol foriri, li diris: = Alvorens weg te gaan, zei hij:
Antaux ol li foriris, li diris: = Alvorens hij weg ging, zei hij:
_Se_ wordt gevolgd door de _voorwaardelijke wijs_, wanneer men
zich bevindt voor een twijfelachtige zaak, afhangende van een
veronderstelling of voorwaarde, bijv.:
Se vi volus, vi estus felicxa = Indien gij wildet, zoudt gij gelukkig
zijn.
_Por ke_ wordt altijd gevolgd door de _aanvoegende wijs_, bijv.:
Por ke oni rekompencu vin, konvenas, ke vi gxin meritu = Opdat men
u beloone, betaamt het, dat gij het verdient.
_Ke_ wordt gevolgd door de _aanvoegende wijs_, wanneer de werking
of de toestand afhangt van _een bede_, _den wil_, _de begeerte_,
_de noodzakelijkheid_, _de betamelijkheid_ of _de verdienste_, door
het voorafgaande w. w. uitgedrukt, bijv.:
Vi meritas, ke oni pendigu vin = Gij verdient, dat men u ophange.
Aanmerking: De voegwoorden, evenals de betrekkelijke voornaamwoorden,
worden altijd door een komma voorafgegaan. Het is in 't Esperanto
regel, in den zin een komma te plaatsen, waar die ook in 't
Nederlandsch voorkomt.
Wanneer het voorzetsel _zonder_ gevolgd wordt door de onbepaalde wijs,
dan wordt het vertaald door _ne_ met het deelwoord, bijv.:
Zonder te groeten ging hij heen = Ne salutante, li foriris.
Uitdrukkingen met _dan ook_, zooals: _wie dan ook_, _wat dan ook_,
_waar dan ook_, worden vertaald door _ajn_, bijv.:
Kiu ajn faros gxin = Wie het (dan) ook zal doen.
Kion ajn vi faros = Wat gij (dan) ook zult doen.
Kie ajn vi estos = Waar gij (dan) ook zult zijn.
_Voorvoegsels_ _pra-_ en _eks-_.
_Pra-_ heeft een oorsprong aangevende beteekenis, meestal betrekking
hebbend op vervlogen tijden. Het kan beteekenen oer-, voor-, oud-
en achter-, bijv.:
pratempo = oertijd; pragepatroj = voorouders; pranepo =
achterkleinzoon; praonklino = oudtante.
_Eks-_ beteekent voormalig, gewezen, oud, ex, bijv.:
ekskapitano = voormalig kapitein.
eksinstruisto = gewezen onderwijzer.
eksmembro = oudlid.
eksministro = exminister.
Leer van buiten:
Dio God
universo heelal
globo aardbol
mondo wereld
naturo natuur
astro hemellichaam
suno zon
radio straal
lumo licht
luno maan
stelo ster
cxielo hemel
aero lucht
horizonto gezichtseinder horizon
temperaturo luchtsgesteldheid
frosto vorst
negxo sneeuw
glacio ijs
nubo wolk
nebulo nevel, mist
fulmo weerlicht
vento wind
maro zee
lago meer
bordo oever, boord
insulo eiland
monto berg
valo dal, vallei
fonto fontein, bron
rivero rivier
konko schelp
greno graan of koren
ponto brug
vojo weg, baan
dezerto woestijn
trajno trein
besto dier, beest
leono leeuw
tigro tijger
lupo wolf
vulpo vos
azeno ezel
aglo arend
korvo raaf
alauxdo leeuwerik
papago papegaai
rano kikvorsch
vermo worm
serpento slang
insekto insect
abelo bij (insect)
araneo spin
formiko mier
musxo vlieg
papilio vlinder
promeni wandelen
fali vallen
droni verdrinken
parfumi welriekend maken, parfumeeren
penetri doordringen
dangxere gevaarlijk
for ver, weg
nepenetrebla ondoordringbaar
Vertaling:
Eksurbestro, praavo, praarbaro, praa, eksoficiro, malluma, malseka,
leonino, tigrino, azenino, lageto, rivereto, bestego, insulano,
montano, leonido, azenido, stelaro, negxero, glaciejo, glaciajxo,
glaciigi, insularo.
Vertaal in Esperanto:
Aanhoudende vorst, licht maken, donker maken, donker worden, waterval,
stralen (w.w.), lichtstraal, beginnen te vriezen, slangenbeet,
boekwinkel, boekhandelaar, adresseeren, afzender, slijpen (scherp
maken), slijpsteen, mogelijk maken.
Vertaling:
Se li scius, ke mi estas tie cxi, li tuj venus al mi. Ordonu al li,
ke li ne parolu. Se la lernanto scius bone sian lecionon, la instruisto
lin ne punus. Estas necese, ke li venu. Kiam vi ekparolis, ni atendis
auxdi ion novan, sed baldaux ni rimarkis ke ni trompigxis. Li foriris,
ne salutante. Permesu, ke mi diru tiun malagrablan veron. Mi deziras
ke vi tuj respondu. Antaux ol ekparoli, oni devas pripensi. Ni revenos
de la urbo je la sesa. Por ke mi auxdu viajn vortojn, estas necese
ke vi rediru ilin. Ne vidinte mian amikinon dum kvar jaroj, mi ne
rekonis sxin. Gardu, infanoj, ekkriis la patrino, tie estas granda
hundo, kiu mordos vin. Mi neniam permesos, ke vi eliros ankoraux tiel
malfrue. Estas via devo ke vi restu hejme, kaj gardu la infanojn. Kiam
la gardisto venis en la plej malproksima parto de la gxardeno, li
auxdis ion, sed vidante nenion, li foriris. Kian ajn libron vi legas,
legu atente. Vi devas foriri kien ajn. Li devas fari tion kiel ajn. Ne
estas permesate diri gxin al kiu ajn. Donu al mi ion, kion ajn.
Vertaal in Esperanto:
Opdat gij morgen niet te laat zult komen voor den eersten trein, zal
ik u om 5 uur wekken. De arme vrouw, die uit honger een brood stal,
werd door den rechter niet veroordeeld. De gevangene bracht den
tijd van zijn gevangenschap door met lezen (lezende). Ik kon niet
verhinderen, dat mijn broeder u beleedigde, maar gij zijt zelf de
oorzaak daarvan. Ik deed den kunstenaar mijn hartelijke gelukwenschen
en hij accepteerde ze vriendelijk. Wij geven niet aan bedelaars,
die aan de deur komen. Indien men oud wordt, heeft men gaarne een
vreedzaam tehuis. Ik ben u zeer dankbaar voor het geschenk, dat gij
mij met mijn verjaardag hebt geschonken. Het is betreurenswaardig,
dat gij zooveel uitgaat en zoo weinig aan uw werk denkt. Overdenk
toch, dat gij nu den ouderdom hebt, op welken men het gemakkelijkst
leert. Hij strooide de graankorrels naar alle kanten uit. Wilt gij de
dienstbode nog eens roepen, het is noodig, dat ik haar iets beveel. Ik
verzoek u dit te doen, hoe dan ook. Gij kunt het in de kamer zetten,
waar dan ook. Een van u moet het gedaan hebben, wie dan ook. Gij moet
uit den salon gaan, waarheen dan ook. Zoodra het kleine meisje haar
vader zag aankomen, begon het te lachen.
Lees- en Vertaaloefening:
MIRINDAJxOJ.
Okaze kunvenis kvar sinjoroj, grandaj majstroj kaj amantoj de
mensogado. Longan tempon ili sidis silente, fine unu diras:--Cxu
vi auxdis, kian sukceson havis Aramburo? Mi mem vidis, ke en la
teatro estis tiel malvaste, ke oni ne povis aplauxdi en horizontala
direkto, sed aplauxdis en vertikala.--Tre povas esti, diris la dua;
kaj mi unu fojon estis en teatro, kaj prezentu al vi, tie estis tiel
plenege, ke oni ne povis ridi en horizontala direkto, sed ridis en
vertikala....--Cxio cxi estas malvera diris la tria; sed jen mi, kiam
mi estis en Afriko, vidis negron tiel nigran, ke oni bezonis, por
lin rigardi, ekbruligi kandelon.--Nu, tio cxi ankaux estas malvera,
diris la kvara; sed jen mi, kiam mi estis en Anglujo, mi vidis tie
maldikan frauxlinon, ke sxi bezonis du fojojn eniri la cxambron,
por ke oni povu sxin rimarki.
(_El Fundamenta Krestomatio_).