Zestiende Les.
Korelativoj op iel en iom.
_Korelativoj_ op _iel_ duiden de manier of wijze aan.
_Iel_ = op de een of andere wijze, bijv.:
Iel li devis trovi laboron = Op de een of andere manier moest hij
werk vinden.
_Kiel_ = hoe, op welke manier (vragend), bijv.:
Kiel vi fartas? = Hoe vaart u?
_Kiel_ = als, zooals (betrekkelijk), bijv.:
Diru gxin, kiel vi volas = Zeg het, zooals gij wilt.
_Tiel_ = zoo, op die manier, derwijze, bijv.:
Tiel vi devas uzi la plumon = Zoo moet gij de pen gebruiken.
_Cxiel_ = op elke manier of wijze, bijv.:
Li povas skribi cxiel = Hij kan op elke manier schrijven.
_Neniel_ = geenszins, op geen enkele manier, in 't geheel niet, bijv.:
Mi povis skribi al li neniel = Ik kon hem op geen enkele manier (in
't geheel niet) schrijven.
_Korelativoj_ op _iom_ hebben betrekking op de hoeveelheid en worden
gevolgd door _da_ indien zij een zelfst-n.w. voorafgaan.
_Iom_ = wat, een beetje, een weinig, bijv.:
Pruntu al mi iom da mono = Leen mij een weinig geld.
_Kiom_ = hoeveel, welke hoeveelheid (vragend), bijv.:
Kiom da mono vi havas? = Hoeveel geld hebt gij?
_Kiom_ = als (betrekkelijk), bijv.:
Diru al mi tiom, kiom vi scias = Zeg mij zooveel, als gij weet.
_Tiom_ = zooveel, zulk een hoeveelheid, bijv.:
Li havas tiom da mono = Hij heeft zooveel geld.
_Cxiom_ = alles, de gansche hoeveelheid, bijv.:
Li donis cxiom = Hij gaf alles (van hetgeen hij had).
_Neniom_ = niets, niemendal, bijv.:
Estis neniom de la meblaro en la domo = Er was niets van de meubelen
in huis.
Het achtervoegsel _um_.
Het achtervoegsel _um_ heeft geen vaste beteekenis, en het verdient
daarom aanbeveling de onderstaande woorden, welke de meest voorkomende
met _um_ zijn, uit het hoofd te leeren.
aerumi = luchten.
akvumi = drenken, bevochtigen.
amindumi = het hof maken.
argxentumi = verzilveren.
brulumo = ontvlamming, ontsteking.
busxumi = muilbanden, busxumo = muilband.
butonumi = toeknoopen.
cerbumi = malen, tobben.
datumi = dateeren, dagteekenen.
gustumi = proeven.
kalkanumo = hak (van een schoen), kiel (van een schip).
kolumo = boord, kraag.
komunumo = gemeente.
krucumi = kruisigen.
kulerumi = opscheppen.
laktumo = hom (afgeroomde melk).
lotumi = verloten.
malvarmumi = kouvatten, malvarmumo = verkoudheid.
manumo = manchet.
martelumi = behameren.
mastrumi = huishouden.
nazumo = lorgnet, knijpbril.
ombrumi = beschaduwen.
orumi = vergulden.
palpebrumi = lonken, knipoogen.
parazitumi = schuimen, klaploopen.
partumo = breuk of deel (wiskunde).
pensiumi = pensioneeren.
plenumi = vervullen.
proksimume = ongeveer.
sapumi = inzeepen.
serpentumi = zich kronkelen.
ventumi = waaien (met waaier), ventumilo = waaier.
Leer van buiten:
scienco wetenschap
arto kunst
gusto smaak, neiging
religio godsdienst
pacienco geduld
pasio drift, hartstocht
kolero gramschap, woede
timo vrees
humoro gemoedsgesteldheid, luim
pastro priester
almozo aalmoes
tombo graf
legxo wet
rajto recht
paco vrede
komerco handel
potenca machtig
fiera trotsch
modesta zedig
jxaluza afgunstig
egala gelijk
efektiva wezenlijk, werkelijk
agi handelen
bapti doopen
beni zegenen
pregxi bidden (tot God)
permesi toestaan
saluti groeten
voki roepen
prezenti aanbieden
danci dansen
jugxi oordeelen
savi redden
pafi schieten
inviti uitnoodigen
konduki geleiden
gardi bewaken
festi feestvieren
kondamni veroordeelen
militi strijden
vundi kwetsen
Vertaling:
Dancejo, fiereco, militisto, militistaro, gardisto, pafilo, tombejo,
malpermesi, singardema, ekpafi, devo, komercisto, jxaluzeco, almozulo,
modesteco, saluto, kondukanto, kondamnato, milito.
Vertaal in Esperanto:
Rechter, verhinderen, gerechtsgebouw, gerechtshof, kunstenaar, feest,
humorist, handelbaar, geestigheid, vreedzaam, kwetsbaar, kanon, salvo
(aanhoudend schieten), schutter, schietbaan.
Vertaling:
Iel mi perdis mian posxtrancxilon. Kial vi ne respondas? respondu
iel. Li estas iom fiera. La kafo estas iom tro malvarma. Cxu vi volas
doni al mi iom da akvo? Iel vi devas devigi tiun malobean knabon. Cxu
mi povas iel servi al vi? Kiel estas la vetero? Kiel mia bofrato
rakontis tion al mi, tiel gxi estas. Mi ne scias kiel min savi. Kiom
da pomoj vi volas havi? Je kioma horo vi deziras ke la servisto veku
vin? Donu tiom, kiom estas necesa. Via onklo estas tiel malavara kiel
afabla. Tiel perdi la tempon estas malagrable. Malfortuloj cxiel devas
vivi singardeme. Li volas vendi al mi cxiom. Mi mendis tagmangxon kaj
formangxis cxiom. Li neniel atendis auxdi tian belan historion. Li
skribis malbonege, oni neniel povas legi lian leteron. Mi komprenis
nenion el tio, kion li diris. Kiu volas havi cxiom, ofte akiras
neniom. Hieraux ni estas vidintaj la vidindajxojn de via urbo. Tiu akvo
ne estas trinkebla, gxi estas malpura. Mia frato estas tre kredema,
li kredas cxion, kion oni rakontas al li. Kiun libron vi preferas,
tiun kun la verda koverto aux tiun-cxi kun la rugxa koverto? Mi
preferas la verdan ol la rugxan.
Vertaal in Esperanto:
Heb een weinig geduld. Op de een of andere manier moet gij ons
helpen. Hij vertelde mij hoe trotsch zij was. Ik weet zelf niet hoe
er over (over het) te denken. Hoeveel tijd hebt gij noodig om naar de
stad te gaan? Op welke manier lezen blinde menschen? Zoo te handelen is
zeer onvoorzichtig. Zooveel wijn kan ik niet drinken. Geef mij evenveel
melk als koffie. Geef mij alles wat drinkbaar is. Hij heeft al (de
gansche hoeveelheid) het geld. Esperantisten helpen elkander op elke
manier. Wij hebben dat heelemaal niet (in 't geheel niet) noodig. Gij
behoeft u geenszins te verontrusten. De zieke heeft gedurende twee
dagen niets gegeten. Gelooft gij, dat hij niets geen geld bij zich
heeft? Toen ik uw brief ontving, deelde ik alles aan mijn vriend mede,
maar hij heeft mij nog niets geantwoord. Hebt gij uw lees- en rekenboek
bij u? Neen, ik heb ze vergeten. Gij zijt zeer vergeetachtig. Hij
is afgunstig op uw vooruitgang. De priester zegende de menigte. Gij
handelt tegen den godsdienst door zoo te spreken. Hartstocht is een
slechte eigenschap. Geduld is zulk een groote schat.
Lees- en Vertaaloefening:
ANEKDOTO DE SWIFT.
Kiam Swift prenadis novajn servantinojn, li cxiam diradis al ili,
ke ili en lia domo devas antaux cxio observadi du aferojn: unue,
fermi post si la pordon, kiam ili venas en cxambron, kaj due--denove
fermi la pordon, kiam ili eliras. Unu fojon unu servantino petis
de li la permeson iri al la festo de edzigxo de sxia fratino. Tre
volonte, diris Swift, mi ecx donos al vi cxevalon kaj servanton por
akompani, kaj vi povas ambaux kune veturi. Tute ekster si de gxojo,
la servantino, elirante, lasis la pordon ne fermita. Kvaronon da
horo post ilia forveturo Swift ordonis seli alian cxevalon kaj sendis
sur gxi rapide alian servanton kun la ordono revenigi ilin. Tiu cxi
trovis ilin en la mezo de vojo, kaj cxu ili volus aux ne--ili devis
veturi returne. Tute depremita, la knabino eniris en la cxambron
de sia sinjoro kaj demandis, kion li ordonos. Nenion pli ol nur ke
vi fermu post vi la pordon, li diris kaj lasis sxin post tio cxi
denove forveturi.
(_El Fundamenta Krestomatio._)