Vijftiende Les.
Korelativoj op ial en iam.
_Korelativoj_ op _ial_ duiden reden of oorzaak aan.
_Ial_ = ergens om, om de een of andere reden, bijv.:
Li ne povis veni ial = Hij kon om de een of andere reden niet komen.
_Kial_ = waarom, om welke reden, bijv.:
Kial li estis en la urbo? = Waarom was hij in de stad?
_Tial_ = daarom, om die reden, bijv.:
Tial mi venis = Daarom kwam ik.
_Cxial_ = overal om, om elke reden, bijv.:
La knabo ridis cxial = De jongen lachte overal om.
_Nenial_ = nergens om, om geen enkele reden, bijv.:
Mi iras hejmen nenial = Ik ga nergens om naar huis.
_Korelativoj_ op _iam_ hebben betrekking op den tijd.
_Iam_ = eens, ooit, op zekeren tijd, op een of anderen tijd, bijv.:
Mi venos vidi iam = ik zal eens komen zien.
_Kiam_ = wanneer, op welken tijd, bijv.:
Kiam vi venos? = Wanneer komt gij?
_Kiam_ = toen, in de beteekenis van als, wanneer, zoodra, bijv.:
Kiam li venis, li estis bonvena = Toen hij kwam, was hij welkom.
Ni estis elirontaj, kiam li alvenis = Wij zouden uitgaan, toen
hij kwam.
_Tiam_ = dan, toen, op dien tijd, destijds, bijv.:
Tiam estis tempo por foriri = Dan was het tijd om te vertrekken.
_Cxiam_ = altijd, ten allen tijde, steeds, bijv.:
Li laboras cxiam = Hij werkt altijd.
_Neniam_ = nooit, nimmer, op geen enkel oogenblik, bijv.:
Li venas neniam = Hij komt nooit.
Voorvoegsels _ek-_ en _re-_.
_Ek-_ duidt een werking aan, die aanvangt of van korten duur is, bijv.:
dormi = slapen, ekdormi = inslapen.
kanti = zingen, ekkanti = aanheffen, beginnen te zingen.
krii = roepen, ekkrio = uitroep.
_Re-_ duidt een herhaling der handeling aan, bijv.:
vidi = zien, revidi = herzien.
veni = komen, reveni = opnieuw komen.
trovi = vinden, retrovi = opnieuw vinden, weervinden.
Leer van buiten:
koverto omslag
historio geschiedenis
fabelo vertelling
fablo fabel
verso vers
poeto dichter
poezio dichtkunst
teatro schouwburg
dramo drama
verko werk (letterkundig)
muziko muziek
kolego ambtgenoot
majstro meester (in zijn kunst)
profesoro leeraar
spirito geest
animo ziel
prudento rede, verstand
kapabla bekwaam
diligenta vlijtig
sagxa wijs
severa streng
antikva oud, antiek
admono vermaning
dubi twijfelen
konsili aanraden
demandi vragen
respondi antwoorden
silenti stilzwijgen
mensogi liegen
prepari bereiden
montri toonen, aanwijzen
rakonti vertellen
kalkuli rekenen
konduti zich gedragen
rekompenci beloonen
lauxdi prijzen, loven
admiri bewonderen
puni straffen
ordoni gebieden
parkere van buiten
vane tevergeefs
okaze toevallig
prosperi bloeien, gelukken, slagen
aroganta aanmatigend
perfidi verraden
vitrokahelo glasruit
kapti vangen
okaze de ter gelegenheid van
Vertaling:
Reveni, revidi, rediri, retrovi, ekkanti, ekgliti, ekbruligi, ekkoni,
rekoni, ekdormi, resendi, verkajxo, verkisto, muzikanto, mensogulo,
maldiligenta, sagxulo, represi, ekpensi, ekkomenci, rekomenci.
Vertaal in Esperanto:
Bewonderenswaardig, lovenswaardig, strafbaar, berekenbaar, pennedoosje,
vertaler, begrijpelijk, gedicht, vertelling, begrijpelijk maken,
wijzer, bezienswaardigheid, omstreken, bezoeker.
Vertaling:
Vivis iam regxo, kiu havis du filojn. Kien vi iros morgaux? Kial
vi plendas, vi devas esti gaja, cxar vi estas sana kaj ricxa, kaj
tamen vi cxiam estas malgaja. Mi neniam vidis ankoraux tiajn belajn
cxirkauxajxojn. Morgaux mi iros al amiko kiu logxas en domo ie sur la
kampo, apud mia naskigxurbo. Kial vi do foriras? La infaneto ploradis
ial, sed la patrino ne sciis kial kaj ne povis trovi la kialon. Kiam
mia amikino auxdis, ke sxi povas foriri, sxi rapidigxis hejmen. De
tiam ili estas amikoj. Kiam vi vizitos vian fraton, tiam salutu lin de
mi. En la tiama tempo mi vizitis Parizon cxiujare. Dek cigaroj kostas
tridek cendojn, tial unu cigaro kostas tri cendojn. Tiu malsanulo
cxial estas malkontenta. Mi cxiam levigxas tre frue. Vi cxiam estas
malkontenta; vi cxiam deziras ion multe pli belan. Mi cxiam iras al
la teatro. La infanoj ridas cxial. En tiu cxambro mi vidis nenian
pentrajxon. Malesperu neniam. Mi neniam vidis ion de via laboro. Mi
nenial forlasos vin. La knabo batis sian fratinon nenial. La forkurinta
infano nenie estis videbla.
Vertaal in Esperanto:
Eens zag ik een groote stad, waarin altijd groene boomen
stonden. Waarom deedt gij dat? Komt gij ergens om (om een of andere
reden)? Neen, ik kom nergens om. Wanneer men iets doen moet, wil
men gaarne het waarom weten. Daarom (om die reden) kwam ik gisteren
niet. Gij moet niet overal om lachen. Gij deedt beter nergens aan te
denken. Wanneer ik u de geschiedenis zal verteld hebben, dan zult
gij begrijpen, waarom hij dat deed. Zaagt gij ooit zulke schoone
omstreken? Neen, ik ben nog nooit in Amsterdam geweest. Zijt gij ooit
gestraft geworden? Muziek is altijd aangenaam als ze goed is. Toen
ik was ingeslapen, begon ik te droomen. Zij heffen een lied aan. Na
langen tijd sliep ik in en droomde een schoonen droom. Herinnert gij
u nog den dag, dat gij den eersten keer naar school gingt? Die dag is
niet licht te vergeten (onvergetelijk). De onderwijzer staat voor de
klasse en gebiedt den kinderen, dat zij zullen zwijgen (silentu). Het
onderwijs begint. Indien de leerlingen zeer vlijtig zijn geweest,
zal de onderwijzer hun een mooie geschiedenis vertellen. Hebt gij
uw portefeuille verloren? Ik heb er een gevonden. U spreekt dat
woord niet goed uit. Toon mij uw hand en ik zal u zeggen wie gij
zijt. Verstaat gij mij? Neen, mijnheer, ik heb u niet verstaan. Ik
moet hem bewonderen. Hij liegt alsof het gedrukt is. Antwoord,
wanneer men u iets vraagt. De leerlingen waren zeer vlijtig.
Lees- en Vertaaloefening:
MALFELICxA KOMERCISTO.
Juna homo, kiu en sia urbo havis nenian okupon, venis Londonon por
sercxi helpon cxe unu sia parenco. Tiu cxi lasta donis al li kelkan
nombron da cxapoj kaj konsilis al li stari sur la strato kaj vendi
ilin. Gxoja, ke li nun povos iom perlabori, la junulo prenis la
cxapojn kaj iris kun ili sur unu homplenan straton kaj sidigxis en
unu oportuna anguleto. Vespere li revenas al la parenco, kaj tiu cxi
demandas: Nu, cxu vi multe vendis? Ha, malgaje respondas la junulo,
ecx unu cxapon mi ne vendis! Cxu vi al neniu proponis? kion do vi
faris la tutan tagon? Mi tenis la cxapojn bone kasxitajn en mia korbo,
por ke la polvo ilin ne malbonigu, sed proponi al iu mi ne trovis
okazon en la dauxro de la tuta tago, cxar el la granda amaso da homoj,
kiuj pasis antaux mi, cxiuj havis jam cxapojn sur la kapoj.
(_El Fundamenta Krestomatio._)