(D-ro JOHANNES DIETTERLE.)
Ĉiam en rondoj de tiuj, kiuj ŝatas la mondhelplingvan ideon, oni
estis tre kontenta kaj fiera pro la fakto, ke "la granda filozofo
Leibniz estis la antaŭbatalinto por nia ideo". Ankaŭ inter la multaj
kontraŭuloj, kiuj kontraŭbatalis Esperanton, neniam oni kontraŭdiris
tiun "fakton" kiel eraron. Nature! ĉar oni neniam vere klopodis--nek
inter ni nek inter niaj kontraŭuloj--iri ĝis la fontoj kaj pruvi la
verecon de la ĉiam ripetita frazo, kiu parolas pri Leibniz kiel pri
eltrovinto de mondhelplingvo. Mi jam tre ofte en alparoladoj kaj ankaŭ
en presita germana artikolo konstatis tion, ke la "fakto" ne ekzistas,
ke ĝi nur ekzistas en la fantazio de niaj amikoj. Sed nenion helpis
tiu mia agado. Oni estas tiom ravita pri la ebleco kalkuli la filozofon
inter niaj samcelanoj, nomi lin la "plej malnova mondhelplingvano" aŭ
eĉ la "patro de la mondlingva pensado", ke oni ĉiam ripetadis la ne
ĝuste esploritan frazon; ĉar oni ja ne volis esti devigata forlasi
ĝin.
Sed la scienco ne demandas, ĉu io estas por ni agrabla aŭ neagrabla;
ĝi nur volas konstati tion, kio estas vera, kio estas scienca fakto.
Kaj la scienca fakto estas--mi volas klarigi tion en mia artikolo
pli detale--la jena: *Leibniz estis nek la unua nek iama ajn aŭ
iela ajn antaŭbatalinto de la mondlingva ideo en la senco de*
Schleyer, *Zamenhof* aŭ aliaj eltrovintoj de similaj projektoj.
Certe li parolis pri "_lingua universalis_"; li faris tion ofte. Sed
li celis tute alian aferon ol helplingvon universalan por tutmondaj
interrilatoj, tute alion ol internacian interkomprenilon, kion celis la
aŭtoro de Esperanto. Ĉiam Leibniz nur parolas pri filozofa lingvo,
kiu devas servi al "pli alta celo", nome al la realiĝo de "_scientia
universalis_" (scienco universala).--Sur la vojo al tiu celo, al la
kreado de "_scientia universalis_", la ideo pri "_lingua universalis_"
estas por li nur kvazaŭ paŝo necesa, sed ne tre signifa--kaj certe
tute ne montranta nian vojon.
Tiuj, kiuj atente studis la "_Histoire de la Langue Universelle_"
de _Couturat et Leau_, estus jam povintaj trovi la saman rezultaton,
kvankam tiuj ambaŭ scienculoj ne speciale kaj ne klare protestas
kontraŭ la entuziasmo de la mondhelplingvanoj por Leibniz. Mi nepre
ne volas kulpigi C. et L. pro tio; ĉar ilia resumo volas esti nur
pure objektiva resumo, kiu ne devigis ilin rilate al tiusenca
deklaro. Kaj pripensu: _Couturat_ en siaj "_Extraits_" el la
supredirita granda--ĉiam tre atentinda--verko tute silentas pri
Leibniz, sed parolas des pli pri Descartes. Couturat certe treege
ŝatas la germanan filozofon kaj samtempe estas entuziasmigita ano de
la mondlingva ideo. Ĉu li hazarde forgesis Leibniz-on?! La bonega
libro de la du francaj aŭtoroj tre ofte estas nomata--ĉu ankaŭ
sufiĉe studata? Plej ofte oni kontentiĝis leginte la titolan moton:
"_Si una lingua esset in mundo, accederet in effectu generi humano
tertia pars vitae, quippe quae linguis impenditur_." (Se unu lingvo
ekzistus en la mondo, la homaro gajnus la trionon de sia vivo, kiun ĝi
ja nun oferas pro la [multaj] lingvoj.) El tiu frazo oni tuj konkludis,
ke Leibniz volis rekomendi mondhelplingvon. Sed la frazo volas
nenion ol konstati *nuran simplan fakton*; ĝi estas simpla tezo ne
sekvata de--laŭ nia opinio memkomprenebla!--postulo! Ankaŭ la plej
energiaj kontraŭuloj de nia movado tuj povus subskribi tian frazon,
hezitinte ne eĉ momenton.--
Estas necese, ke mi klarigu pli detale la pozicion de la granda
scienculo Leibniz, kiu majstris tri lingvojn tiel perfekte kiel la
gepatran.--Unue mi volas konstati: Leibniz neniam skribis libron aŭ
nur iun ajn malgrandan traktaton pri sia "_lingua universalis_". Tio,
kion li parolas pri ĝi, troviĝas kvazaŭ dissemite en liaj presitaj
verkoj kaj en kelkaj de liaj artikoloj ĝis nun ne presitaj--kaj tie
nur en interrilato kun la diskutoj pri "_scientia universalis_" aŭ
"_generalis_".
Inter liaj verkoj, rilate al nia temo, oni devas atenti la jenajn:
1. _Ars combinatoria._
2. _Historia et commendatio linguae characteristicae universalis,
quae simul sit ars inveniendi et judicandi._
3. _Leteron al Remond de Monmort._
4. _Fundamenta calculi ratiocinatoris._
5. _Dialogus de connexione inter res et verba et veritatis
realitate._
Mi rezignas pri detalaj literaturaj rimarkigoj; tamen mi volas direkti
la atenton de sciencaj interesuloj al du gravaj artikoloj, pritaktantaj
ĉi tiun parton de la Leibniz-a laboro. Ili estas skribitaj de germanaj
scienculoj:
F. Exner "Über Leibnizens Universalwissenschaft". (Abhandlungen der
böhmischen Gesellschaft der Wissenschaften. 5. Folge. III. Bd. Prag
1845. S. 163-200).
kaj
Fr. A. Trendelenburg "Über Leibnizens Entwurfeiner allgemeinen
Charakteristik". (Abhandlungen der Königlichen Akademie der
Wissenschaften zu Berlin 1856, S. 37-69) und "Nachträge
und Ergänzungen" (Monatsbericht der Berliner Akademie der
Wissenschaften 1860, S. 374-386 und 1861, S. 170-219)[7].
Leibniz interesiĝas pri la "_scientia generalis_" aŭ "_universalis_"
(scienco ĝenerala aŭ universala). Ĝi estas la scienco de metodo, kiu
devas kaj povas evidentigi laŭ kaj ĝis matematika evidenteco ĉion
scieblan.
La scienco de ĉi tiu metodo estas *la bazo de ĉiuj aliaj
sciencoj*, ankaŭ de la filozofa kaj matematika sciencoj. La verko
de l' juna Leibniz "_Ars combinatoria_" estas la unua tiurilata provo
sur la teritorio de ĉi tiu scienco, kiu intencas la eltrovon de
*novaj sciencaj veroj*, de tute *novaj sciencaj rezultatoj*.
(Mi nur volas rimarkigi, ke Leibniz mem neas, esti la eltrovinto de ĉi
tiu scienco.)
En sia *letero al Monmort* li diras, ke oni povas trovi ĝeneralan
"_calcul_"-on--"_une manière de Spécieuse Générale où toutes les
vérités de raison seraient réduites à une façon de calcul_". El kelkaj,
(laŭ sia opinio malmultaj) fundamentaj ideoj li volas dedukti aŭ
derivi ĉiun "_apriori_"-an scion per la kombino de l' ideoj. Lia
_universala scienco_ tiamaniere sin prezentas: unue kiel *sinteza
aŭ kombina juĝarto*, kiu per kalkula metodo volas dedukti la
tutan scion el fundamentaj ideoj--kaj aliparte kiel *analiza
eltrovarto*, kiu volas solvi problemojn sur la bazo de la laŭmetode
eltrovitaj faktoj. Oni do vidas du direktojn en la pensado de l'
filozofo: la direkton al la lastaj kaŭzoj (la filozofan) kaj la
direkton al eltrovo kaj apliko (la praktikan). Nenie kaj neniel li
parolas pri tio, kiamaniere ĉio tio devas okazi, kiel la metodo povas
esti efektivigata. Oni pri tia metodo trovas nur okazajn rimarkojn kaj
aludetojn. Kompreneble oni devas fiksi la fundamentajn ideojn kaj la el
ili kombinitajn ideojn per "*signoj*".
Sed la speco de ĉi tiuj signoj estas preskaŭ indiferenta, kondiĉe ke
ili nur estas "*karakterizaj*". Inter tiuj signoj oni poste devas
krei la sufiĉajn interrilatojn. La interrilatoj tiamaniere kreitaj
rilatas al la signoj tiel, kiel la juĝoj al la ideoj; kaj la kalkuloj,
kiujn oni devas entrepreni, volante laŭleĝe produkti novajn ideojn,
estas korelativaj al la logika konkludo. Do, antaŭ ĉio, estas necese
difini la fundamentajn ideojn, ĉiam denove dispartigante ĉiun ideon
kaj poste ĉiun ideoparton denove en ĝiaj partoj tiom longtempe, ĝis
kiam oni atingas la prapartojn, la vere elementajn ideojn. Kaj nun
estas necese, eltrovi por ili "karakterizajn signojn". Nenie Leibniz
definitive decidis, kiel ili devas aspekti.--
En siaj "_Fundamenta calculi ratiocinatoris_" li parolas pri la
alfabetaj literoj kiel karakterizaj signoj: "_Cum autem nondum
constituere licuerit, quomodo signa formari debeant, interdum pro ipsis
in futurum formandis exemplo mathematicorum utamur litteris Alphabeti
aliisve notis arbitrariis quibuscumque, quas progressus aptissimas
suppeditabit_". En la "_Historia et commendatio_" li postulas
"*karakterizajn nombrojn*" kiel signojn por la elementaj ideoj.
Ĉi tiu postulo transpasas tiun de la "_Ars combinatoria_", ĉar tie li
rekomendis, ke oni signu la trovitajn kaj ordigitajn elementajn ideojn
per nombroj, komencante per la cifero 1. Sekve la ideojn ricevitajn
per kombino oni plej bone skribas per frakciaj nombroj. La numeratoro
signas la lokon de la ideo en la kombino-klaso, la denominatoro la
kombino-klason mem. Leibniz ankaŭ por la praktika uzado pripensis la
eblan uzadon de punktoj kaj linioj.
Supre mi citis lokon el la Leibniz-a *letero al Montmort*. En ĉi
tiu li daŭrigas: "_La pourroit être en même temps, une manière de
Langue ou d'Ecriture universelle, mais infiniment différente de toutes
celles qu'on a projétés jusqu'ici; car les caractères et les paroles
mêmes y dirigeroient la raison; et les erreurs de calcul_". Do, li unue
nur intencis "_une écriture universelle_"; sed li estas konvinkita, ke
facile rezultos el ĝi "_une langue universelle_", ĉar li opinias, ke
oni facile formos el la gajnitaj "karakteroj" paroleblajn vortojn. Ja,
la lingvo--li diras tion okaze--povas fariĝi tia, ke ĝi taŭgas por
la poetoj kaj la komponistoj.
Bone! sed ni tre volonte havus *provon de ĉi tiu lingvo*! Kia
ĝi estos? Kiel aspektos ĝia vortaro? Pri tio--nenio! ne unu vorto!
Tamen: unufoje li ŝajnas volanta liveri la necesajn preparlaborojn,
sed--ni tuj parolos pli detale pri ĉi tiu afero--tio estas nur tute
okaza, sprita ludaĵo. La lingvo laŭ lia opinio facile rezultos
tuj, post kiam oni antaŭ ĉio estus kreinta la fundamentojn de
la "_scientia universalis_". Ĝin celas ĉiuj liaj atendoj treege
streĉitaj, ĝin--kaj tion, kio devas rezulti el ĝi, la "_ars
inveniendi et judicandi_". (Oni atentu kaj pripensu, ke la "_lingua
universalis characteristica_" samtempe estu ĉi tiu arto!!) Kvankam
li havas la konvinkon, ke li faris por tiu ĉefa afero jam la plej
ĉefan laboron kaj lasis nur malmulton por fari, tamen ĉio tio estas
nur ideo, kiun li praktike nenie kaj neniel efektivigis. Neniam li
starigis eĉ nur malgrandan tabeleton de la "karakterizaj signoj",
kiujn li postulas,--mi ne volas paroli pri tio, ke li donis kiel
provon de la "_lingua universalis characteristica_" *eĉ ne unu
frazon*! Do, tiu lingvo ĉe li okupas *tute malaltan rangon*.
Ĝi estos la okaza konsekvenco de la entrepreno, sed ne eliros el
la celo al ĝi.--Vere tiu lingvo tute ne fariĝos lingvo, sed nur
interfilozofa interkomprenilo kaj kalkulilo, konjektilo, meditilo
ktp.--*filozofa* "*pasigrafio*".
Bedaŭrinde oni devas konstati--ne sen mirego!--ke ĉi *tiuj okazaj*
aludantaj *vortoj pri* "_lingua universalis_" *devojigis la
intereson de la legantoj* tiom, ke ili ne plu atentis la ĉefan
aferon. "_Das untergeordnete Projekt_"--mi citas Exner--"_einer
Universalsprache hat bei den meisten Forschern den Hauptgedanken
in den Schatten gestellt_". (La malpli grava projekto de universala
lingvo ĉe la plej multaj scienculoj malheligis la ĉefan ideon.)
Tamen ni,--ĉar ni *intence* parolas pri tiu "okaza projekto", kiu
interesigas nin speciale!--volas ankoraŭ restadi sur ĉi tiu punkto
kaj volas atenti la rimarkigojn de l' filozofo, donitaj por la konstruo
de filozofa mondlingvo.
Ankaŭ ĉi tie estas necese, ke nia ekzameno fariĝu iomete pli
detala, kvankam tio, kion ĉe Leibniz oni trovas rilate al tiu
objekto, estas pensoj ankaŭ por la Leibniz-a tempo nepre nenovaj kaj
neoriginalaj. Jam longtempe antaŭ Leibniz oni estis diskutinta la
mondlingvan problemon. Rilate al filozofa lingvo jam *_Descartes_*
donis direktliniojn, kiuj sufiĉis por la sekvanta tempo. Ankaŭ
la franca filozofo--kiel la germana--ne montris grandan intereson
por la mondlingva demando en nia senco. Lia amiko, _P. Mersenne_,
estis sendinta al li latinan "_prospectus_"-on, en kiu aŭtoro,
ĝis nun nekonata, priparolas la temon "_lingua universalis_" en 6
"propozicioj", kiuj ŝajnas al ni tute modernaj. Sed Descartes ne
ŝatas tian proponon. En tiu senco precipe tio estas rimarkinda, kion
li--okupita nur pri la kreado de lingvo "_a priori_"--skribas en sia
*letero al Mersenne* la 20an de nov. 1629[8] rilate al la
4a "propozicio". (Tie li montras, kian aspekton devas havi lingvo
"_a posteriori_" tia, kian li poste kreis nia D-ro Zamenhof.)
Li diras: "_*Mais ce n'est rien, que ne soit très-aisé*; car
faisant une langue, où il n'y ait qu'une façon de conjuguer, de
décliner, et de construire les mots, qu'il n'y en ait point de
défectifs n'y d'irréguliers, qui sont toutes choses venues de la
corruption de l'usage, et même que l'inflexion des noms ou des verbes
et la construction se fassent per affixes, ou devant ou après les
mots primitifs, lesquelles affixes soient toutes spécifiées dans le
dictionnaire, *ce ne sera pas merveille que les esprits vulgaires
apprennent en moins de six heures à composer en cette langue avec
l'aide du dictionnaire*_"[9]. Tio, kio laŭ la opinio de Descartes
estas afero nur por la "_esprits vulgaires_" (kaj nature estas plej
rimarkinda por ni!), estas afero nefilozofa; do, ĝi ne postulas la
intereson de la filozofo. Li, havante la latinan lingvon, la tiaman
tutmondan lingvan interkomprenilon, ne bezonas mondhelplingvon, kiu
decas al la "_esprits vulgaires_". *Li revas pri filozofa lingvo*,
per kies helpo la lastaj demandoj kaj enigmoj de la sciencoj estas
solvotaj. *Nur al tiu lingvo rilatas la citaĵo* [kies duan parton
Couturat metis sur sian libron antaŭ la citaĵo el Leibniz]: "_Si cela
était trouvé, je ne doute point que cette langue n'eust bien tost cours
parmy le monde, car il y a force gens qui employeroient volontiers
cinq ou six jours de temps pour se pouvoir faire entendre par tous
les hommes_". La citaĵo troviĝas en la sama, ĵus citita, letero al
Mersenne, kaj la filizofo tie daŭrigas: "_L'invention de cette langue
depend de la vraye Philosophie_". La aŭtoritataj scienculoj tiam havis
la konvinkon, ke ili estas tre proksimaj al ĉi tiu "vera filozofio".
Descartes ankaŭ klarigas la programon de lingvo korespondanta al
ĝi. Sed tiu programo estas negrava por ni. Sufiĉas aludi la jenon:
ankaŭ ĉe li la ĉefa afero estas la eltrovo de fundamentaj, elementaj
ideoj, kiujn oni signu per nombroj aŭ literoj; el la kombino de ili
aliaj ideoj rezultos laŭ maniero de mekanika kaj senerara, ekzakta
kalkulo, kaj Leibniz (tion mi jam supre konstatis) daŭrigas la samajn
pensojn. Ĉu li estas influita *senpere* per Descartes, pri tio
mi ne povas konstati ion; estas ne verŝajne por mi. Ĉu Zamenhof
konis la rimarkojn, per kiuj Descartes kritike priparolas la lingvon
por la "_esprits vulgaires_" (*nur ĝi plaĉas al ni!*)? Estas
neeble!--Ĉe ambaŭ filozofoj, la franca kaj germana, oni vidas
pensmanieron, kiu ŝajnas tute natura kaj memkomprenebla por ĉiu, kiu
ekinteresiĝas por la aludita afero.
Leibniz konis ankaŭ aliajn mondlingvajn projektojn, kiuj intencis la
jenon: oni volis kolekti la sinonimojn de ĉiuj lingvoj kaj signi ilin
per samaj ciferoj; poste krom tio fiksi la gramatikajn interrilatojn
komunajn al ĉiuj lingvoj kaj signi ilin per respondantaj literoj;
fine krei tiamaniere vortaron, per kies helpo la skribaĵoj el
fremda lingvo estu senpere tradukeblaj en la propran lingvon. (Tiajn
projektojn ni havas ĉe la jezuito _Athanasius Kirchner_ en lia
"_Polygraphia nova et universalis, 1663_ kaj ĉe _Joh. Joachim Becher_
en lia libreto "_Character pro notitia linguarum universali, 1661_).
Kiam oni rememoras la suprajn klarigojn, oni tuj komprenos, ke kaj
kial Leibniz malaprobas tiajn projektojn. Pli aprobindaj ŝajnas al
li la projektoj de du anglaj scienculoj, kiuj, klopodante pri lingvo
filozofa, unue celis dispartigi kaj analizi la ideojn; sed--laŭ
Leibniz--ili vidis la ĝustan celon "nur kvazaŭ tra nebulo-nubo".
(Ili estas: _Georg Dalgarn_ en lia "_Ars Signorum, vulgo character
universalis et lingua philosophica_", _London 1661_, kaj _John Wilkins_
en lia "_Essay toward a real character and a philosophical language,
London 1668_).--Ili antaŭ ĉio intencis krei eblecon de reciproka
interkomprenado por homoj, ne komprenantaj unu la alian. Por Leibniz
ne ekzistas tiurilata neceseco; li nur intencas--ĉiam mi devas
ripeti tion!--la kreon de lingvo filozofa, per kiu la filozofo mem
havas profiton, t. e. la gajnon de novaj veroj. Li celas lingvon, kiu
estas ne nur konforma al la pensado, sed samtempe estu instrumento de
la racio. La internacia uzado de tia lingvo ne estas lia celo; ĝia
uzebleco ja okaze kaj per si mem rezultos el ĝi.--
Mi konstatis, ke ni *nenion* aŭdas de Leibniz pri la ecoj de lia
filozofa lingvo. Sed verŝajne tiu aŭ tiu de miaj legantoj iufoje
jam aŭdis aŭ legis, ke (laŭ Couturat) en la filozofa lingvo de
Leibniz ekz. la nombro 81374 devas esti legata: "_Mubodilefa_"! Do,
mi--skribinte tion, kion vi legis pli supre--ne estas prava? ĉu ne?
Leibniz ja mem faras konkretajn proponojn! Nu, kiom bagatelaj ili
estas, tion mi volas deklari per malmultaj vortoj. Ĉiuj kompleksaj
ideoj povas--laŭ Leibniz--esti reduktataj al simplaj, kaj povas esti
signataj per nombroj. La kombino de la ideoj similas al la aritmetika
multipliko, la "diskombino" (dispartigo) de kombinita ideo similas
al la dispartigo de nombro en primfaktorojn. Ĉiuj logikaj veroj
povas esti reprezentataj per aritmetikaj veroj konformaj al
multipliko kaj divido. Ĉiu "_raisonnement_" povas esti reduktata
al matematika kalkulo. La nombron oni povas elparoli t. e. por la
logika kalkulo ekzistas lingva esprimo. La propono, kiu en tiu
rilato troviĝas ĉe Leibniz *ne* estas propono elpensita *de li*, sed
prunteprenita de Dalgarn kaj Wilkins. Leibniz proponas por la naŭ
ĉefaj nombroj 1-2-3-4-5-6-7-8-9 la konsonantojn b-c-d-f-g-h-l-m-n,
por la decimalaj unuoj 1-10-100-1000-10000 la vokalojn a-e-i-o-u. Do,
oni ekz. legu la nombron (mi prenas iun ajn) 53497: _gudofinela_.
(Oni ankaŭ povas legi _la-do-ne-fi-gu_ (7 + 3000 + 90 + 50000 +
400) aŭ _do-na-le-fi-gu_, _fi-ne-gu-la-do_ ktp. ktp.). Tio estas
ĉio, kion Leibniz donas al ni kiel lingvan materialon--cetere ne
eltrovitan de li. Ĉiu konsentos: *tio ne estas io pli ol*--la
supredirita--*sprita ludaĵo*. Ĉar Leibniz ja volas, ke oni
eltrovu por ĉiu ideo "karakterizan" nombron! Li ne diras, per kiuj
nombroj oni devas anstataŭigi la elementajn--ĝis nun tute ne
trovitajn--ideojn, kaj per nombroj la kombinitajn ideojn. Kiamaniere
elparoli la frakciajn nombrojn, kiuj signu la ideojn rezultontajn
per kombino? Kaj kiamaniere elparoli la frazojn, kiuj prezentas la
interrilatojn de la ideoj? Kaj kiamaniere elparoli tutajn frazajn
seriojn? Leibniz ne povas fari konkretajn proponojn, ĉar ja mankis
al li la ĉefa antaŭlaboro: la elementaj ideoj ankoraŭ ne estas
fiksitaj, la "karakterizaj signoj" ankoraŭ ne estas trovitaj.[10]
Sed eĉ se ni supozas, ke ĉiuj antaŭe nepre necesaj laboroj jam estas
bonege faritaj, tamen--la kritiko de Couturat restos prava: "_Pour
comprendre une telle langue et pour la parler, il faudrait de l'aveu
même de Leibniz, avoir constamment à l'esprit la table de Pythagore,
c'est à dire effectuer sans cesse des multiplications et divisions
mentales. On en peut rien dire de plus décisif pour prouver qu'une
telle langue serait impraticable_."
Leibniz ankaŭ faras aludojn rilate la vortaron kaj gramatikon de sia
"_lingua universalis_". Tie ni pli bone sukcesos serĉante profitdonajn
notojn por internacia lingvo. Sed ili ne estas originalaj! Leibniz
opinias, ke oni devas unue pretigi la vortaron. Ĝi rezultos, kiam oni
estos katalogizinta la fiksitajn ideojn elementajn. Li emas redukti
ĉiujn ideojn al ideo esprimata per "_nomen_" (nomo substantiva).
Tiamaniere malaperos unue la adverbo, kiun oni devas konsideri kiel
adjektivon de l' verbo. Poste malaperos la adjektivo; ĉar logike ĝi
ne diferencas de la verbo. Do, estus rekomendinde, derivigi el ĉiu
adjektivo la korespondan substantivon. Tiamaniere restas nur "_nomina_"
kaj "_verba_" (porsubstantivaj kaj porverbaj signifoj); la unujn
oni povus derivigi el la aliaj. Ne estus logika eraro, derivigi la
"_nomina_" el la "_verba_"; sed Leibniz preferas la renversan agadon,
ĉar la simpla ideo povas esti esprimata plej facile per "_nomen_".
Aginte laŭ tiu propono oni havus liston de radikvortoj, kiu estus
kompletigata per listo de "partikuloj", uzotaj en la formo de afiksoj.
Nature tiuj laste nomitaj antaŭe devas esti analizataj tre precize.
La gramatiko rezultos, kiam oni, post intensa studado de ĉiuj lingvoj
naturaj, fiksos la diversajn interrilatojn de la ideoj, reprezentataj
per partikuloj kaj fleksioj. Pluralaj formoj estas tute superfluaj
kaj en la deklinacio kaj en la konjugacio. Memkompreneble por ambaŭ
devas ekzisti nur unu. La nombron oni signas en la subjekto, nome per
la artikolo aŭ per la demonstrativa pronomo, ne en la substantivo
mem. Ĉiuj fleksioj--kazoj kaj modoj--fariĝas nebezonataj per la
partikuloj. Diversaj prepozicioj kun la nominativo anstataŭas la
diversajn kasojn, diversaj konjunkcioj kun la indikativo anstataŭas
la modojn. La adjektiva fleksio estas nenecesa, ĉar ĝi jam estas
anoncata per la substantivo.
Leibniz montras la inklinon, diferencigi la adjektivojn, adverbojn, kaj
eĉ la substantivojn per tempformoj.[11] Ĉiuj tiuj proponoj ne estas
originalaj pensoj de Leibniz!
Do la diferenco inter la Leibniz-a projekto kaj inter nia sistemo povas
esti prezentata per jenaj vortoj:
*Esperanto solvis la mondhelplingvan problemon* per sistemo _a
posteriori_--*Leibniz intencis solvon de filozofa lingvo* _a
priori_. Ĉu tia lastenomita estas ebla kaj praktike uzebla, pri
tio ni ne volas plu diskuti. Certe, laŭ mia opinio, Leibniz--eĉ
se li serioze estus pripensinta sian projekton de filozofa lingvo
universala--*neniam* estus atinginta ion alian, ol simplan
filozofan "*pasigrafion*". Observu la signifan fakton: Post
jarcento, kiam oni tute lasis fali la Leibniz-an projekton de filozofa
scienco universala, _Schleiermacher_ parolas ankaŭ pri la projekto
de filozofa *lingvo* universala kiel pri afero *definitive*
foriginda kaj ne plu atentinda.
El tio vi povas konstati, ke la direkto de la Leibniz-a pensado estis
tute, plentute alia, ol tiu de la problemo, kiun kontentige solvis nia
D-ro L. Zamenhof. Do, estas tute senutila entrepreno, diri "*Se*
Leibniz hodiaŭ estus vivanta ktp., li estus "poresperantulo". Ja, pli
vere, tia aserto estas nepre malvera. Sed ni rezignu je ĉiuj diskutoj
per "se"oj.
Facile oni komprenos, kiamaniere nia filozofo dum sia pripensado
pri "scienco universala" atingis tute alian rezultaton ol tiun de
praktika mondhelplingvo. Certe ne mankis al li la praktika direkto
de la spirito, kiu evidentiĝas ĉe li aliloke. Sed ĉi tie--dum lia
pripensado pri filozofa lingvo--ĉe li ni nur vidas la filozofan
direkton, tute ne taŭgan por la praktika solvo de la problemo
definitive solvita de Zamenhof. Rilate la praktikajn aferojn li--granda
scienculo, majstranta la latinan lingvon, kaj lerta mondulo, bonege
scipovanta la tiaman mondlingvon, la francan--tute ne konis la
malfacilaĵojn, kiujn oni hodiaŭ volas malaperigi en la internaciaj
scienco, komerco, vivo ktp. pere de nia mondhelplingvo.
La samideanojn, kiuj ĝis nun admiris la filozofon Leibniz kiel
antaŭbatalinton por la ideo de l' universala mondhelplingvo, mi
des malpli volas riproĉi--konstatinte la veran "fakton" kaj ilian
eraron--ĉar mi mem antaŭ kelkaj jaroj apartenis al ili. Cetere: mi
ĝojas, ke la ĝis nun kredita "fakto" estas korektita ne de niaj
sciencaj kontraŭuloj, sed de ni mem. Ĉu ni devas bedaŭri tion, ke
la kredita "fakto" estas eraro? Oni ja povas diri: *Bedaŭrinde
ni*, pripensante tion, kion Leibniz diras pri sia "_lingua
universalis_", *ne estas rajtigitaj*, kunligi la nomon de la
filozofo germana (ankaŭ ne tiun de la franca, Descartes) kun nia
movado rilate la mondlingvan flankon. Tamen ni povas kaj volas fari
tion *alimaniere*: Leibniz--kvankam sendube estanta kaj ĉiam
restanta bona patrioto--ĉiam (kiel neniu alia!) treege kaj tutkore
intencis la "*universalon*", t. e. tion, kio ligas la popolojn.
Preskaŭ ĉiuj liaj projektoj kaj proponoj estas inspiritaj de vere
kosmopolita homaraneca sentado. *Similaj al li, ni Esperantistoj*,
kvankam neniam forgesantaj nian nacion, *volas fari nian devon*
kaj venkigi niajn lingvon kaj ideon, *por ke la interpopola
interkompreniĝo kaj paco realiĝu*!