Rōbinson domum fossā et pālīs* mūnit — Docet socium Anglicē
loquī — Ambō scapham fabricāre statuunt.
Numquam sānē, ex quō hanc in īnsulam advēnerat, laetior fuerat
Rōbinsōnis fortūna. Hoc ūnum erat illī metuendum, nē barbarī
reverterentur ad sociōs repetendōs, et novīs cruentīsque
proeliīs sibi cum iīs certandum foret. Quīn ille cohorruit, cum
cōgitāret fortasse fore ut in discrīmine tam ancipitī versārētur
ut aut sibi pereundum esset aut sanguis hominum profundendus.
Jam diū domicilium suum castellī īnstar mūnīre voluit ; hūc
ūsque vērō, dum sine comite vīvit, hanc spem penitus abjēcerat.
Nunc autem, cum adesset socius labōris, facilius hoc aggredī
potuit. Itaque montis cacūmen cōnscendit ut excōgitāret quōmodo
sē tūtius firmiusque mūnīret ; atque hoc brevī fēcit, cum inde
tōtam regiōnem oculīs complecterētur. Statuit prīmum fossā lātā
altāque domum cingere, ac deinde quī rīvus nōn procul abhinc
scatēbat eum ita dīvidere ut altera pars in fossā, altera per
medium ātrium flueret, nē umquam obsidiōne cīnctus aquae inopiā
labōrāret.
Haud facile erat haec omnia sociō signīs indicāre. Hic vērō cum
rem aliquā ex parte intellēxisset, ad lītus prōcurrit atque inde
rettulit īnstrūmenta fodiendō apta, conchās scīlicet magnās
lapidēsque plānōs et acūtōs. Tum ambō opus incohant.
Jamque ambō sociī ā summō māne ūsque ad vesperam nōn alacrī
minus quam strēnuō animō operī incumbunt, itaque mīrum quantum*
vel īnstrūmentīs quam minimē aptīs adjūtī in diem prōfēcerint ;
nec per duōs mēnsēs continuōs, ventō obstante, barbarī īnsulam
invīsēre. Itaque licēbat sociīs continuam operam mūnīmentīs
dare, nec illīs opus erat ā repentīnā incursiōne cavēre.
Crūsōeus comitem, labōrēs inter diurnōs, Anglicam linguam
docēbat, cujus ope sociō cōgitāta sua ēloquī ārdentissimē
cupiēbat. Quī quidem tam docilem et attentum sē praebuit ut
brevī tempore longē prōcēderet. Rōbinson enim eādem arte ūsus
est quā sollers magister ut linguam Latīnam Gallicamve
discipulōs doceat. Quotiēs nempe fierī potuit, eā rē dē quā
sermō erat positā ante oculōs, articulātim distīnctēque nōmen
ejus dīcēbat. Cum vērō dē ejusmodī rēbus agerētur quae oculīs
subjicī nōn poterant, vultū gestūque ita exprimere studuit, ut
Friday, annī dīmidiā parte nōndum exāctā, Rōbinsōnem facile
intellegere cōgitātiōnumque participem facere posset.
Quod quidem multum Rōbinsōnis fēlīcitātī adjēcit. Hūc ūsque enim
socium quidem, sed mūtum habuerat ; nunc vērō amīcum sibi
comparāvit. Friday enim et grātō erat animō, et semper honestum,
fidēlem, ingenuum, dominō sē praestitit. Itaque Rōbinson
cāriōrem eum in diēs habuit, ac brevī nōn dubitāvit hoc eī
concēdere ut in eādem spēluncā sēcum pernoctāret.
Duōbus abhinc mēnsibus fossa absolūta fuit, quō factō, ita
mūnītī erant ut jam barbarōrum impetum nōn modo nōn extimēscere,
sed etiam, sī umquam arx oppugnārētur, possent eōs repellere ;
prius enim quam ūllus fossam trānsīrent aut pālōs superārent, ab
obsessīs aut sagittīs interficī, aut hastīs trānsfodī impūne
poterant. Itaque salūtī suae nunc satis cōnsuluisse vidēbantur.
Nōn ita multō post Rōbinson sociusque forte collem lītorī
vīcīnum forte cōnscenderant, unde maris aspectus longē lātēque
patēbat. Friday oculōs in illam ejus partem intendit, ubi
īnsulae aliquot ēminentēs cōnspicī ē longinquō poterant. Tum
ille subitō exsultāre atque mīrum in modum gestīre coepit. Quā
dē rē interrogātus ā Rōbinsōne laetus haec exclāmat, “ Ēn
patriam meam aspiciō ! ibi gēns mea habitat ”. Vultū vērō,
oculīs, gestū, significābat quam cāra sibi esset patria, ac
quantopere ut illam revīseret optāret. Quod quidem dominō minimē
placuit. Erat sānē affectus ille animī in virō laudābilis, quō
dēclārābat cāram esse patriam, cārōs amīcōs, cārōs parentēs.
Nāscitur enim nōbīscum sēnsus ille et, quaecumque illa sit quam
prīmam suam quisque puer cognōvit regiōnem, vel signāvit
vestīgiō, nūlla magis regiō arrīdet. Sed veritus nē populārium
amantior* ipsum aliquandō dēsereret, animum ejus pertemptāre
voluit et sīc colloquium cum eō iniit, ex quō optima ejus
indolēs apertius patuit.
Crūsōeus. Num tū ad populārēs tuōs redīre et cum iīs habitāre
mālīs ?
Friday. Libenter equidem eōs revīsam.
Crū. Scīlicet optēs carne hūmānā cum iīs vēscī ?
Fri. Minimē ! eōs potius ad mōrēs mītiōrēs trādūcam, doceamque
vēscī lacte et carne animālium, et imprīmīs ab hūmānā abstinēre.
Crū. Quid sī tē ipsum dēvorent ?
Fri. Hoc nōn facient.
Crū. Attamen vēscuntur carne hūmānā ?
Fri. Sānē illī quidem ; sed carne hostium.
Crū. An tū scapham cōnficere potes quā ad eōs trānsvehāris ?
Fri. Sānē quidem !
Crū. Eugē ! cōnfice tibi scapham atque ad illōs revertere.
Quid ? dējicis oculōs ; cūr sīc dolēs ?
Fri. Doleō quod dominus mihi cārissimus īrāscātur.
Crū. Cūr vērō tibi īrāscar ?
Fri. Ita rēs sē habet ; quippe ille mē ā sē relēgātum velit.
Crū. Anteā vērō voluistī redīre in patriam ?
Fri. Voluī equidem ; nisi tamen dominus meus ibi mēcum versētur,
ibi nōlim ego quoque versārī.
Crū. Mē quidem populārēs tuī hostem arbitrātī, interficient
dēvorābuntque ; tū igitur sōlus proficīscere !
Quibus audītīs Friday arreptam secūrim dominō porrēctā cervīce
reddit.
Crū. Quid vīs ?
Fri. Mālim ego ā tē interficī quam relēgārī !
Hīs dictīs Friday vim lacrimārum profundit. Rōbinson autem
vehementissimē commōtus eum amplectitur, et haec exclāmat :
“ nōlī timēre, Ō bone ! Ego quoque optō ut numquam ā tē
dīvellar ; ex animō enim tē dīligō. ”