Friday patrem suum invenit — Concio convocata — Legati missi —
Institutæ leges — Spelunca — Monstrum.
Robinson cupidus scaphæ quam barbari reliquerant inspiciendæ, ad
eam accessit, neque sine magna admiratione in illa invenit
hominem alium, manibus pedibusque miserabiliter vinctis, mortuo
quam vivo similiorem.
Robinson statim solutis ei vinculis, ut eum erigat nititur, qui
tamen neque stare, neque loqui poterat ; flebiliter potius
ingemebat, ratus se nunc ad mortem trahi. Quum ille gente
barbarus, non Europæus esset, Robinson socium vocat mortuorum
corpora congerentem, ut patrio sermone hominem alloquatur. Vix
autem Friday captivum conspexit, quum spectaculum ejusmodi
insecutum est quod neque Crusoëus neque Hispanus ille sine
lacrimis intueri possent. Scilicet Friday subito quasi
lymphatus, in captivi amplexus provolare, eum osculari, urgere ;
clamare, ridere, exsultare, saltare, flere, manus torquere,
iterumque exclamare, amentem* denique modis omnibus referre. Diu
quoque et multum Robinson socium prius interrogavit quam ille
hoc unum breviter domino respondisset : “ Ecce pater meus ! ”
Jam vero quibus modis optimus ille juvenis lætitiam pietatemque
ostenderit, verbis nemo describere potest. Vicies e scapha in
terram, e terra in scapham prosilit. Crusoëus vini aliquantulum
quod in lagena reliquum habet, filio tradit, quo patris membra
tumentia foveat. Tum paululum secessit ut Friday liberius sese
totum daret lætitiæ.
Regressus tandem, interrogat an cibum aliquem patri præbuerit ;
tum respondenti se minime adhuc de hoc cogitasse, Robinson
jentaculum suum statim offert, quod hic patri tradidit. Tum
repente e scapha prosiluit, atque ita celeriter procurrit ut jam
extra conspectum esset prius quam herus eum posset interrogare.
Mox autem reversus est, manu altera urceum aquæ plenum, altera
panem caseumque tenens. Illum patri, hunc domino porrigit ut
jentaculum quo ille se defraudaverat compensaret. Senex aqua
gelida subito recreatus est ; quippe qui siti excruciatus in eo
erat ut prorsus deficeret.
Jam Robinson ad Hispanum in gramine prostratum languentemque se
convertit ; istum quoque a socio potu ciboque reficiendum
curavit. Tum illum ad scapham deducit in quam (tormento,
sclopetis, spoliis, interfectorum oneratam), Friday saltu se
dedit ; tamque velociter, vento quamvis adverso, eam remis
impulit ut Crusoëus navigantis cursum in litore pedibus vix
æquaret.
Proximo die Crusoëus comites convocavit, ut rem quæ diutius
differri non poterat conjunctis viribus perficerent.
Scilicet verendum erat ne e malignis vaporibus jacentium in
campo cadaverum pestis funesta exoriretur. Itaque cuncti, sua
quisque instructus securi, conveniunt, cæsisque lignis, corpora
defunctorum Romano more comburunt. Interim Friday patrem suum
docuerat quantum gentes bene moratæ ab humana carne abhorrerent.
Quod quidem mirum seni primo visum est. Filius autem expositis
omnibus quæ ipse a domino acceperat, brevi patrem eo adduxit ut
morem istum immanem aversaretur. Senem illum Sunday propterea
Crusoëus appellavit quod die hebdomadis primo, seu “ Sunday, ”
eum servaverat.
Jam ille universos in concionem vocat, in qua Friday iterum
interpretis munere, quum erga Hispanum, tum erga senem Sunday
functus est. Hispanus primum de aliis loquitur captivis. Tum
Crusoëus hæc : “ O amici, quos Deus socios mihi adjunxit, omnia
nunc possidemus quæ ad bene beateque vivendum requiruntur. Sed
nunquam equidem his bonis tranquillo animo et quieto frui potero
quandiu intellexero alios esse homines qui, quum a natura jus
æquum illis fruendi acceperint, inopia tamen et miseria
afficiantur. Hoc igitur a vobis peto ut suam quisque sententiam
dicat monstretque qua potissimum ratione eos in societatem hujus
nostræ conditionis adsciscamus. ”
Hæc fatus, unumquemque sententiam proferre jubet. Hispanus se
vel unum eos, in scapha de hostibus capta, adducturum
pollicetur. Sunday profitetur se idem facere paratum. Friday
autem censet satius esse patrem suum senem manere, optatque ut
sibi liceat Hispano sese addere. Tum nobile patrem inter et
filium fuit certamen, utri potissimum contingeret vitæ periculum
adire. Itaque Robinson coactus est, ad rem dirimendam, ut
sententiam ipse suam diceret, cui omnes læti obtemperaverunt.
Hæc erat, ut Hispanus cum Sunday proficisceretur, Friday autem
apud se remaneret. Addidit vero, priusquam ambo illi in viam se
conferrent, necesse esse ut, arato agri decies majore spatio,
semina sererentur ; aucto enim colonorum numero, victum quoque
necessarium augendum esse. Itaque per aliquot hebdomades
continuas agricola quisque factus est, operariorumque diligentia
feliciter omnia et cito confecta sunt ; cunctisque intra
quindecim dies absolutis, constitutum iter paratur.
Sed prius quam proficisceretur, Hispanus probi gratique in
Crusoëum animi documentum edidit, quod et prudentiam ejus
monstravit. Nam confessus est populares suos, ipsius instar,
esse remiges de plebe*, rude genus et incultum ; neque sibi
eorum mentem adeo perspectam esse, ut sponsor fiat de illorum
fide ac voluntate ; itaque se optimum censere, a Robinsone sicut
a domino leges constitui, neque quemquam in insulam adducendum
esse, nisi prius legibus illis sese obstrinxisset. Quam ob rem
Crusoëus, lætus hospitis fide, ejus consilio obsecutus est. His
autem verbis leges scriptæ sunt.
“ Quicumque in insula vivere, atque in partem commoditatum quas
illa præbet admitti cupit, eum oportet :
“ Voluntati domini illius insulæ in omnibus obedire, cunctisque
institutis, quæ ille ad salutem communem civium promovendam
præceperit, obtemperare.
“ Vitam agere in labore, temperantia, honestate ; nemo enim in
hac insula vitam deget qui aut ignaviæ, aut luxuriæ, aut ulli
turpitudinis generi se dederit.
“ Abstinere ab omni rixa ; siquis autem injuriam acceperit, in
propria causa judex ipse ne fuerit, sed eam aut ad insulæ
dominum deferet, aut ad eum qui judex ab illo constitutus
fuerit.
“ Omnes labores ad communem utilitatem necessarios libenter
suscipere, et si res postulabit, domino, vel cum vitæ
discrimine, opem ferre.
“ Si quis ullam ex his legibus æquissimis violare ausus fuerit,
ceteri consentientes aut eum cogent ut pareat, aut ex insula in
perpetuum ejicient.
“ Neminem vero non hortamur ut has conditiones serio perpendat,
nomenque ne subscripserit, nisi prius statuerit illis quam
studiosissime obtemperare. ”
“ Robinson Crusoëus. ”
Has leges scriptas Hispanus in vernaculum sermonem vertit. Quo
facto, ille et calamis et atramento instruitur, ut populares sui
antea nomina legibus propositis subscribant quam proficiscantur.
Tum viaticis scaphæ impositis, magna cum pietate valedicunt
Robinsoni socioque et vela faciunt.
His peractis, Crusoëus, comite Friday, forte venaturus in
itinere non longe processerat, quum canis stetit latrans ad imam
rupem arbustis consitam. Accedunt ambo propius hiatumque in rupe
vident adeo arctum ut irrepere, neque tamen ingredi possent.
Crusoëus socium tentare jussit num per hiatum istum posset se
immittere.
Qui caput quum vix admovisset, horrendo clamore retraxit, tum
Robinsonis admonitione ne audita quidem, amentis instar aufugit.
Ille tandem eum assecutus causam fugæ rogat : “ Heu ! heu ! ”
respondit Friday, “ fugiamus ! monstrum horrendum vidi, ingens,
ardentibus oculis, faucibus tantis ut nos ambo simul absorbere
possit. ” Cui dominus : “ Ehem ! ” inquit, “ fauces satis amplas
dicis ; attamen ipse rem explorabo. ” “ O domine, ” (hæc
exclamat servus, domino ad pedes provolutus), “ per te Deum
obsecro ; noli hoc facere ; te monstrum illud deglutiet ; tum
miser Friday domino orbatus erit. ” Robinson subridens
interrogat, an ipse ab illo devoratus fuerit. Qui quum
obmutesceret, domum jussit festinare, ut lampadem accensam
peteret. Ipse ad speluncam reversus sclopeto armatus, ad ostium
se collocat.
Interea Friday cum lampade redit, dominumque iteratis precibus
orat ne morti certæ ultro se objiciat ; ille autem qui re
deliberata timoris expers erat, hortatur socium ut animo
confidat. Tum lampadem sinistra, sclopetum dextra tenens,
monstro fortiter obvius fertur. Capite vix immisso, ad dubiam
lampadis lucem ipse quoque aliquid conspicatus est quod sibi
horrorem incussit ; neque adeo tamen aufugere voluit ; sed
admota propius lampade, perspexit nihil illud esse nisi lamam
ætate fractum et senio mox interiturum.
Quum igitur Robinson circumspiciendo nihil deprehendisset
propter animal illud minime timendum, vocato ad se Friday,
penitus in speluncam irrepsit. Hic etsi vehementer trepidabat,
non potuit dominum ducem non sequi, neque ibi sine admiratione
vidit quantopere propter ipsius terrorem monstrum in majus
crevisset.
Quum jam lama in eo esset ut ageret animam*, Robinson illum ex
antro amovet quem, quum expiraverit, terra obruat. Mox loco
explorato antrum satis amplum et jucundum inveniunt. Ex quo
magnam in posterum utilitatem se capturos sperabant ; hoc enim
statim Robinson elegit domicilio ubi, fervidissimo solis æstu,
frigus captaret. Itaque missus est Friday ut instrumenta
afferret ; quorum ope cœperunt ostium antri amplificare ; atque
hoc opere tempus non sine jucunditate consumpserunt.