Ambo e periculo se expediunt — Reversi in insulam, hortum colunt
— Piscantur — Natant — Venantur — Novum iter suscipiunt —
Tempestas — Magna navis derelicta — Ignota animalia — Ratis.
Crusoëus celerrime remo aquæ altitudinem scrutatus, quum terram
satis firmam invenisset, aquam autem duobus tantum pedibus
altam, illico e scapha se projicit. Sequitur Friday et ambobus
refectæ sunt vires quum animadvertissent cymbam in arena non in
saxo hærere. Tum illam levare eoque impellere ubi major erat
aquæ altitudo. Quod ex voto cessit. Navis quippe agi incipit,
amboque in eam rursus conscendunt.
Tandem mari alto potiti omnibusque viribus connisi ad insulam
tendunt quæ jam prope ante oculos erat ; et quo propius spes
admovebatur, eo magis crescebat ardor animorum. Jamque umbræ
summis de montibus cadebant. In terram descendunt eo majore cum
gaudio, quo propius metum res fuerat.
Quum adhuc uterque cibis hodie abstinuisset, in litore statim
consident, sumptisque commeatibus quibus navem instruxerant,
corpus reficiunt. Tum scapham in angustum maris sinum
protrahunt ; cetera vero quæ in nave secum habuerant, ea domum
reportant.
Proximo die, Crusoëus socium his verbis compellat : “ Heus, ”
inquit, “ estne tibi animus novum mecum periculum tentare ? ”
Fri. Minime sane !
Cru. Statuisti ergo vitam hac in insula mecum agere ?
Fri. Modo si pater meus hic etiam nobiscum versetur.
Cru. Ergone pater tuus etiam nunc vivit ?
Fri. Dummodo interim non sit mortuus.
His dictis Friday commotus, emisso solanorum tubere quod manu
tenebat, vehementer flevit. Nec ipse suorum quoque memor
Robinson a lacrimis abstinere potuit ; amboque, animo pariter
affecti, aliquamdiu siluere.
Cru. Bono fac animo sis ! pater tuus etiam nunc profecto vivit ;
proxime ad eum proficiscemur, atque huc illum transvehemus.
His dictis, quum Friday sedato paululum animo ad se rediisset,
Robinson eum interrogavit an viæ in patriam insulam ducentis
gnarus esset, ne temere anceps vitæ discrimen rursus adirent.
Ille vero respondit iter sic se exploravisse ut vel noctu illud
suscipere auderet ; sæpius enim se cum popularibus huc ad
celebrandas victorias venisse.
Cru. Tunc igitur cædis particeps fuisti, quum homines
mactaverunt quibus epularentur ?
Fri. Fui equidem. Tunc autem ignorabam id nefas esse.
Cru. Quamnam vero ad partem insulæ navem appellere
consuevistis ?
Fri. Ad meridionalem oram, quoniam illa nobis proxima,
arboribusque cocossæis abundat.
Interdum pisces capere conantur retibus instructi eis quæ Friday
pluviarum tempore confecerat. Tantam vero uno retium jactu
multitudinem piscium ceperant ut plurimos etiam in aquam
rejicerent. “ Is enim Dei donis male utitur, ” ait Crusoëus,
“ qui plus sibi arripit quam quod ad vitam bene beateque agendam
necessarium est ; sævus ille est et immanis, si quis animalia
innocua interficit quibus ad victum quotidianum sibi non opus
est. ”
Aliis diebus venando delectari. Aves pullosque lamarum
dejiciebant, nunquam vero plures quam qui sibi essent ad
vivendum necessarii.
Etsi autem Crusoëus socium ingenio industriaque vincebat, hic
tamen multas artes callebat, domino antea ignotas, tunc vero
maxime utiles. Scilicet multa instrumenta ex ossibus, lapidibus,
conchis, fingebat quibus lignum ita tractabat ut non perfecta
minus atque elaborata opera efficeret quam si ferro excisa
essent aut fabricata.
Tandem horto probe exculto, dies constitutus est quo ad patrem
Friday adducendum profecturi essent. Quo propior autem erat dies
itineri destinatus, eo major Robinsonis cura. Fieri enim poterat
ut barbari, spretis Friday consiliis precibusque, hospitem male
mulctarent*. Itaque diutius abstinere non potuit quin hunc
timorem amico declararet. Qui quidem jurejurando domino affirmat
timorem ejus esse vanum ; se popularium suorum animos satis
perspectos* habere, illosque nemini unquam nocere nisi hosti.
Amico igitur fidem habuit, omnique metu abjecto, socii probitate
fretus, die proximo vela dare constituit.
Hac mente scapham quæ huc usque in sicco remanserat, in aquam
retrahunt, paloque in terram defixo religant. Vespere eodem
tubera solanorum torrent, aliosque cibos parant ut secum octo
dierum viatica deportent.
Robinson sociusque vix unam dormierant horam, quum ille exorta
subito tempestate expergefactus est. Procella furit, repetitoque
tonitruum fragore terra ipsa concussa tremit. “ Audisne,
Friday ? ” ait dominus. “ Heu ! ” respondit ille, “ si hæc
tempestas nos in alto deprehendisset ! ” Quibus vix dictis,
repente fragor auditur qui tormenti bellici sonitum referebat.
Friday tonitru esse putat ; Crusoëus autem pro certo habet se
tormenti sonitum audiisse, animusque ejus gaudio simul et timore
perturbatur. Extemplo e strato se corripit, tædaque e foco
arrepta Friday jubet subsequi.
Tum dubius spem inter et metum ad litus procurrunt exploraturi
quemnam sonum auribus accepissent. Primo autem aspectu magnus
Robinsoni dolor, socio desperatio incessit. Procella enim
scapham avulsam a litore in altum projecerat. Et certe si quis
hunc miserum vidisset, amissa jam spe patris revisendi, a
lacrimis certe abstinere non potuisset. Ille expalluit, mutus,
oculis in terram defixis ; tunc subito in lacrimas erumpere,
sibi manus torquere, pectus percutere, avellere crines.
Crusoëus, qui propriis malis aliorum misereri didicerat, socii
dolore ipse commotus, amicis lenibusque monitis conatur eum ad
tranquillitatem animi reducere.
Ipse autem requiescere non poterat ; quippe enim imago navis
cujusdam ad insulam appulsæ menti ejus semper obversabatur.
Montem igitur conscendit unde ora orientalis conspici posset,
quumque ad summum pervenisset, acie oculorum orientem versus
directa*, quam ille lætatus simul atque attonitus fuit ! navem
scilicet permagnam conspicit tam perspicue, etsi satis longe
aberat, ut nihil amplius dubitationis superesset. Tum ille
anhelans ad arcem recurrere, arcum arripere, socioque
obstupescenti nihil proferre præter hæc verba : “ en adsunt ! ”
Tum quam velocissime se proripit.
Friday quum dominum tanta animi perturbatione trepidantem atque
verba tam abrupta proferentem videret, barbaros certe adesse
existimavit. Itaque ille quoque armis correptis eadem celeritate
secutus est.
Jamque illi duorum millium viam percurrerant, priusquam eo
pervenissent unde navis conspici posset. Crusoëus e longinquo
eam socio ostendit ; quam ille valde miratus est. Quanquam enim
navis satis longe distabat, intelligebat tamen eam centies
superare* vel maximam navem quam huc usque vidisset. Crusoëus
nunc exultare, nunc socium amplecti, eumque obtestari ut et ipse
lætetur.
Alta tandem voce clamavit, sed frustra ; quanquam ventus post
procellam mutatus ab insula navem versus spirabat. Itaque socium
quam celerrime ignem accendere jubet quem nautæ conspicerent.
Hoc celeriter peracto, flamma brevi altitudinem arborum æquavit.
Interim Crusoëus oculos in nave defigit, ut qui exspectabat dum
scapha inde demissa ad se tenderet. Quæ tamen spes eum fefellit.
Postquam jam ignis per unam fere horam arsit, quum nulla in
conspectu scapha esset, Friday ultro spondet se ad navem,
quamvis longius distet, natando perventurum, eosque qui in ea
vehuntur invitaturum ut ad insulam accedant. Robinson eum
amplexus, orat ne se temere periculo objectet, sed potius vitæ
suæ consulat. Tum Friday vestes e stragulis* confectas abjicit,
et ramo viridi dentibus gestato quem pro signo pacis offerat, in
mare alacri animo prosilit. Hunc Robinson oculis votisque
ardentissimis prosecutus est.
Friday feliciter ad navem accessit ; tum postquam non semel eam
circumnatavit, sustulit clamorem ; sed a nullo redditur. Quum
tandem scalam animadverteret a navis latere suspensam, illius
ope navem conscendit. Tum eum stegam oculis perlustrantem
aspectus bestiæ ignotæ exterruit. Nigra hæc bestia et villosa
erat ; quæ ubi primum hominem conspexit, vocem prodidit qualem
ille nunquam audierat. Mox autem tacuit, adeoque mitem se
præbuit blandamque, ut timorem Friday omitteret. Quin etiam
supplex illa adrepit, caudam movens miserabiliterque ululans ut
quæ auxilium et præsidium imploraret. Itaque quum usque ad ejus
pedes prorepsisset, eam Friday manu mulcere audet, quo quidem
illa mirifice lætata est.
Tum Friday stegam pererrabat, alta voce usque quaque clamans ;
nemo autem se obtulit. Quum omnia stuperet quæ in stega oculis
ejus occurrebant, verso dorso ad locum quo patet in interiorem
navis partem descensus, repente a tergo percussus est tanto
ictu, ut pronus caderet. Terrore perculsus, se erexit, atque
quum respexisset, attonitus hæsit ad aspectum animalis satis
magni, cornibus curvis, barba prolixa densaque, quod iterum
minaci vultu se erigebat, ut in hominem denuo impetum faceret.
Friday, clamore edito, in mare prosilit.
Prior scilicet bestia, nigro illa colore, erat canis villosus,
qui hominem secutus e nave se quoque projecit. Ille vero quum
bestiam natantem a tergo audiret, monstrum alterum cornibus
armatum urgere arbitratus, adeo exterritus est ut vix procedere
valeret. Parum abfuit quin fluctibus absorberetur ; nec
respicere quidem ausus est. Quum tamen paululum animum
recepisset, tanta velocitate transnavit ut vix eum canis sequi
posset. Tandem litus attingit, et Crusoëo ad pedes procidit.
Canis quoque non ita multo post terram assecutus est.
Mox narrare incipit Friday quid in nave marique acciderit ;
navem sibi montis instar lignei visam fuisse, in qua tres
excelsæ arbores (mali scilicet) starent. Bestiam illam nigram
sibi blanditam* fuisse, monstrum vero cornutum barbatumque
irruisse, mortem intentans ; seque existimare monstrum illud
esse montis lignei natantis dominum, quum hominem in eo omnino
nullum vidisset.
“ Quid autem nunc faciendum est ? ” sic Robinson quærit secum.
“ Fac illos aut periisse aut vento tantum abreptos fuisse ;
quidquid acciderit, e nave nobis quam plurima eripienda. Quomodo
autem, quum scapha careamus ? ”
Ex necessitate ipsa consilium oritur. Venit in mentem ratem
facere, lignis aliquot ita colligatis ut commode veheretur.
Interea placuit ut alteruter domum curreret, et victum cum omni
funium copia ceterisque instrumentis peteret. Friday ut erat
cursu velocior, proficiscitur. Crusoëus autem remansit, arbores
interim rati conficiendæ idoneas cæsurus.
Friday sub vesperam rediit. Interea Robinson magnopere
delectatus est cane villoso, quem veluti popularem ex Europa, si
ita loqui licet, diligebat. Quum Friday rediisset, ciborum quos
attulerat partem cani esurienti dedit. Quum vero luna opportune
lucem præberet, ambo usque ad mediam noctem operi incubuerunt.
Tum omnino fatigati, quum somno diutius carere non possent, in
gramine recumbunt, canique se committunt custodi qui ad pedes
eorum se projecit. Itaque ambo dulci somno recreati sunt, donec
aurora rediisset.