Ds. Evertse kom op die Toneel.
In ds. Evertse se studeerkamer op Smartendal hang daar ’n geillumineerde
teks aan die muur: „Gered om te dien.” Veral in die laaste maande het
daardie woorde die dominee nooit met rus gelaat nie. Nou moet die leser
nie hiervan wil aflei dat ds. Evertse sy pligte as predikant verwaarloos
het nie. Dit is nie die geval nie. Sy eie gemeentelede word getrou
bearbei, maar dit neem al sy tyd en kragte in beslag. Sy hart bloei vir
die delwers, en hoe langer hoe meer word dit vir hom duidelik dat sy plig
hom Diamantkuil-toe roep. As ds. Evertse oortuig is dat sy paadjie in
’n seker rigting loop, dan laat hy hom van niks keer nie. Hy bring die
kwessie voor sy Kerkraad, bepleit die noodsaaklikheid vir die geestelike
bearbeiding van die delwers hartstogtelik en wen sy saak. ’n _Locum
tenens_ word benoem, en die dominee kry verlof om vir vier maande sy
tyd en kragte uitsluitend aan die delwers te wy. ’n Week later was ds.
Evertse op Diamantkuil in ’n tentjie tussen die uitgewekenes, bereid om
te dien.
Sy koms daar is met gemengde gewaarwordinge deur die delwersbevolking
begroet. ’n Klein klompie was waaragtig bly, ’n groot klomp was heeltemal
onverskillig, en ’n hele paar was openlik boos.
Die delwersgemeenskap is uit die aard van die saak kosmopolieties. ’n
Mens tref daar aan: Jode en Jodegenote, Kretense en Arabiere, Engelse
en Duitsers en wat dies meer sy, maar verreweg die meeste bestaan uit
Afrikaners van alle rang en stand. Daar is diegenes wat altyd arm was en
arm sal doodgaan, en daar is ander wat eers ryk bedeeld was met aardse
goedere en deur hulle eie toedoen of deur teenspoed alles verloor het.
Die dominee het egter nie gras onder sy voete laat groei nie, en die
delwers, wat baie fyn is om iemand gou na waarde te leer skat, het hom
spoedig liefgekry. Hy was regtig soos een van hulle; nie uit die hoogte
het hy hulle genader nie, maar as iemand wat gered is om te dien. Niemand
word oorgeslaan nie, tot in die vuilste pondokkie kruip hy in, nie om
te preek en te bestraf nie, maar om ’n woordjie van bemoediging en ’n
boodskap van hoop te bring.
In die aand word ’n kort diens gehou. ’n Lantern word aan ’n paal gebind
en omhoog gehou as teken dat die dominee op daardie plek sou preek. Die
eerste week het nog geen dosyn delwers opgedaag nie, dog die gehoor het
altyd meer en meer aangegroei. Die woord het van mond tot mond gegaan dat
ds. Evertse dit wel met die delwers meen.
Treffend was dit om saans die delwers te sien opkom. Diegenes wat ’n
lantern besit, bring dit saam. Die diens word onder die blote hemel
gehou. Bo die dominee se hoof hang die lantern aan die paal, en verder
word lig verskaf deur die lanterns wat die delwers saamgebring het.
Die Woord word in alle eenvoud dog met diepe erns gebring, en
indrukwekkend was dit om die gesigte van die toehoorders gade te slaan.
Slegs enkeles spot openlik, die grootste gros luister aandagtig en
eerbiedig. En as die dominee Ges. 7 vs. 2: „Sy troue Vaderoë sien alles
van naby” opgee, dan sing die gehoor dit so hartlik soos ’n mens dit
selde in enige kerk hoor, en as die laaste tone wegsterf oor die slapende
vlaktes, dan voel die delwer dat daar darem nog Een is wat vir hom sorg.
Ook dié onder hulle wat Hom in hulle ellende gevloek het, verlang terug
na die dae toe hulle as kind aan die knie van ’n vrome moeder hulle
gebedjie geprewel het, en begin hulself af te vra of hulle nie liewers
moet terugkeer tot die ou weë nie.
Saterdags het die dominee dit altyd baie moeilik gehad. Op daardie dag
kom die drank-lorrie die delwery ’n besoek bring, en dan moet meer as een
huigesin die volgende Sondag sonder kos gaan, omdat die vader sy laaste
paar sielings aan ’n bottel brandewyn bestee het. En as dit maar al was!
Maar die gruwelike dronktonele wat daar dan soms afgespeel word, is te
vreeslik om te boek te stel.
Aan hierdie hemeltergende euwel behoort onmiddellik deur wetgewing ’n end
gemaak te word. Moet die vrou en kinders dan vir ewig ly omdat die man
’n bees van hom wil maak, en waarom moet die brood uit die mond van die
onskuldiges gehou word om gewetenlose drankhandelaars te verryk?
Dit was die Maandagaand na so ’n naweek dat die dominee my versoek het om
op die delwery oor te bly en sy diens by te woon. „Gister en eergister
was dit weer baie kwaai,” sê hy, en hy skud sy hoof: „die arme Hendrik
Blits was weer buite kennis van Saterdagmiddag af tot van oggend toe. Ag!
as ek Hendrik tog net so ver kon kry om die drank te laat staan, hoe sou
ek die goeie God dank. Hy word beskou as een van die rofste karakters op
Diamantkuil, en tog het ek al baie dingetjies opgemerk wat my oortuig dat
daar meer in hom steek as wat die meeste delwers dink.”
Wis ek dit nie? Daardie koue oggend se voorval met die baster was my nog
helder voor die gees.
* * * * *
Die dominee het daardie aand die gelykenis van die Verlore Seun vir sy
gehoor uit die Afrikaanse bewerking van die Nuwe Testament voorgelees. Ek
het al dikwels in die kerk en in die Sondagskool opgelet hoedat hierdie
verhaal grootmense sowel as kinders aangryp, maar nog nooit het ek ’n
aandagtiger gehoor as toe gesien nie. Die delwers: man, vrou en kind, het
letterlik aan die prediker se mond gehang en elke woord ingedrink.
„Geliefdes,” roep die prediker aan die end van sy rede, en sy stem is
pleitend, net soos ’n liefhebbende moeder met haar stout seuntjie sou
praat, „geliefdes, net soos die Vader se oog al van ver sy afgedwaalde
seun sien aankom het en hy met ’n hart brandende van liefde hom tegemoet
gesnel en gekus het, netso wag julle hemelse Vader vir elkeen van julle.
Maar dan moet dit nie enkel by goeie voornemens bly nie. Nee, julle moet
opstaan en soos die verlore seun na Hom teruggaan. Waarom sal julle
langer as huurlinge swynedraf eet, wanneer julle as seuns en erfgename
by julle Vader kan aansit?” Toe word as slotsang gesing: „Komt gij
allen, komt tot Hem, zondaars, komt, wat zou u hindren,” die seën word
uitgespreek en die diens was afgeloop. Een vir een gaan die delwers
huis-toe. Net een bly agter. Hy het so ’n bietjie opsy in die skaduwee
gestaan, asof hy bang was dat iemand hom sou raaksien. Soos Nikodemus
het hy in die nag gekom, omdat hy bevrees was om gesien te word. Nou tree
hy vorentoe en kon ek die verbasing op die dominee se aangesig lees.
„Wel, Hendrik man, ek is waarlik bly om jou ook vanaand hier te sien!”
„Maar ek was nog elke aand teenwoordig, Dominee, hoewel ek nie juis my
bakkies in die lig wou wys nie,” sê die aangesprokene, wat niemand anders
as Hendrik Blits was nie. „Dominee, mag ek met jou saamstap na jou tent
toe? Of is jy ook bang vir hierdie paaiboelie?” gaan hy verder.
Ek wou my verwyder, maar op versoek van die dominee en Hendrik het ek
saamgestap.
„Kyk, Dominee,” sê hy toe ons in die tentjie van die predikant sit,
„daardie preek van jou het my vanaand laat besluit dat ek ook wil
teruggaan na my aardse vader. Ek wil graag met die Hemelse ook vrede
maak, maar kan tog nie voordat ek nie eers met my natuurlike vader
versoen is nie. Ek is moeg vir varkkos. Sal jy vir my help?”
„Alte seker,” sê die dominee op so ’n opgewekte en bemoedigende toon, dat
ek by myself dink die saak is alreeds halfgewen.
„Maar, Dominee, ek is ’n duiwel as ek drank ruik, en het u al vergeet
hoedat ek u nou die dag nog beledig het?” gaan Hendrik voort.
„_Vergeet?_” herhaal die dominee sag, „nee, maar _vergewe_ wel. Ek wis
dat dit die drank was wat gepraat het en nie Hendrik nie.”
In Hendrik se oog blink warempel ’n traan. Dit was lank laas dat iemand
so vriendelik met hom gepraat het.
„En kyk hier Hendrik man,” herneem die dominee, „jy kom van vanaand af
hier by my in die tent woon. Ek neem g’n weiering aan nie. Jy het na my
toe gekom om hulp, en met Gods genade gaan ek jou help. Maar vertel my
eers hoedat jy hier op die delwerye te lande gekom het.”