Misschien zijn de eerste gegevens, die wij bezitten over de echte
Spaansche Romance, die van Ayala, Kanselier van Castilië (1407),
die zich in zijn Rimado de Palacio beklaagt over den tijd, dien hij
verspilde met het lezen van zulk een »leugenachtig prul« als Amadis
de Galliër. Hij zou zijn tijd slechter hebben kunnen besteden, maar
hoe het zij, door zijn uitspraak krijgen wij een denkbeeld van den
machtigen indruk, dien deze soort van romance op den Castiliaanschen
geest maakte, die inplaats van zich tevreden te stellen met het
slaafsch nabootsen van het Fransche voorbeeld, het herschiep in iets
zuiver Spaansch. In geen enkel ander land van Europa vond het zaad
van de Romance zulk een geschikten bodem om te ontkiemen en zich te
ontwikkelen, en zeker gaf het nergens zulk een bijna tropische weelde
en overdaad van bloem en vrucht.
Amadis werd gevolgd door een lange rij van dergelijke verhalen,
die de lezer alle in dit boek zal ontmoeten. Het wordt algemeen
erkend door de critici, te beginnen met Cervantes, als de beste en
belangrijkste van de Spaansche Romances, en het werd vertaald in het
Fransch, het Italiaansch en de meeste Europeesche talen; zelfs werd
er, naar men zegt, een speciale vertaling van gemaakt voor Joodsche
lezers. Met één slag had de Spaansche Romantiek de Fransche ridderlijke
fantasie overwonnen op haar eigen terrein. Maar Amadis was niet,
zooals Cervantes schijnt te meenen, het eerste ridderverhaal, dat in
Spanje gedrukt werd. Want deze onderscheiding komt Tirante de Witte
toe (1490), dat volgens Southey geen ridderlijken geest ademt. Onder
anderen maken wij hierin kennis met Warwick den Konings-maker, die
met goed gevolg een inval in Engeland door den Koning der Canarische
Eilanden afslaat, en ten slotte geheel alleen den overrompelaar doodt
en zijn krijgsmacht op de vlucht jaagt. Maar al vergist Cervantes zich
in zijne bibliographie, de verklaring van zijn barbier, dat »Amadis
het beste is van alle boeken, die in deze soort geschreven zijn,« is
niet ver van de waarheid. [15] Tasso beschouwde het als »het mooiste
en misschien ook het leerzaamste verhaal in zijn soort, dat men kan
lezen.« Gaf hij slechts het oordeel weer van den kritischen scheerder,
zooals men wellicht uit zijn taal zou kunnen opmaken?
Amadis werd gevolgd door een menigte van dergelijke gedichten. Door
het buitengewone succes bij het publiek, ontstond er een heele
literatuur van gelijke strekking en karakter, zij het ook niet van
gelijke waarde. De eerste van deze letterkundige voortbrengselen
was Palmerin de Oliva, waarvan de eerst bekende uitgave in 1525 in
Sevilla verscheen, en die, evenals de Amadis, weer gevolgd werd door
soortgelijke gedichten, zooals Primaleón, Platir en Palmerin van
Engeland, misschien wel het beste van deze reeks.
Men neemt als vaststaand aan, dat Amadis en Palmerin van Portugeeschen
oorsprong zijn, en ik zal hierop later terugkomen; maar ik wil hier
slechts vermelden, dat er geen Portugeesch origineel bestaat, noch
gedrukt, noch in manuscript. Maar deze romances werden zóó zuiver
Castiliaansch als de Arthur-legenden Engelsch werden, ondanks hun
vreemden oorsprong; en Spaansch zijn zij gebleven, zoowel voor het
volk als voor de critici van geheel Europa.
De Palmerin-reeks wakkerde slechts de hartstocht voor Romantiek aan,
en Spanje snakte zóó naar een letterkundig voedsel, dat geschikt leek
voor zijne behoeften, dat zij, die trachtten het publiek te voorzien
van romantische lectuur, nauwelijks in staat waren, een voldoende
hoeveelheid ervan te leveren. Het natuurlijk gevolg hiervan was een
stroom van haastig geschreven minderwaardige verhalen. De fantasie,
die eerst alleen maar gewaagd was, werd nu schaamteloos, en het toppunt
werd in dit opzicht bereikt in uitingen van een ongezonde verbeelding
als Belianis van Griekenland, Olivante de Laura, en Felixmarte van
Hyrcania. Maar ofschoon de meeste van deze voortbrengselen onzinnig
waren en beleedigend voor het menschelijk intellect en den goeden
smaak, vonden zij toch ontelbare lezers, en alles wijst er op, dat
het beroep van uitgever in het Spanje van de zestiende en zeventiende
eeuw buitengewoon voordeelig moet zijn geweest. Deze flauwe verhalen,
die de schoonheid, de ware fantasie en den eenvoud misten van de
andere romances, stonden tot deze in dezelfde verhouding als een
menigte romans, uitgegeven in het begin der negentiende eeuw, tot die
van Scott, die zij trachtten na te bootsen. Mexia, de sarcastische
geschiedschrijver van Karel V, verbaast zich in zijn verhandeling over
de Romance (1545) over de onnoozelheid van een publiek, dat zich met
zulk een flauwe kost bezighoudt; »want«, zegt hij, »er zijn menschen,
die gelooven, dat al die dingen werkelijk gebeurd zijn, ofschoon het
grootste gedeelte ervan onmogelijk is.« Zoo zou een criticus van onze
dagen kunnen spreken over de voorkeur van het groote publiek voor de
goedkoope romans, of de minderwaardige sensatie-lectuur, artikelen,
die in het groot worden gefabriceerd door de al te vlugge machines
van de »Vernuft-Onderneming«.
Een andere merkwaardige en nog minder sympathieke uiting van
het verlangen naar romantiek bij het Spaansche publiek, waren de
godsdienstige verhalen als De Hemelsche Ridderschap, De Ridder van de
Heldere Ster, en andere minderwaardige producten, waarin Bijbelsche
figuren zijn bekleed met ridderlijke eigenschappen, en op zoek gaan
naar avonturen. De tijd, waarin al deze verschillende typen der
Spaansche Romance elkander opvolgden, was merkwaardig kort. Maar
er verliep een halve eeuw tusschen het verschijnen van Amadis en de
allerlaatste van zijne waardelooze imitaties. Het is niet moeilijk een
verklaring te vinden voor de vlugge fabricatie en verspreiding van zulk
een hoeveelheid goede en slechte lectuur. Wanneer wij bedenken, dat
Spanje sedert eeuwen het land was geweest van de ware ridderlijkheid,
dat zijn fantasie sterk ontwikkeld was in een langdurigen strijd
met zijne heidensche vijanden, en dat het, in de ridderverhalen, die
het nu met zulk een groote bewondering las, de afspiegeling vond van
zijn eigen hoffelijken en heldhaftigen geest--den fijnstbesnaarden
en ridderlijksten geest van Europa.