M.(_Paradisiaca_) spadice nutante, floribus masculis persistentibus.
_M. S. V._ p. 902. n. 1.
M. (_Sapientum_) spadice nutante, floribus masculis deciduis _M. S. V._
p. 902. n. 2.
Planta culta per totius orbis regiones calidas, in america ante
hispanorum ad ventum ignota, e guinea ad americae insulas
aequinoctiales primum allata, in oceanum pacificum una cum hominibus ex
orientali India migrasse videtur, ibidem enim in omnibus insulis,
praeter demersas et desertas, passim colitur, et in varietates
praesertim in archipelagis amicorum et societatis numerosas
degeneravit. Propagatur e radice et stolonibus, foveae immissis, cum
cinere herbisque concrematis, quibus calcis e conchis interdum
pauxilium adjici solet, ut fructus cito progerminent, hae praecociores
varietates mense sexto, immo quarto nonnunquam fructus proferunt,
reliquae racemo nonnisi post decimum octavum mensem onustae ccrnuntur.
Fructificatione peracta, tota stirps, excepta tamen radice novos agente
surculos, emoritur.
Fructus, prout diversa est varietatum indoles, alii crudi alii nonnisi
tosti sive assati comeduntur; horum priores hortorum taheitensium
praecipuum ornamentum constituunt; posteriores vero, utpote frigori
magis assuefacti, in montuosis insularum tractibus, locos nemoribus
undiquaque clausos occupant. In moluccano archipelago, pulpam tostam
horum fructuum masticando in pultem reducunt matres, quam infantibus
etiam nolentibus in {29} os ingerunt, eosque ut offam deglutiant variis
artibus cogunt. Cibus est facilis digestionis, iis qui e onginquo
itinere maritimo adpel unt maxime salutaris et delicatus; mihi tamen,
propter nauseosam glutinosamque dulcedinem semper iniucundus. Viscida
haecce qualitas videtur stomacho debiliori infensa, constipat alvum,
flatusque gignit. Rumphius etiam maturos crudosque musaefructus, cum
facile putrescant, in dysenteria epidemica, malignitatem humorum
adaugere credidit. Idem indefessus naturae observator, in moluccano
archipelago sedecim musae varietates enumerat, quarum plurimae etiam in
austrasiae insulis reperiuntur: eas vero verbis exprimere, vel
differentiam specificam veram qua Musam paradisiacam a Musa sapientum
dignoscere liceret, me nondum reperire potuisse, lubenter fateor.
Figuras enim Ehretianas a Rheedianis (Trew. t. 21. 22. 23 et Hort.
Malab. p. I. t.12. 13. 14). nihil discrepare quis non videt, licet b.
Linnaeus illas Musae sapientum, has vero paradisiacae tribuerit ?
I. _Musa corniculuta_, (Pisang Tando) cornu bovis figura et magnitudine
fructuum aemulat; variat fructibus mollibus flauis, quos femineos
vocant, et masculis dictis, duris, viridibus, longioribus, austeris, ut
nonnisi tosti aut cocti mensae apponi queant. Singula bacca saepe
duodecim pollices longitudine exaequat, brachii fere crassitiem
adtingit; quare racemus suffulciri solet, ne pondere suo abrumpatur.
II. _Musa exsucca_ (Pisang Gabba Gabba) parum a praecedente differt,
nisi fructu tenuiore, ex albido flavescente, substantia siccissima,
austera, donec sub cineribus fervidis torreatur.
{30} III. _Musa tetragona_ (Pisang Cro) fructus gerit spithameos,
angulosos, plerumque tetragonos, extus virentes, intus albos, acidulos,
duriusculos.
IV. _Musa acicularis_ (Pisang Dsiernang). Fructus palmares, trigoni,
acuminati, acumine longo filiformi, styli persistentis vestigio.
Racemus septem pedes nonnumquam longus est, ducentos et quinquaginta
fructus in septemdecim verticillis non raro adnectens. Cortex, medullae
rufescenti et sacchari instar micanti, fortius quam in congeneribus
adhaeret.
V. _Musa coriacea_ (Pisang Culit-Tabal). Cortex crassissimus fructus,
recondit pulpam mollem, pallide rufam, pentagonam, ora interiore
angustissima. Haec quoque frixa aut tosta solet mensis apponi, licet
etiam cruda eadem in cibum cedat modo bene matura sit. Ad hasce quinque
varietates, quibus etiam decima adnumeranda, taheitensium varietates
sylvaticae et montanae, quas Febhs vocant, mihi spectare videntur;
harum maxima, maturitate extus et intus intense fulvo colore gaudet.
VI. _Musa mensaria_ (Pisang Medji). Hujus fructus palmaris sive
spithameus, teretiusculus, striis notatur quinque elevatioribus,
obliteratis, inaequaliter dispositis, vt fere trigonus appareat.
Maturus e sulphureo colore flavescit, facillime decorticandus, pulpa
albida, fractura micante, sapida- dulci, ac si aliquid aquae rosarum
esset admistum. Ad torrendum, nisi immaturus, non valet, sed crudus
comeditur; facile putrescit, cum et cito ad maturitatem perficiatur.
Stipes altior quam in pluribus varietatibus; folia fusco maculata. Haec
{31} imprimis et proxima sequens, apud taheitenses Meiya vocatur,
vocabulo quod a voce malaica Medji parum absonum videtur.
VII. _Musa regia_, (Pisang Radja) gaudet fructu praecedenti affini, sed
multo breviore, vix digiti longitudine, pollicem crasso, glabro,
aequali, cortice tenuiore, sapore dulci et grato; quare a bataviae
urbis incolis, maxime appetitur & reliquis musae varietatibus palmam
praeripit, mensisque crudus apponitur.
VII. _Musa purpurascens_ (Pisang Mera) forma fructuum cum M. regia
convenit, colore differt; cum enim progerminent fructus externe
purpureo fusci sunt, croceo intermixto. Caro alba, acidula, edulis
tamen sine praeparatione. Stipites, folia et racemi colore purpureo
virenti infecti sunt.
IX. _Musa punctata_ (Pisang Salpicado). Fructus brevis, teretiusculus,
flavus, minute nigro punctatus: cetera cum M. mensaria conveniunt.
X. _Musa dorsata_ (Pisang Swangi). Fructus crassus, sex pollicaris,
protuberantiis longitudinalibus inaequaliter angulosus lateribus
irregularibus. Pulpa intense lutea seu rufa, duriuscula mucosa,
acidula, subaustera; qua nec frixa, nec cruda vescuntur homines, ad
pultem tamen pro infantibus usurpatur, et omnium vilissima habetur.
Stirps reliquis altior.
XI. _Musa granulosa_ (Pisang Batu sive Bidji); figura praecedentis,
teres, tenuior, virens, pulpa mucosa, molli tamen et dulcescente,
repleta seminibus duris, nigricantibus instar paeoniae seminum. Stipes
altus, per surculos adeo multiplicatur ut brevi tempore magnum spatium
occupet. Linnaeus hanc varietatem Musae Troglodytarum adnumerat.
{32} XII. _Musa fatua_ (Pisang Alpnuru) fructus geri paruos, crassos,
tereti compressiusculos, cinerascentes, viscosos, saporis fatui, tostos
tamen bonos.
XIII. _Musa coarctata_ (Pisang Bombor) est fructu breuissimo, ovi
gallinacei magnitudine, glabro, tetragono, apice obtuso, crudo eduli.
XIV. _Musa papillosa_, (Pisang Sussu). Minores quam M. mensaria fructis
gerit, pollicem crassos, angulosos, apice papillaeformi, flavescentes,
pulpa duriuscula, acidula, vili, quae torreri potius debet, quam cruda
comedi. Folia huius varietatis tenella, farina quasi conspersa sunt,
qua abrasa, color fuscus adparet, qualis et deglupta extima membrana in
stipite conspicitur.
XV. _Musa pumila_ (Pisang Kitsil) Stirps humilis, cum foliis humanam
altitudinem non excedit. Fructus rotundi, digiti longitudine, sed
crassiores, extus lutei, glabri, cortice tenui fragili. Pulpa dura,
acidula, tamen ut fertur, grata, et ficuum saporem suscipiens si fuerit
in aqua cocta. Racemus licet humilis tamen usque ad ducentos fructus
non raro profert. Haec varietas gaudet solo pingui, terraque daedalaea,
lapillis mixta, atque hortos montanos amat in syluis absconditos. Musae
reigae degenerem filiam putat Rumphius.
XVI. _Musa lunaris_ (Pisang Bulang-trang). Huius racemus, stipes, folia
flaua sunt, fructusque albidi, ita ut noctu lunae radiis illuminata,
tota stirps similem colorem reflectat, unde nomen malaicum nacta est.
{33}