1 Mercurium celebra Musa, Jovis et Majæ filium,
Cyllenen regentem, et Arcadiam pecorosam,
nuntium immortalium, utilium-auctorem, quem peperit Maja
Nympha pulcris-comis, Jovis in amore congressa,
5 veneranda: beatorum vero deorum subduxit-se e-cœtu,
antrum intus habitans umbrosum: ubi Saturnius
cum-Nympha pulcris-comis miscebatur nocte intempesta,
dum dulcis somnus occuparet candidam-ulnis Junonem,
latens immortalesque deos mortalesque homines.
10 Sed quando demum magni Jovis mens perfecta-erat,
huicque jam decimus mensis in cœlo stetit:
[inque lucem _eam_ duxerat, insigniaque opera facta-erant:]
tunc peperit filium versutum, blande-decipientem,
prædonem, abactorem boum, ducem somniorum,
15 noctis speculatorem, forium-observatorem; qui cito erat
ostensurus inclyta opera inter immortales deos.
Matutinus natus, medio die citharam-pulsabat,
vespertinus boves furatus-est longe-jaculantis Apollinis,
quarta _die_ priori, qua ipsum peperit veneranda Maja.[TR1]
20 Qui et postquam matris ab immortalibus prosiliit membris,
non-amplius diu jacebat manens sacra in vanno (_cunis_):
sed ille exsiliens quærebat boves Apollinis,
limen transgrediens alte-tecti antri,
ibi testudine inventa, acquisivit infinitas opes.
25 Mercurius sane primum testudinem arte-effecit canoram;
quæ tum ei occurrit ad aulæ fores,
depascens ante ædes floridam herbam,
lente pedibus incedens. Jovis autem utilium-auctor filius
conspicatus risit, et statim sermonem dixit:
30 Signum nunc mihi valde utile _accidit:_ haud aspernor.
Salve, specie amabilis, chori-rectrix, convivii socia,
grata quæ-apparuisti: unde hoc pulcrum oblectamentum,
variegata testa, es, testudo in-montibus vivens?
Sed feram te in domum sumtam: utilitas aliqua mihi eris,
35 nec despicatui-habebo: tu vero me omnium-primum juvabis.
[Domi melius _est_ esse, quoniam noxium foris _esse_.]
Certe enim incantationis damnosæ eris impedimentum
vivens; sin mortua fueris, tunc admodum pulcre canes.
Sic igitur dixit; et manibus simul ambabus ubi-sustulerat,
40 rurus introivit domum, ferens amabile oblectamentum.
Ibi exsculpens scalpro cani ferri
muedullam-spinalem exterebravit montanæ testudinis.
Sicut autem quando celere cogitatum per pectus transierit
viri, quem frequentes versant curæ:
45 [vel quando volvuntur ab oculis lucis-micationes:]
sic simul verbumque et opus moliebatur gloriosus Mercurius.
Fixit autem inde in mensuris sectas arundines calami,
ubi-trajecerat penitus dorsa tecto-lapideo testudinis,
circùm autem pellem extendit bovis consiliis suis,
50 et brachia imposuit, insuperque jugum (_transtillum_) aptavit
ambobus;
septem vero consonas ovium intendit chordas.
Ac postquam construxerat secum-portans amabile oblectamentum,
plectro tentabat singulatim; ea autem sub manu
graviter insonuit: deusque pulcre succinebat,
55 ex tempore periculum-faciens (veluti juvenes
puberes in-conviviis vicissim conviciantur),
de Jove Saturnio, et Maja pulcros-calceos-habente,
quomodo olim consueverant amatoria consuetudine,
suamque ipsius generationem inclytam prædicans,
60 famulosque celebrabat, et præclaras ædes Nymphæ,
et tripodas per domum, crebrosque lebetas.
Et hæc quidem jam canebat, alia autem mente agitabat.
Et hanc quidem deposuit ferens sacra in vanno,
citharam caram: ipse autem deinde carnium appetens,
65 prosiliit in speculam odorata ex domo,
moliens dolum altum in mente, qualia quidem homines
prædones agitant obscuræ noctis in hora.
Sol quidem occidebat sub terra in Oceanum
ipsisque cum-equis et curribus; at Mercurius
70 Pieriæ advenit currens ad-montes umbrosos,
ubi deorum beatorum boves immortales stabulum habebant,
depascentes prata intemerata, amœna.
Horum tunc Majæ filius, speculator Argicida,
quinquaginta ab-armento avertit boves late-mugientes;
75 errabundas autem agebat per arenosum locum,
vestigiis reflexis: dolosæ vero non obliviscebatur artis,
e-contrario faciens ungulas priores, posteriores,
posterioresque, priores, et ex-transverso ipse incedebat.
Sandalia autem statim projecit super arenas marinas,
80 ineffabilia et incomprehensibilia complicabat mirabilia opera
commiscens myricas, et myrteis-similes ramos.
Ex-his tunc colligato recens-florentis fasciculo silvæ,
sine-damno sub pedibus ligavit-sibi sandalia levia,
ipsis cum-foliis, quæ gloriosus Argicida
85 avulsit a-Pieria _decedens,_ iter-populi declinans,
utpote properans, longum iter in-compendium-agens.
Eum vero senex animadvertit, struens floridum hortum,
properantem ad-campum, per Onchestum herbosam.
Hunc prior allocutus-est Majæ inclytæ filius:
90 O senex, qui plantas fodis incurvus humeris,
certe vino-abundabis, quando hæc omnia _fructum_ ferent.
Et conspicatus, ne conspicatus sis, et surdus _esto,_ etsi-
audieris,
et taceas, quum nihil lædat rem tuam ipsius.
Tantum locutus, una-agitabat boum fortia capita.
95 Multos autem montes umbrosos, et valles sonoras,
et campos floridos transiit gloriosus Mercurius.
Obscura autem adjutrix finiebatur divina nox,
maxima-ex parte; citoque mane fiebat operariis-favens:
ac modo in-speculam (_cœlum_) accesserat divina Luna,
100 Pallantis filia, Megamedidæ regis:
tunc ad Alpheum amnem Jovis validus filius
Phœbi Apollinis boves egit latis-frontibus.
Indomitæ autem pervenere ad stabulum altum,
et lacus, _qui erant_ ante excellens pratum.
105 Ibi postquam bene herba paverat boves late-mugientes,
et has quidem simul-egit in stabulum, confertas,
lotum carpentes, et roscidum cyperum:
simulque ferebat ligna mula, ignisque agressus-est artem.
Lauri splendidum ramum sumtum decorticavit ferro,
110 aptum palmæ; sursumque-spirabat calidus vapor.
Mercurius utique primum focum ignemque edidit.
Multa autem sicca ligna humili in fovea
densa sumta imposuit copiosa: emicabat vero flamma
procul spiramen mittens ignis valde ardentis.
115 Dum autem ignem accendebat vis inclyti Vulcani,
interea valde-mugientes camuras boves trahebat foras
duas prope ignem; vis vero ei erat multa.
Ambas autem in terga humi dejecit anhelantes;
inclinansque volvebat, medullasque perfodiens.[TR2]
120 Operi vero opus addebat, incidens carnes pingues adipe;
assabat verum verubus transfixa ligneis,
carnes simul et terga honorifica, et nigrum sanguinem,
inclusum in intestinis; reliqua vero ibidem jacebant in solo:
pelles autem extendit aspera in petra,
125 sicut adhuc nunc secantur, quæquæ ad-diuturnitatem factæ sunt,
diu jam postea et infinite. At deinde
Mercurius gaudens-animo traxit pinguia opera
lævi super loco-plano, et scidit duodecim partes
sorte-distribuendas; perfectumque honorem addidit cuique.
130 Ibi jus (_esum_) carnium appetebat gloriosus Mercurius;
odor enim illum torquebat, quamquam immortalem,
suavis; sed neque sic eum jubebat animus generosus,
et valde cupientem transmittere per sacrum collum.
Sed hæc quidem deposuit in stabulum altum,
135 adipem et carnes multas: in-sublime vero statim sustulit,
signum puerilis furti, insuperque ligna sicca colligens,
densa-pedibus, densa-verticibus, ignis domuit æstu.
Ac postquam omnia rite perfecerat deus,
sandalia[TR3] quidem projecit in Alpheum profundis-vorticibus,
140 carbones autem exstinxit, cineremque amoliebatur nigrum
pernox: pulcra autem lux illucebat Lunæ.
Cyllenes vero statim rursus advenit ad-divinos vertices
matutinus; nec quisquam ei in-longo itinere occurrit
nec deorum beatorum, nec mortalium hominum:
145 neque canes latrarunt. Jovis autem _filius_ utilium-auctor
Mercurius
incurvatus domus per seram ingressus-est,
auræ autumnali similis, veluti nebula.
Rectaque-progressus ex-antro pervenit ad-opulentum templum,
leviter pedibus incedens: non enim sonitum-edebat, sicut in solo.
150 Festinanter vero dein cunas adibat gloriosus Mercurius:
fascia circa humeros obvolutus, veluti puer
infans, in palmis juxta poplites velo ludens
jacebat, testudinem amabilem ad lævam manum cohibens.
Matrem vero non latebat deam deus, dixitque _ea_ sermonem:
155 Quid tu, versute, _fecisti et_ unde jam noctis in hora
venis, impudentia indute? nunc te omnino puto
vel cito insolubilia vincula circa latera habentem,
Latoidæ sub manibus, per vestibulum exiturum:
vel _eum_ te prehensum mediis in vallibus spoliaturum.
160 I in-malam-rem, improbe! magnam te pater sevit sollicitudinem
mortalibus hominibus et immortalibus diis.
Ei vero Mercurius verbis respondit astutis:
mater mea, quid me hæc _loquens_ territas, veluti puerum
infantem, qui valde pauca in animo improba novit,
165 timidum, et _qui_ matris reformidat increpationes?
At ego artem aggrediar, quæcunque _sit_ optima,
consulens mihi et tibi penitus; neque deos
nos immortales indotati et impasti
hic ibidem manere sustinebimus, ut tu jubes.
170 Melius _est,_ dies omnes cum immortalibus versari,
divitem, locupletem, spoliis-abundantem; quam domi
antro in obscuro considere; sed honorem
etiam-ego justum adipiscar, quem-scilicet Apollo.
Si autem non dederit pater meus, nempe ego
175 tentabo: possum prædonum dux esse.
Si autem me exquisiverit Latonæ inclytæ filius,
aliud quiddam ei et majus puto occursurum.
Ibo enim in Pythona, magnam domum perforaturus;
inde affatim tripodas perpulcros atque lebetas
180 prædabor, et aurum, affatimque splendidum ferrum,
et multam vestem: tu vero videbis, si volueris.
Sic hi quidem verbis inter se colloquebantur,
filiusque ægidem-tenentis Jovis, et veneranda Maja.
Aurora autem mane-genita, lucem mortalibus afferens,
185 oriebatur ab Oceano profunde-fluenti: atque Apollo
in-Onchestum pervenit profectus, valde-amabilem lucum
purum late-sonantis Neptuni; ibi senem
repentem invenit, struentem extra viam sepem horti.
Eum prior allocutus-est Latonæ inclytæ filius:
190 O senex, Onchesti ruborum-decerptor herbosi,
boves a Pieria quærens huc advenio,
omnes femineas, omnes cornibus camuras,
ex armento: sed taurus pascebatur solus ab aliis,
niger: torvique canes pone sequebantur
195 quatuor, veluti homines, unanimes; hi quidem relicti-sunt,
et canes et taurus (quod certe valde mirum est);
illæ autem abierunt, sole modo occidente,
ex molli prato, a dulci pascuo.
Hæc mihi dic, senex olim-nate, sicubi vidisti
200 virum, hisce cum bobus facientem iter.
Hunc autem senex verbis respondens allocutus-est:
o amice, difficile quidem, quæcunque oculis _quis_ viderit,
omnia dicere: multi enim iter faciunt viatores:
quorum alii quidem mala multa cogitantes, alii vero valde bona,
205 itant: difficile autem cognoscere est unumquemque.
At ego per-totum diem ad solis occasum
fodiebam circa fertile-solum horti vitiferi:
puerum vero visus-sum, optime, at clare nescio, cernere,
qui puer una boves pulcris-cornibus comitabatur,
210 infans; habebat autem virgam, flexuoseque incedebat.
[a-tergo vero cohibebat, caputque habebant adversum ipsi.]
Dixit senex; ille autem ocyus iter faciebat verbo audito;
volucremque videbat patulis-alis; statimque agnovit
prædonem natum Jovis filium Saturnii.
215 Rapide vero ruit rex, Jovis filius, Apollo
Pylum versus divinam, quærens pedes-trahentes boves,
purpurea nebula coopertus latos humeros:
vestigiaque animadvertit Jaculator,dixitque sermonem:
Dii-boni! certe magnum miraculum hoc oculis video:
220 vestigia quidem hæc sunt boum capita-alte-ferentium,
sed retro conversa-sunt in herbosum pratum:
gressus autem nec viri hi sunt, nec mulieris,
nec luporum canorum, neque ursorum, nec leonum:
neque omnino tauri hirsuta-cervice _ea_ credo esse,
225 qui tam monstrose gradiatur pedibus velocibus:
gravia quidem hinc viæ, verum graviora illinc viæ.
Sic locutus impetum-cepit rex, Jovis filius, Apollo;
Cyllenesque pervenit ad-montem indutum silva,
petræ in latibulum umbrosum: ubi Nympha
230 immortalis peperit Jovis filium Saturnii;
odor vero jucundus per montem divinum
spargebatur, multæque pecudes pedes-tendentes pascebant herbam:
ibi tunc festinans descendit per-lapideum limen.
[antrum in obscurum longe-jaculans ipse (_solus_) Apollo.]
235 Eum autem ut animadvertit Jovis et Majæ filius,
iratum de bobus, longe jaculantem Apollinem,
fascias intro subiit odoratas, veluti multam
ramorum favillam mollis cinis circumtegit.
Sic Mercurius Sagittantem conspicatus subtrahebat se ipsum:
240 in breve autem coegit caput, manusque, pedesque,
jam scilicet recens-lotus, provocans dulcem somnum,
ex-venatione: recentemque testudinem sub ala tenebat.
Agnovit autem, neque ignoravit Jovis et Latonæ filius
Nymphamque montanam perpulcram, et carum filium,
245 puerum parvum, dolosis involutum versutiis.
Circumspiciens vero dein omnem recessum magnæ domus,
tria adyta aperuit, sumta clave splendida,
nectare plena et ambrosia amabili:
multum autem aurumque et argentum intus jacebat,
250 multaque punicea et alba vestimenta Nymphæ,
qualia deorum beatorum sacræ ædes intus habent.
Ibi postquam perscrutatus-erat recessus magnæ domus
Latoides, verbis allocutus-est gloriosum Mercurium.
O puer, qui in cunis recubas, indica mihi boves
255 ocyus; quia facile nos discesserimus-invicem non decenter.
Dejiciam enim te prehensum in Tartarum obscurum,
in caliginem infaustam et ineluctabilem; nec te mater
in lucem, nec pater redimet, sed sub terram
abibis, paucos inter viros præsidens.
260 Ei autem Mercurius verbis respondebat astutis:
Latoide, quemnam hunc crudelem sermonem dixisti,
et boves agrestes quærens huc venisti?
non vidi, non rescivi, non alterius sermonem audivi:
non indicarim, non indicii-præmium reportarim.
265 [nec boum abactori, forti homini, similis-sum.]
Non meum opus hoc; potius vero mihi alia curæ-sunt;
somnus mihi curæ-est, et nostræ lac matris,
fasciasque circa humero habere, et calida lavacra.
Ne quis hoc audiat, unde hæc contentio orta-sit:
270 et sane magnum miraculum inter immortales fieret,
puerum recens natum per vestibulum exiisse
boves inter agrestes: hoc autem incongrue dicis.
Heri natus-sum: molles vero _mihi_ pedes, asperaque subest terra.
Si autem vis, patris caput, magnum jusjurandum, jurabo:
275 non ego neque ipse profiteor-me auctorem esse,
nec quenquam alium vidi boum furem vestrarum,
quæcunque illæ boves sunt: famam vero solam audio.
Sic igitur dixit; et crebro a palpebris micans,
superciliis nictabat, spectans huc et illuc,
280 longum exsibilans, vanum hunc sermonem audiens.
Eum autem molliter ridens allocutus-est sagittans Apollo:
O bone, deceptor, dolose, profecto te omnino puto
sæpe perforantem domos habitantibus-commodas,
nocturnum, non unum solum in limine hominem collocaturum,
285 convasantem per domum sine strepitu, quod-talia dicis;
multos autem agrestes dolore-afficies ovium-pastores,
montis in saltibus, quandocunque carnium appetens
occurreris armentis boum et gregibus ovium.
Sed age, ne ultimumque et postremum somnum dormiveris,
290 ex cunis descende, atræ noctis socie.
Hoc etenim et postea inter immortales munus habebis,
dux prædonum vocaberis per-dies omnes.
Sic igitur dixit, et puerum prehensum ferebat Phœbus Apollo.
Ac consilio-inito, tunc fortis Argicida
295 augurium emisit, sublatus inter manus,
audacem ventris famulum, improbum nuntium;
vehementerque in ipsum sternutavit. Hunc autem Apollo
audiebat, e manibusque humi dejecit gloriosum Mercurium.
Sedebat vero ante _eum,_ etiamsi deproperans iter,
300 Mercurium conviciis-proscindens, et ipsum sermone allocutus-est:
Confide, fasciate, Jovis et Majæ fili;
inveniam et postea boum fortia capita,
his auguriis; tu vero rursus viæ dux-eris.
Sic dixit: at rursus exsiliit celeriter Cyllenius Mercurius,
305 difficulter incedens: ambas vero ad aures manibus pressit
fasciam, circa humero _ea_ obvolutus, dixitque sermonem:
Quonam me fers, Sagittans, deorum furiosissime omnium?
nunquid me boum causa sic iratus conturbas?
Dii boni, utinam periisset boum genus: non enim ego
310 vestras furatus-sum boves, neque alium vidi,
quæcunque sunt boves; famum autem solam audio.
Da vero judicium, et accipe, apud Jovem Saturnium.
Ac postquam singula distincte disceptaverant
Mercuriusque solivagus, et Latonæ præclarus filius,
315 diversum animum habentes: hic quidem, vera loquens,
non injuste ob boves prehendebat gloriosum Mercurium:
at ille artibusque et blandis sermonibus
volebat decipere Cylennius Argenteo-arcu-celebrem.
Verum postquam ingeniosus versutum invenit,
320 festinanter jam deinde _is_ per arenam ibat
ante; at pone Jovis et Latonæ filius.
Statim autem venerunt ad-vertices odorati Olympi,
ad patrem Saturnium, Jovis perpulcri filii:
ibi enim ambobus judicii positæ-erant trutinæ.
325 Rumor vero occupabat Olympum nivosum; immortalesque
sempiterni congregabantur ad juga Olympi.
Steterunt autem Mercuriusque et argenteo-arcu Apollo
ante Jovis genua; hic vero interrogabat illustrem filium,
Jupiter altitonans, et ipsum sermone allocutus-est:
330 Phœbe, unde hanc animo-gratam prædam agis,
puerum recens natum, speciem præconis habentem?
seria hæc res deorum ad cœtum venit.
Eum autem rursus allocutus-est rex sagittans Apollo:
o pater, profecto cito sermonem audies non levem,
335 carpens, tanquam _si_ solus ego prædator essem.
Puerum quendam inveni hunc manifestum depeculatorem
Cyllenæ in montibus, multum spatium permensus,
conviciatorem, qualem ego deorum non alium vidi,
nec virorum, quotquot fallaces sunt super terra.
340 Furatus autem e prato meas boves, abibat agens
vespertinus apud litus multum-sonori maris;
recta Pylum agens; at vestigia _erant_ talia monstrosa
qualia admiraretur _aliquis,_ et illustris dei opera.
Ab-illis etenim bobus in herbosum pratum
345 contrarios gressus habens pulvis ostendebat niger,
ipse vero hic extra, inexpugnabilis, nec pedibus
nec manibus incedebat per arenosum locum:
sed aliud quoddam consilium habens terebat vias
tam monstrosas, ac-si quis tenuibus quercubus incederet.[TR4]
350 Quamdiu igitur agitabat per arenosum locum,
facile admodum vestia omnia conspicua-erant in pulvere:
at postquam arenæ magnum callem pertransierat,
invisibilis factus-est statim boum callis, atque etiam ipsius,
locum per solidum. Ipsum vero animadvertit mortalis vir
355 ad Pylum recta agentem boum genus latis-frontibus.
Ac postquam has quidem in quiete incluserat,
et astute-machinatus-erat per-viam, partim hic, partim illic,
in cunis jacebat, atræ nocti similis,
antro in obscuro ad tenebras; neque ipsum
360 aquila acute cernens conspexisset: multum autem manibus
lumina confricabat, dolum struens.
Ipse autem statim sermonem diserte dicebat:
«non vidi, non comperi, non alius sermonem audivi:
neque indicarim, neque indicii-præmium reportarim.»
365 Enimvero ita fatus considebat Phœbus Apollo:
Mercurius autem ex-altera-parte respondens verbum dixit,
direxitque-se ad Saturnium, deorum rectorem omnium:
Jupiter pater, profecto ego tibi veritatem dicam:
nam veraxque sum, et nescio mentiri.
370 Venit ad nostram _domum_ quærens pedes-trahentes boves
hodie, sole modo oriente;
nec deorum beatorum adducebat testes, neque inspectores:
indicare autem jubebat vim per multam:
multumque me minatus-est _se_ conjecturum in Tartarum latum,
375 quoniam ille quidem tenerum florem habet gloriosæ pubertatis,
at ego hesternus natus-sum (hæc vero novit et ipse),
nequaquam boum abactori, forti viro, similis.
Crede (etenim meus pater carus profiteris esse),
quod non domum egi boves (ita felix sim),
380 nec limen transgressus-sum; hoc autem vere dico.
Solem vero valde revereor, et deos alios,
et te amo, et hunc veneror; nosti et ipse,
quod non in-noxa sum: magnum vero addo jusjurandum:
non, per hæc immortalium bene-ornata vestibula.
385 Et aliquando ego huic rependam duram perscrutationem,
etiam fortis licet sit: tu autem junioribus auxiliare.
Sic dixit innuens-oculis Cyllenius Argicida;
et fasciam habebat super ulna, neque abjiciebat.
Jupiter autem valde risit, videns dolosum puerum,
390 bene et scite negantem de bobus.
Ambos vero jussit, concordem animum habentes,
quærere; Mercuriumque internuntium ducem-esse,
et ostendere locum cum innocentia animi,
ubi demum absconderat boum fortia capita.
395 Innuit autem Saturnius, parebatque præclarus Mercurius;
facile enim _ei_ persuadebat Jovis mens ægidem-tenentis.
Hi vero ambo festinantes, Jovis præclari filii,
ad Pylum arenosum in Alphei vadum venerunt;
ad-agros autem pervenere, et stabulum altum,
400 _illic_ ubi ei possessiones condebantur noctis in hora.
Tunc Mercurius quidem inde profectus ad lapidem antrum,
in lucem exegit boum fortia capita;
Latoides autem seorsum conspicatus, vidit boum-pelles
petra in alta; citoque interrogabat gloriosum Mercurium:
405 Quomodo potuisti, dolose, duas boves jugulare,
sic recens-natus quum-sis, et infans? ipse ego
miror futuram tuam vim; neque omnino te oportet
longe crescere, Cyllenie, Majæ fili.
Sic dixit; et manibus circumvertebat fortia vincula
410 viticis; hæ autem sub pedibus in terra statim hærebant
indidem, cum-remora, frontibus-versæ ad-se-invicem,
facileque et omnes in agrestes boves,
Mercurii consiliis dolosi: at Apollo
admiratus-est inspiciens. Tunc fortis Argicida
415 locum oblique inspexit, crebro oculis-micans,
celare cupiens: Latonæ vero inclytæ filium
facile admodum sedavit longe-jaculantem, ut volebat ipse,
quamquam fortem: sumtaque _cithara_ ad sinistram manum,
plectro tentabat ad numerum; ea vero sub manu
420 graviter insonuit; risit autem Phœbus Apollo,
gavisus; amabilis vero per præcordia venit sonus
divinæ vocis, et ipsum dulce desiderium cepit,
animo auscultantem: lyra autem amabile ludens,
stabat ille confisus ad lævam, Majæ filius,
425 Phœbi Apollinis, citoque argute citharam-pulsans
canebat præludens (amabilis vero eum sequebatur vox),
celebrans immortalesque deos, et terram obscuram,
ut primum orti-sunt, et ut sortitus-est portionem quisque.
Mnemosynen quidem primum dearum honorabat cantu,
430 matrem Musarum; hæc enim sortita-erat Majæ filium;
aliosque secundum dignitatemque, et ut geniti-sunt singuli,
immortales honorabat deos Jovis præclarus filius,
omnia dicens ordine, ad-cubitum _acclinata_ cithara-ludens.
Ei vero amor in pectoribus indomitus cepit animum;
435 et illum compellans _Apollo_ verbis alatis allocutus-est:
Bovicida, versute, laboriose, convivii sodalis,
quinquaginta bobus digna hæc excogitasti.
Quiete etiam deinde _nos_ diremtum-iri puto.
Nunc autem age mihi hoc dic, versute Majæ fili,
440 utrum te ab ortu hæc simul secuta-sunt mira opera
an aliquis immortalium, aut mortalium hominum,
donum _hoc_ illustre dedit, et docuit divinum cantum?
admirabilem enim hanc novam vocem audio,
quam non unquam _me_ puto didicisse, nec quenquam virorum,
445 nec quenquam immortalium, qui Olympias domos habent,
præter te, prædo, Jovis et Majæ fili.
Quæ _hæc est_ ars, quæ musa difficilium curarum?
quæ via? vere enim simul hæc tria omnia adsunt,
lætitiam, et amorem, et dulcem somnum ut-capiat _quis._
450 Etenim ego Musarum Olympiarum _sum_ sectator,
quibus chorique curæ-sunt, et præclarus modus cantionis,
et modulatio florens, et amabilis sonitus tibiarum:
sed nondum quicquam mihi sic in mente aliud curæ-fuit,
qualia juvenum in-festis dextera opera sunt.
455 [Miror, Jovis fili, hæc, quam amabiliter citharam-pulsas.]
Nunc vero, quia, parvus licet sis, inclyta consilia nosti,
sedeas, o-bone, et orationem lauda seniorum:
nunc enim tibi gloria erit inter deos immortales,
tibique ipsi et matri; hoc autem vere dico:
460 næ per hoc corneum telum, certe quidem ego te
gloriosum inter immortales et beatum ducam,
daboque præclara dona, et ad extremum non decipiam.
Ei autem Mercurius verbis respondebat astutis:
interrogas me, Jaculator caute: at ego tibi
465 artem nostram ingredi nequaquam invideo.
Hodie scies: volo autem tibi mitis esse
consilio et verbis: tu vero mente omnia bene nosti.
Primus enim, Jovis fili, inter immortales sedes,
præstansque fortisque; amatque te providus Jupiter
470 ex omni æquitate; præbuitque tibi præclara dona,
et honores: te vero aiunt didicisse ex Jovis consilio
vaticiniaque, Jaculator, a Jove, divina omnia.
Et nunc ipse ego filium opulentum cognovi.
Tibi autem promtum est discere, quodcunque cupis.
475 Sed quoniam tibi animus cupit citharam-pulsare,
modulare et citharam-pulsa, et festivitates cura,
ubi-acceperis a me; tu vero mihi, care, gloriam præbe.
Recte-cane, præ manibus habens canoram sociam,
pulcre et bene pro decore scientem loqui:
480 securus quidem deinde _eam_ fer ad convivium floridum,
et chorum amabilem, et ad gloriosum ludum,
lætitiam noctisque et diei. Quicunque ipsam
arte et sapientia edoctus exquirat,
eloquens _ea_ omnigena menti grata docet,
485 facile consuetudinibus gaudens mollibus,
operationem fugiens ærumnosam; quicumque autem ipsam,
insciens quum-sit, primum vehementer exquirat,
incassum sic deinde ventoseque crepuerit.
Tibi autem promtum est discere, quodcunque cupis.
490 Et tibi ego dabo hanc, Jovis præclare puer.
Nos autem vicissim montisque et equis-pascendis-apti campi
cum-bobus pascua, Jaculator, capiemus agrestibus.
Inde abunde parient boves, cum-tauris mixtæ,
promiscue feminasque et mares: neque omnino te oportet,
495 lucri cupiens licet sis, nimis-vehementer irasci.
Sic locutus _eam_ porrexit; accepit vero Phœbus Apollo;
Mercurio autem præbuit habendam scuticam splendidam,
boumque-curas mandabat; suscepit vero Majæ filius,
gavisus: citharam autem ubi-sumserat ad sinistram manum
500 Latonæ præclarus filius, rex sagittans Apollo,
plectro tentabat ad numerum; ea vero pulcrum _et_
amabile subsonuit, deusque cantum succinuit.
Ibi boves quidem deinde ad divinum pratum
vertebant: ipsi autem Jovis perpulcri filii
505 reversi ad Olympum nivosum contenderunt,
oblectantes-se cithara; gavisusque-est inde providus Jupiter;
ambosque in amicitiam conciliavit; atque Mercurius
Latoiden amavit penitus, sicut adhuc et nunc,
pignus postquam citharam quidem Jaculatori præbuit
510 amabilem, sciens; is vero ad-cubitum _admota_ cithara-ludebat.
Ipse autem rursus alterius sapientiæ expromsit artem:
fistularum vocem fecit, procul quæ-auditur.
Et tunc Latonius Mercurium sermone allocutus-est:
Metuo, Majæ fili, internuntie, versute,
515 ne mihi simul furto-auferas citharam et incurvos arcus.
Honorem enim a Jove habes, permutandi opera
ut-facias hominibus per terram almam.
Sed si mihi sustineres deorum magnum jusjurandum jurare,
vel capite annuens, vel per Stygis validam aquam,
520 omnia meo animo grata et amica faceres.
Et tunc Majæ filius pollicitus annuit,
nunquam _se_ furaturum, quæcunque Jaculator possideat,
neu unquam appropinquaturum firmæ _ejus_ domui: at Apollo
Latoides annuit in concordia et amicitia,
525 neminem _sibi_ cariorem alium inter immortales fore,
nec deum, nec virum, Jovis prolem: Insuper perfectum
internuntium, _inquit,_ immortalium faciam, et simul omnium,
fidum meo animo et honoratum: ac deinde
felicitatis et divitiarum _tibi_ dabo perpulcram virgam,
530 auream, trium-foliorum, inviolatam, quæ te servabit,
omnes perficiens deos [vias?] verborumque et operum,
bonorum, quæcunque aio _me_ scire ex Jovis consilio.
Vaticinium autem, optime, Jovis-alumne, quod sciscitaris,
nec te fatale est discere, nec quenquam alium
535 immortalium; hoc enim novit Jovis mens: at ego,
cujus-fidei-commissum-est, annui, et juravi validum jusjurandum,
neminem præter me deûm sempiternorum
alium sciturum Jovis sapiens consilium.[TR5]
Et tu, frater, auream-virgam-gestans, ne me jube
540 fata indicare, quæcunque meditatur late-sonans Jupiter.
Hominum autem alium lædam, alium juvabo,
sæpe orbe-rediens infinitorum ad-gentes hominum.
Et meo vaticinio fruetur quicunque venerit
cum-voce et alis (_augurio_) perfectarum avium;
545 hic meo vaticinio fruetur, neque _eum_ decipiam.
Quicunque autem vaniloquis fretus avibus
vaticinium voluerit præter mentem interrogare
nostrum, intelligereque diis plus sempiternis,
_is,_ dico, vanam viam ibit, ego vero dona accipiam.
550 Aliud autem tibi dicam, Majæ inclytæ fili:
[et Jovis ægidem-tenentis, deorum perutile numen:]
Thriæ enim quædam sunt _Nymphæ,_ sorores natæ,
virgines, velocibus exsultantes alis,
tres: super caput autem conspersæ farina alba,
555 domicilia habitant sub valle Parnassi,
vaticinii seorsum magistræ, quod apud boves
puer adhuc meditatus-sum; pater vero meus non curabat.
Illinc sane deinde volantes alias aliorsum,
favos depascunt, atque perficiunt singula.
560 Hæ autem quando bacchantur, depastæ mel recens
lubenter volent veritatem dicere:
sin vero abstinuerint deorum a-suavi cibo,
conantur jam deinde extra viam ducere.
Has tibi deinde do; tu vero accurate inquirens,
565 tuam ipsius mentem oblecta: et si mortalem virum docueris,
sæpe tuum vaticinium exaudiet, si acciderit.
Hæc habe, Majæ fili, et agrestes pedes-trahentes boves,
equosque cura, et mulos patientes-operum:
et torvis leonibus, et albo-dente suibus,
570 et canibus, et pecoribus, quæcunque nutrit lata terra,
omnibusque ovibus ut-imperet gloriosus Mercurius;
solus porro ad Orcum perfectus nuntius sit;
qui, indotatus licet sit, dabit donum non minimum.
Sic Majæ filium rex dilexit Apollo
575 omnigena amicitia; gratiam autem superaddidit Saturnius.
Cumque-omnibus is mortalibus et immortalibus versatur.
Parum quidem utique juvat, infinite vero decipit,
noctem per obscuram, gentes mortalium hominum.
Et tu quidem sic salve, Jovis et Majæ fili;
580 verum ego et tui et alius meminero cantionis.
[TR1] "Maja," -> "Maja."
[TR2] "perfodiens" -> "perfodiens."
[TR3] "scandalia" -> "sandalia"
[TR4] "incederet" -> "incederet."
[TR5] "consilium" -> "consilium."