Ten slotte verzoek ik u nogmaals, de antwoorden eenvoudig in JA of NEEN
uit te drukken, en daarbij te bedenken dat, hoe weinig ge ook voortaan
met my zult hebben uittestaan, uw geweten niet van verplaatsing of
ontslag afhankelyk is.
De adsistent-resident van
Lebak,
MAX HAVELAAR."
Is dit voldoende, Kiezers? Zyt ge tevreden?
O, ik heb méér!
Wilt ge, dat ik u aantoon hoe, op de ontvangst van Multatuli's boek
over de koffi, de tegenwoordige Gouverneur-Generaal met spoed naar
Lebak is gereisd: "om daar eenige zaken te onderzoeken"--stond er in
de Javasche Courant--en hoe dit onderzoek niet geleid heeft tot het
zoo gewenschte bewys dat Multatuli 'n lasteraar is?
Zoo'n bewys toch zou iets waard geweest zyn!
Wilt ge dat ik u de houding schets van 'n andere ex-Excellentie, thans:
"geacht lid" in de Kamer, natuurlijk, die--voor zooveel hoorbaar en
verstaanbaar natuurlyk!--gezegd heeft... "dat hy over dat boek en den
schrijver van dat boek wel iets zou kunnen zeggen, maar dat hy zich
daarvan onthield uit vrees voor de verdenking van partydigheid?" Ik
geloof 't graag: hy heette van Twist!
Wilt ge, dat ik de schoone speech analyzeer van 'n ander "geacht lid"
die ook excellent was vroeger [57] en nu, party trekkende voor de eer
van een gewezen mede-excellentie--voor zooveel hoorbaar en verstaanbaar
alweer!--betoogd heeft "dat er wel eens onder z'n kollega van Twist
recht gedaan was in Indië)." Ei, waarlyk?
Wilt ge, dat ik voor u afschryf de zinsnede uit het Regeeringsverslag
over 1856, waarin de gegrondheid myner beweering wordt ERKEND? [58]
Wilt ge, dat ik na dit alles ga betoogen hoe valsch, hoe lafhartig,
hoe eerloos men my heeft behandeld?
God-bewaar-me, Kiezers! 't Zou schynen of ik Publiek erkende als
rechter! Dit kàn toch niet!
Neen ... neen over mezelf spreek ik nu niet! Men ga voort my te
beschimpen, te beleedigen, te belasteren! Men houde my voor 'n slecht
mensch, voor 'n ondier, voor 'n geestverwant zelfs ... en geloove niet
ooit die zyde van m'n gemoed te leeren kennen, waar ik de pyltjes
opvang die ik--anders treffend!--zal weergeven als de geschikte tyd
gekomen is.
Ook over de ellende van den Javaan spreek ik nu niet. Ik weet dat gy
van "zaken" houdt: Kiezers! Welnu, ik spreek nu over: "zaken" over
niets dan: "zaken". Ik spreek over duizend millioen! Zyn dat zaken?
Ik heb u aangetoond--maar ik heb meer!--hoe er Duizend millioenen
verloren gaan, onder de regeering van één Gouverneur-generaal die
z'n plicht niet doet!
Ik heb méér, zeg ik u! Neemt echter voor lief wat ik u heden geef en
laat ons nu overgaan tot het laatste gedeelte van m'n brief, waarin
ik--heel kort, ik beloof het u--zal nagaan, wat er te doen valt, opdat
de Javaan niet langer worde mishandeld, wanneer althans dit onderzoek
niet beneden uwe aandacht is ... wat me wel eens zoo toescheen.