zelven sprekende. "Men noemde hem Marius."
Voorwaar een spion van den eersten rang, die op alles gelet, naar alles
geluisterd, alles gehoord en alles onthouden had, toen hij meende te
zullen sterven; die zelfs nog in den doodsangst bespiedde, en, op de
eerste trede van het graf geleund, nog aanteekeningen had gemaakt.
Hij vatte de hand van Marius en zocht den pols.
"'t Is een gewonde," zei Jean Valjean.
"'t Is een doode," zei Javert.
Jean Valjean antwoordde:
"Neen, nog niet."
"Ge hebt hem dus van de barricade hierheen gebracht?" merkte Javert op.
Hij moest wel zeer in gedachten verdiept zijn, daar hij niet verder
naar deze verontrustende redding door het riool onderzocht en zelfs
Jean Valjean's zwijgen op deze vraag niet opmerkte.
Ook Jean Valjean scheen van een enkele gedachte vervuld. Hij hernam:
"Hij woont in het Marais, rue des Filles du Calvaire, bij zijn
grootvader...--Ik ben den naam vergeten."
Jean Valjean tastte in den rok van Marius, haalde er de portefeuille
uit, opende ze bij de door Marius met potlood beschreven bladzijde,
en reikte ze Javert.
't Was nog helder genoeg om met moeite te kunnen lezen. Javert
had buitendien in zijn oogen het katachtig phosphorlicht der
nachtvogels. Hij ontcijferde de door Marius geschreven regels en
mompelde: "Gillenormand, rue des Filles du Calvaire No. 6."
Toen riep hij: "Koetsier!"
Men herinnere zich het huurrijtuig, dat wachtte.
Javert behield de portefeuille van Marius.
Een oogenblik later stond het rijtuig, dat langs het paardenwed
was gereden, aan den waterkant. Marius werd op de achterbank in het
rijtuig gelegd, en Javert nam naast Jean Valjean plaats op de voorbank.
Toen het portier gesloten was, reed het rijtuig snel langs de kaden
naar den kant van het Bastilleplein.
Zij verlieten de kade en kwamen in de straten. De koetsier, een donkere
gestalte op den bok, legde de zweep op zijn magere paarden. In het
rijtuig heerschte een ijskoude stilte. Marius, bewegingloos, met
den rug in een hoek gevlijd, met het hoofd op de borst gezonken,
met hangende armen, stijve beenen, scheen slechts de doodkist te
wachten; Jean Valjean scheen een schaduw en Javert van steen; en
in dit donkere rijtuig, dat van binnen, telkens als het langs een
lantaarn reed, akelig, als door een bliksemstraal, verlicht werd,
had het toeval het lijk, het spook en het standbeeld vereenigd.
TIENDE HOOFDSTUK.
TERUGKEER VAN DEN VERLOREN ZOON TOT HET LEVEN.
Bij elken schok van het rijtuig op de straatsteenen, viel een druppel
bloed uit het haar van Marius.
Het was volkomen nacht, toen het huurrijtuig voor het huis No. 6 in
de straat des Filles du Calvaire stilhield.
Javert stapte het eerst uit het rijtuig, overtuigde zich met een
oogwenk van het nummer boven de koetspoort, en den zwaren ijzeren
klopper opheffende, die een bok en een sater voorstelde, welke elkander
aangrijnsden, liet hij hem krachtig vallen. De slagdeur werd half
geopend en Javert duwde ze verder open. De portier kwam geeuwend,
slaperig en met een kaars in de hand te voorschijn.
Alles sliep in het huis. Men gaat in het Marais vroeg te bed, vooral in
dagen van opstand. Deze goede oude wijk, door de revolutie verschrikt,
neemt de vlucht in den slaap, evenals de kinderen, wanneer zij den
boeman hooren komen, en steken schielijk het hoofd onder de dekens.
Ondertusschen beurden Jean Valjean en de koetsier Marius uit het
rijtuig, Jean Valjean hield hem onder de armen en de koetsier bij
de beenen.
Onder het dragen, schoof Jean Valjean zijn hand onder de kleederen van
Marius, die overal gescheurd waren, bevoelde de borst en overtuigde
zich, dat het hart nog klopte. Het klopte zelfs iets minder flauw,
alsof de beweging van het rijtuig het leven eenigszins had opgewekt.
Javert vroeg den portier, op een toon, die aan het gouvernement
tegenover den portier van een opstandeling past:
"Woont hier iemand, die Gillenormand heet?"
"Ja. Wat wilt ge van hem?"
"Men brengt hem zijn zoon terug."
"Zijn zoon?" zei de portier verstomd.
"Hij is dood."
Jean Valjean, die gehavend en smerig achter Javert ging en dien de
portier met eenigen afschuw aanschouwde, schudde ontkennend het hoofd
tegen hem.
De portier scheen noch de woorden van Javert, noch het teeken van
Jean Valjean te begrijpen.
Javert hernam:
"Hij is naar de barricade gegaan, en zie hem nu hier."
"Naar de barricade!" riep de portier.
"Hij heeft zich laten doodschieten. Ga den vader wekken."
De portier verroerde zich niet.
"Ga toch!" herhaalde Javert.
En hij voegde er bij:
"Morgen zal men hier een begrafenis hebben."
Voor Javert waren de gewone straatgebeurtenissen cathegorisch
gerangschikt, 't geen het begin der voorzichtigheid en waakzaamheid is,
en iedere omstandigheid had haar afdeeling; de mogelijke feiten waren
om zoo te spreken in laden, waar zij bij gelegenheid in verschillende
hoeveelheden uitkwamen; op de straat bestonden voor hem: straatgerucht,
oproer, vastenavondgewoel en begrafenis.
De portier wekte alleen Basque; Basque wekte Nicolette; Nicolette wekte
tante Gillenormand. Maar men liet den grootvader slapen, meenende,
dat hij de zaak altijd vroeg genoeg zou gewaar worden.
Men droeg Marius naar de eerste verdieping, zonder dat overigens
iemand in de andere gedeelten van het huis er iets van bespeurde,
en men legde hem op een oude canapé in de voorkamer van den heer
Gillenormand. Terwijl nu Basque den chirurgijn ging roepen en Nicolette
de linnenkast opende, voelde Jean Valjean, dat Javert hem aan den
schouder stiet. Hij begreep hem, en ging de trap af, door Javert op
den voet gevolgd.
De portier zag hen heengaan, zooals hij hen had zien komen, met
verschrikte slaperigheid.
Zij stegen weder in het huurrijtuig en de koetsier op den bok.
"Inspecteur Javert," zei Jean Valjean, "sta mij één ding toe."
"Wat?" vroeg Javert ruw.
"Laat mij een oogenblik in mijn woning terugkeeren. Dan kunt ge verder
met mij doen wat ge wilt."
Javert bleef eenige oogenblikken zwijgend, de kin diep in den kraag
van zijn jas gedoken, toen liet hij het voorraampje neder, en riep:
"Koetsier, rue de l'Homme-Armé, nommer 7."
ELFDE HOOFDSTUK.
VERBAZING.
Onderweg spraken zij geen woord meer.
Wat wilde Jean Valjean? Voltooien wat hij begonnen had, Cosette
waarschuwen, haar zeggen waar Marius was, haar misschien een of andere
nuttige inlichting geven; zoo hij kon, zekere laatste beschikkingen
nemen. Wat hem betrof, wat hem persoonlijk aanging, dat alles was
hem onverschillig; hij was door Javert gegrepen en verzette er zich
niet tegen; een ander dan hij zou, in zulk een toestand, misschien
aan het touw, dat Thénardier hem gegeven had, gedacht hebben en aan
de spijlen van het eerste cachot waarin hij komen zou; maar sinds
den bisschop bestond bij Jean Valjean tegen elken aanslag, ware ze
ook tegen hem zelven, een diepe godsdienstige aarzeling.
De zelfmoord, dit geheimzinnige feit tegen het onbekende, die, in
zekere mate den dood der ziel kan bevatten, was voor Jean Valjean
onmogelijk.
Bij den ingang der straat de l'Homme-Armé hield het rijtuig stil,
wijl deze straat te nauw was voor het doorrijden van rijtuigen. Javert
en Jean Valjean stegen uit.
De koetsier deed "mijnheer den inspecteur" deemoedig opmerken, dat
het trijp van zijn rijtuig geheel met het bloed van den vermoorden
man en het slijk van den moordenaar bezoedeld was. Dit althans had hij
begrepen. Hij voegde er bij, dat hem een schadevergoeding toekwam. En
terzelfder tijd, zijn zakboekje te voorschijn halende, verzocht hij
mijnheer den inspecteur zoo goed te zijn een klein bewijs hiervan
te schrijven.
Javert stiet het zakboekje, dat de koetsier hem toehield, weg,
zeggende:
"Hoeveel moet ge hebben, uw wachten en rit er onder begrepen?"
"'t Is zeven en een kwart uur," antwoordde de koetsier, "en mijn
trijp was splinternieuw. Tachtig francs, mijnheer de inspecteur."
Javert nam vier napoleons uit zijn zak en liet den huurkoetsier gaan.
Jean Valjean meende, dat het Javerts bedoeling was hem te voet naar
den wachtpost des Blancs-Manteaux te voeren, of naar dien des Archives,
welke in de nabijheid zijn.
Zij gingen de straat in, die als gewoonlijk eenzaam was.
Javert volgde Jean Valjean. Zij kwamen aan het huis no. 7.
Jean Valjean klopte aan. De deur opende zich.
"Goed," zei Javert. "Ga binnen."
Met een zonderlinge uitdrukking, en alsof 't hem inspanning kostte,
voegde hij er bij:
"Ik wacht u hier."
Jean Valjean aanschouwde Javert. Deze wijze van handelen van Javert
was weinig volgens zijn gewoonte. 't Kon Jean Valjean evenwel niet zeer
verrassen, dat Javert nu een soort van trots vertrouwen in hem stelde,
het vertrouwen van de kat, die aan de muis een vrijheid zoo lang als
haar poot vergunt, te meer wijl Jean Valjean thans bereid was zich over
te geven en tot een einde te komen. Hij stiet de deur open, trad het
huis binnen, riep tot den portier, die te bed lag en van uit zijn bed
aan de deurkoord had getrokken: "Ik ben het," en hij ging de trap op.
Op de eerste verdieping bleef hij staan. Alle lijdenswegen hebben hun
statiën. Het venster van het portaal, een schuifraam, was open. Gelijk
in vele oude huizen ontving de trap het licht van de straat door een
venster, dat er op uitkwam. De straatlantaarn, daar juist tegenover,
wierp eenig licht op de treden, 't geen een opzettelijke verlichting
uitwon.
Jean Valjean, hetzij om lucht te scheppen, hetzij werktuiglijk, zag
uit het venster en boog zich over de straat, die kort was en van het
eene tot het andere einde door de lantaarn verlicht werd.
Jean Valjean duizelde van verbazing; er was niemand meer.
Javert was heengegaan.
TWAALFDE HOOFDSTUK.
DE GROOTVADER.
Basque en de portier hadden Marius, die steeds bewegingloos op de
canapé lag, waarop men hem terstond bij de aankomst gelegd had,
de kamer binnengedragen. De geneesheer, die men geroepen had was
gekomen. Tante Gillenormand was opgestaan.
Zij ging verschrikt heen en weder, de handen wringend en tot niets
in staat dan te zeggen: "Is het Gods mogelijk!" Zij voegde er nu
en dan bij: "Alles zal met bloed bemorst worden!" Toen de eerste
ontsteltenis voorbij was, en een soort van wijsgeerige helderheid
in haar gedachten ontstond, deed zij zulks blijken door den uitroep:
"Zoo moest het eindigen!" maar zij ging zooverre niet van te zeggen:
"Ik heb het wel gezegd!" zooals in dergelijke gevallen gebruikelijk is.
Op last van den geneesheer was een bed naast de canapé gelegd. De
geneesheer onderzocht Marius, en na zich overtuigd te hebben dat de
pols nog klopte, dat de wonden op de borst niet diep waren en het bloed
om de lippen uit den neus kwam, liet hij hem plat op het bed leggen,
zonder oorkussen, het hoofd zelfs nog iets lager dan het lichaam,
de borst bloot, ten einde de ademhaling gemakkelijker te maken. Toen
mejuffrouw Gillenormand zag, dat men Marius ontkleedde, verwijderde
zij zich. Zij ging in haar kamer haar rozenkrans bidden.
De borst was inwendig niet gedeerd; een geweerkogel, die op de
portefeuille was afgestuit, had langs de ribben een groote, maar
niet diepe wonde veroorzaakt, die dus niet gevaarlijk was. De lange
marsch in het onderaardsche gewelf had het gebroken sleutelbeen geheel
ontwricht, hetgeen een ernstige beleediging vormde. De armen waren
vol sabelhouwen. Geen enkele wonde misvormde het gelaat; het hoofd was
echter als gekerfd. Van welken aard waren deze hoofdwonden? bepaalden
zij zich enkel tot de huid? hadden zij zich ook aan den schedel
medegedeeld? Dit wist men nog niet te zeggen. 't Was een ernstig
verschijnsel, dat zij de bewusteloosheid hadden veroorzaakt; uit
dergelijke bewusteloosheid ontwaakt men niet altijd. Bovendien had het
bloedverlies den lijder uitgeput. Van het middel af was het onderlijf
door de barricade beschermd geworden.
Basque en Nicolette scheurden linnen en maakten windsels gereed;
Nicolette naaide ze samen, Basque rolde ze op. Er was geen pluksel,
de geneesheer had voorloopig het bloed met watten gestelpt. Naast
het bed brandden drie waskaarsen op een tafel, waarop de chirurgicale
instrumenten lagen uitgespreid. De geneesheer wiesch het gezicht en
het haar van Marius met koud water. In een oogenblik was een volle
emmer rood. De portier lichtte met een kaars in de hand.
De geneesheer scheen in treurige gedachten. Nu en dan schudde
hij het hoofd, alsof hij een vraag, die hij bij zich zelven deed,
beantwoordde. Zulke geheime samenspraken van den geneesheer met zich
zelven zijn een slecht teeken voor den lijder.
Juist toen de geneesheer het gezicht wiesch en zacht met den vinger
de steeds gesloten oogleden aanraakte, werd achter in de kamer een
deur geopend en een lange, bleeke gestalte verscheen.
't Was de grootvader.
De heer Gillenormand was gedurende twee dagen door den opstand zeer
ontrust, verontwaardigd en ingespannen. Hij had den vorigen nacht
niet kunnen slapen en den geheelen dag de koorts gehad. Des avonds
was hij zeer vroeg te bed gegaan, met bevel dat men alles in huis
zorgvuldig zou sluiten, en hij was van vermoeidheid ingesluimerd.
De slaap des grijsaards is licht; de slaapkamer van den heer
Gillenormand grensde aan het salon en, in weerwil der voorzorgen,
welke men had genomen, had het gerucht hem gewekt. Verwonderd over
het licht, dat hij door de reet der deur zag, was hij opgestaan en
tastend genaderd.
Hij stond op den drempel, met de hand aan de kruk der half geopende
deur, het hoofd waggelend voorover gebogen, het lichaam in een witten
slaaprok gehuld, die stijf en zonder plooien was als een lijkwade;
verwonderd en als een spook, dat in een graf schouwt.
Hij zag het bed, en op de matras dien bebloeden jongeling, zoo wit als
was, met gesloten oogen, open mond en bleeke lippen, tot aan het middel
bloot, overal met roode wonden gevlekt, bewegingloos, helder verlicht.
Den grootvader doorliep van het hoofd tot de voeten een rilling,
zoo erg als verstijfde leden die kunnen hebben; zijn oogen, wier
hoornvlies wegens den hoogen ouderdom geel was, werden door een
soort van glasachtige spiegeling verduisterd; zijn gezicht nam in een
oogenblik de stijve trekken van een doodshoofd aan; zijn armen vielen
neder, als ware een springveer er in gebroken, en zijn ontzetting
verried zich door de uitbreiding der vingers zijner oude bevende
handen, zijn knieën vormden een vooruitstekenden hoek en lieten door
de opening van zijn slaaprok zijn magere naakte beenen, met wit haar
bezet, zien. Hij stamelde:
"Marius!"
"Mijnheer," zei Basque, "men heeft den jongenheer zooeven hier
gebracht. Hij is naar de barricade gegaan en...."
"Hij is dood!" riep de grijsaard met vreeselijke stem. "O, de
booswicht!"
Toen richtte iets als eene herleving uit den doode dezen honderdjarige
zoo recht op als een jongeling.
"Mijnheer," zeide hij, "zijt gij de geneesheer? Zeg mij voor alles
één ding. Hij is dood, niet waar?"
De geneesheer, in de grootste verlegenheid, zweeg.
Gillenormand wrong de handen met een vreeselijken lach.
"Hij is dood! hij is dood! Hij heeft zich op de barricade laten dooden
uit haat tegen mij! 't Is tegen mij, dat hij dit gedaan heeft. O,
bloeddorstige! Zoo komt hij bij mij terug! O, ramp mijns levens,
hij is dood."
Hij naderde een venster, opende het wagenwijd, alsof hij vreesde te
stikken, en voor de duisternis staande, begon hij in de straat tot
den nacht te spreken.
"Doorboord, neergesabeld, vermoord, verdelgd, verscheurd, in stukken
gehouwen. Ziet ge 't nu, schavuit! Hij wist wel, dat ik hem wachtte
en zijn kamer in orde had doen brengen en zijn portret, uit den tijd
dat hij een kleine jongen was, aan het voeteneinde van mijn bed
geplaatst had. Hij wist, dat hij slechts behoefde weder te komen,
en ik hem sedert jaren terug riep en des avonds met de handen op de
knieën voor het vuur bleef zitten, niet wetende wat te doen, en dat ik
er kindsch van werd. Ge wist wel, dat ge slechts behoefdet terug te
keeren en te zeggen: ik ben het, en gij de meester des huizes zoudt
zijn; dat ik u zou gehoorzamen en gij alles van uw ouden grootvader
zoudt kunnen gedaan krijgen. Ge wist het, maar gij zeidet: neen,
hij is een koningsgezinde, ik ga niet. En ge zijt naar de barricaden
gegaan en uit kwaadheid tegen mij hebt ge u laten dooden, om u te
wreken over hetgeen ik wegens den hertog van Berry had gezegd! 't Is
schandelijk! Men gaat te bed en slaapt gerust! Hij is dood. Dat is
mijn ontwaking!"
De geneesheer, die van beide zijden ongerust begon te worden, verliet
Marius een oogenblik en ging naar den heer Gillenormand, dien hij
bij den arm nam. De grootvader keerde zich om, staarde hem aan, met
oogen die grooter en bloedig schenen te zijn geworden en zeide kalm:
"Ik dank u, mijnheer. Ik ben bedaard, ik ben een man en heb Lodewijk
XIV zien sterven; ik weet mij in de gebeurtenissen te schikken. Maar
één ding is verschrikkelijk, 't is de gedachte, dat uw dagbladen
al dat kwaad brouwen. Gij hebt schrijvers, sprekers, advocaten,
redenaars, tribunen, discussiën, vooruitgang, verlichting, rechten van
den mensch, vrijheid van drukpers, en zie hier hoe men uw kinderen
te huis brengt. Ach, Marius! 't is afschuwelijk! Gedood! vóór mij
dood! Een barricade! O! de booswicht! Ik geloof, dokter, dat ge
in de buurt woont. Ja, ik ken u. Ik zie uit mijn raam uw cabriolet
voorbijrijden. Ik zal u zeggen; ge zoudt u vergissen, zoo ge meent
dat ik kwaad ben. Men wordt niet kwaad op een doode. 't Zou dom
zijn. 't Is een kind, dat ik heb opgevoed. Ik was reeds oud toen
hij nog zeer klein was. Hij speelde in de Tuilerieën met zijn kleine
spade en wagentje, en opdat de opzichters niet zouden knorren, maakte
ik met mijn stok de gaten weder dicht, die hij met zijn spade in den
grond groef. Op zekeren dag riep hij: Weg met Lodewijk XVIII, en hij
ging heen. 't Was mijn schuld niet. Hij was blond en blozend. Zijn
moeder is dood. Hebt ge opgemerkt, dat alle kleine kinderen blond
zijn? Hoe komt dat? Hij is een zoon van een dier bandieten der Loire;
maar de kinderen zijn onschuldig aan de misdaden hunner ouders. Ik
herinner hem mij, toen hij niet grooter was dan zoo. Hij kon de d
niet uitspreken. Hij sprak zoo zacht en onduidelijk, dat men meende
een vogel te hooren. Ik herinner mij, dat men eens, bij het beeld van
Herkules Farnèse, om hem heen ging staan, om hem te bewonderen, zoo
schoon was het kind. Hij had een kopje, zooals men op de schilderijen
ziet. Ik bromde op hem en dreigde hem met mijn stok, maar hij wist
wel, dat het slechts scherts was. Des morgens, wanneer hij in mijn
kamer kwam, zag ik somber, maar hij was voor mij als de zon. Men is
weerloos tegenover zulke dreumesen. Zij vatten u, houden u vast, en
laten u niet meer los. 't Is waar, dat er geen liever kind was. Wat
zegt ge nu van uw Lafayette, uw Benjamin Constant, uw Tirecuir de
Corcelles, die hem doodden. Dat kan zoo niet gaan!"
Toen naderde hij Marius, die steeds lijkkleurig en bewegingloos was
en tot wien de geneesheer was teruggekeerd, en hij begon opnieuw
zijn handen te wringen. De bleeke lippen van den grijsaard bewogen
zich werktuiglijk en prevelden schier onverstaanbaar de woorden:
"O! wreedaard! O clubist! O booswicht! O septembriseur!"--Zachte
verwijten van een zieltogende tot een lijk.
Dewijl inwendige aandoeningen zich steeds lucht moeten maken, keerden
allengs geregelde woorden terug, maar de grootvader scheen de kracht
niet meer te hebben ze uit te spreken; zijn stem was zoo dof en
gesmoord, dat zij van de overzijde eens afgronds scheen te komen:
"'t Is mij onverschillig; ik zal ook sterven. Ik durf zeggen dat er
in Parijs geen meisje is, die zich niet gelukkig zou achten met dien
ellendeling vereenigd te zijn. Een deugniet, die in plaats van zich
te vermaken en het leven te genieten, is gaan vechten en zich als
een wild dier laat doodschieten. En, waarom? voor de republiek! In
plaats van naar de Chaumière te gaan dansen, zooals het jongen
lieden betaamt. 't Is wel der moeite waard, twintig jaar oud te
zijn. De republiek, een vervloekte gekheid! Arme moeders! hebt nu
nog mooie jongens! Nu, hij is dood! Er zullen nu twee begrafenissen
uit de koetspoort gaan. Ge hebt u dan ter liefde voor den generaal
Lamarque opgeofferd. Wat had generaal Lamarque u gedaan? Hij was
een vechter! een babbelaar! Zich voor een doode te laten dooden! Is
't niet om krankzinnig te worden! Begrijpt gij het! Twintig jaren
oud! En zonder om te zien of hij ook iets achterlaat! De arme oude
lieden zijn nu genoodzaakt, alleen te sterven. Sterf in uw hoek, oude
uil! Nu, des te beter, ik hoopte het, het zal mij in eens den dood
geven. Ik ben te oud, honderd jaar, duizend jaar oud; sinds lang heb
ik het recht om te sterven. Deze slag maakt er een einde aan. 't Is
uit! hoe gelukkig. Waartoe hem ammoniak te laten snuiven en al die
medicijnen. 't Is moeite vergeefsch, onnoozele dokter. Ga, hij is
dood, geheel dood. Ik heb er verstand van want ook ik ben dood. Hij
heeft de zaak niet ten halve gedaan. Ja, 't is een afschuwelijke,
schandelijke tijd, en hetzelfde denk ik van u, van uw denkbeelden,
van uw stelsels, van uw meesters, van wonderspreuken, van uw dokters,
van uw schelmen van schrijvers, van uw schoften van wijsgeeren, en van
al de revolutiën, welke sedert zestig jaren de raven der Tuilerieën
verschrikken! En wijl ge onmeedoogend zijt geweest door u te laten
dooden, zal ik over uw dood niet treuren, hoort ge, moordenaar!"
Op hetzelfde oogenblik opende Marius langzaam de oogen en zijn
blik, nog bewolkt door doffe verbazing, vestigde zich op den heer
Gillenormand.
"Marius!" riep de grijsaard. "Marius, mijn kleine Marius! mijn kind,
mijn geliefde zoon! Gij opent de oogen, gij aanschouwt mij, gij
leeft. Goddank!"
En hij zonk machteloos neder.
BOEK IV.
JAVERT UIT HET SPOOR.
EERSTE HOOFDSTUK.
JAVERT UIT HET SPOOR.
Javert had zich met langzame schreden uit de straat de l'Homme-Armé
verwijderd.
Hij ging voor het eerst van zijn leven met gebogen hoofd en ook voor
het eerst van zijn leven met de handen op den rug.
Tot hiertoe had Javert slechts die houding van Napoleon overgenomen,
welke Vastberadenheid kenmerkt, de armen op de borst gekruist;
die, welke besluiteloosheid aanduidt, de handen op den rug, was
hem onbekend. Nu was er verandering ontstaan; zijn geheele persoon,
in zijn somberheid en langzaamheid, droeg den stempel van angst.
Hij ging in de stille straten. Evenwel volgde hij een richting.
Langs den kortsten weg ging hij naar de Seine, bereikte de Olmenkade,
zette zijn weg voort over het Grèveplein, en hield stil op eenigen
afstand van den wachtpost van het Chateletplein, aan den hoek der
brug Nôtre-Dame. De Seine vormt dáár, tusschen die brug en de brug du
Change eenerzijds, en de kade Mégisserie en de Bloemkade anderzijds,
een soort van vierkant meer, door 't welk een snelle strooming gaat.
Dit punt der Seine wordt door schippers gevreesd. Niets is gevaarlijker
dan deze strooming, welke te dien tijde door een watermolen, die
thans is weggeruimd, nog meer vernauwd en gedrongen werd. De twee zoo
dicht bij elkander zijnde bruggen vermeerderen het gevaar; het water
ijlt driftig onder de bogen door. Het rolt met vreeselijke golven,
het bruist en schuimt er; de stroom schijnt met forsche vloeiende
kabels de pijlers der brug te willen omverrukken. De menschen, die
er hier invallen, komen niet weder te voorschijn; de beste zwemmers
verdrinken er.
Javert leunde met beide ellebogen op de borstwering, zijn kin op beide
handen, en terwijl zijn nagels werktuiglijk in zijn zwaren bakkebaard
woelden, peinsde hij.
Iets nieuws, een revolutie, een noodlottige uitkomst was in hem
ontstaan; en hij had reden zich zelven te onderzoeken.
Javert leed vreeselijk.
Sedert eenige uren had Javert opgehouden heldere gedachten te
hebben. Hij was verward; zijn geest had zijn doorschijnendheid
verloren, er was een nevel in dat kristal. Javert voelde in zijn
geweten den plicht zich verdubbelen, en hij kon zich dit niet
ontveinzen. Toen hij zoo onverwacht Jean Valjean aan den kant der
Seine had ontmoet, was er in hem iets geweest van den wolf, die zijn
prooi herneemt, en van den hond die zijn meester wedervindt.