En met eentonige stem, half spellend, las hij, heel langzaam: "Van
sawahs, waarvan de opbrengst minder bedraagt dan 6 1/4 kattie natte
padi per Rijnlandsche roede, tot en met een opbrengst van 4 1/2 kattie
natte padi per Rijnlandsche roede wordt tjoeké-rijst betaald en wel
veertig kattie voor elken picol natte padi."
"Nu moet je goed opletten," ging hij voort, "wat deze tjoeké-staat
vertelt." Hij legde de beteekenis van den hierachter curiositeitshalve
opgenomen staat aan zijn hoorders uit.
"Kijk nu eens hier," zei Prawira en hij legde zijn vinger op het eerste
getal in de vierde kolom; "de landheer heeft dus 2191,10 picols rijst
getrokken van ruim 1484 bahoes ..."
"Hoe weet je dat, Mas?" viel Siman hem in de rede.
AANSLAG der Tjoeké-heffing op het Particuliere Land Alas Bamboe in 19..
===============+======================+=====================+======================+======================+============+============
| Goedgeslagde sawa's |Minder goed geslaagde| Slecht geslaagde | | | Totaal
| boven 6-1/4 | sawa's van | sawa's van | TOTAAL | Mislukte | bewerkte
| kattie per roede | 6-1/4--4-1/2 k. | minder dan 4-1/2 k. | | sawa's | sawa's
| | per roede | per roede | | |
DISTRICTEN +------------+---------+------------+--------+------------+---------+------------+---------+------------+------------
| Aantal | Tjoeké | Aantal | Tjoeké | Aantal | Tjoeké | Aantal | Tjoeké | Aantal | Aantal
+-----+------+ aanslag +-----+------+ aanslag+-----+------+ aanslag +-----+------+ aanslag +-----+------+-----+------
|bouws|roeden| |bouws|roeden| |bouws|roeden| |bouws|roeden| |bouws|roeden|bouws|roeden
---------------+-----+------+-----+---+-----+------+----+---+-----+------+-----+---+-----+------+-----+---+-----+------+-----+------
Sikarang | 1607| 211| 4018| 55| 1484| 414|2191| 10| 3954|331 | 4443| 13| 7046| 456|10652| 78| 1153| 228| 8200| 178
Herea | 1162| 64| 2905| 32| 980| 148|1479| 90| 1679| 75 | 1927| 32| 3821| 287| 6312| 54| 703| 71| 4524| 358
Alas Bamboe | 893| 62| 2232| 80| 785| 76|1744| 99| 4522|362 | 4376| 75| 6201| --| 8354| 54| 1000| 491| 7201| 491
Goenoeng Lawang| 1038| 248| 2596| 24| 239| 325| 524| 17| 1511|440 | 1445| 06| 2790| 13| 4565| 47| 235| 416| 3025| 459
---------------+-----+------+-----+---+-----+------+----+---+-----+------+-----+---+-----+------+-----+---+-----+------+-----+------
| 4701| 85|11752| 91| 3489| 463|5940| 16|11668|208 |12192| 26|19859| 256|29885| 33| 3093| 206|22952| 456
===============+=====+======+=====+===+=====+======+====+===+=====+======+=====+===+=====+======+=====+===+=====+======+=====+======
"Neen, die is goed," antwoordde Prawira. "Het staat er immers vlak
naast. Hier kijk maar, links, waar ik nu mijn vinger houd, staat
dat de sawahs te zamen 1484 bahoes en nog 414 roeden groot waren en
daarvan is geheven 2191 picols en tien kattie rijst. Begrijp je?"
"Ja, nu wel," zei Siman.
"Nu, goed. Je contract zegt, niet waar, dat je van zulke sawahs,
die niet minder dan vier en een halve en niet meer dan zes en een
kwart kattie per roede opbrengen moet leveren tjoeké in rijst van
veertig katties per picol natte padi. Is het niet zoo?"
"Ja, dat is zoo," zeide Rekso.
"Dus die 2191,10 picols rijst zijn genomen uit twee en een half maal
zooveel picols natte padi, begrijp jullie wel?"
"Nou, erg goed niet," zei Pah Ran ietwat benepen. Het leek zoo dom om
het niet te begrijpen, Prawira scheen het heel duidelijk te vinden. De
uitlegger zuchtte en begon weer met het gewichtige vraagstuk hoeveel
picols natte padi geweest waren een zekere hoeveelheid rijst, waarvan
veertig katties gewonnen werden uit één picol. Het gelukte hem ten
slotte den anderen een, zij het nog wat vaag, begrip te geven van
dit wonder der mathematiek.
"Dus," vervolgde hij, "die 2191,10 picols rijst zijn geweest ..."
Hij cijferde een poosje met een stompje potlood, dat hij uit zijn
jaszak had opgediept, op den achterkant van zijn papier. Het ging
langzaam, maar hij kwam er toch zonder fout uit.
... "Vijfduizend vier honderd zeven en zeventig picols en vijf en
zeventig kattie natte padi."
"Dat kan wel," zeide Siman, "ik heb het uit 't hoofd nagerekend,
maar ik ben nog niet klaar, het zijn zulke groote getallen."
"Doe maar geen verdere moeite," antwoordde Prawira blufferig, "ik
heb het becijferd. Zoo is het goed. En dus," vervolgde hij, "hebben
die 1484 bahoes zooveel padi geleverd aan tjoeké. En die bedraagt,
of moet bedragen, het vijfde deel van den oogst. Nu kan je zelf wel
uitrekenen hoeveel dat per bahoe en per roede is."
"Doe jij het maar," drong Pah Rekso, die een machtig respect kreeg
voor de kennis van zijn bezoeker.
Deze zat heel lang te peuteren over het eenvoudige sommetje. Het stukje
potlood moest telkens met de lippen bevochtigd worden. De eenvoudige
lieden waren natuurlijk nooit uit dien staat wijs geworden, gesteld
al dat zij lezen en schrijven gekund hadden, en zij beschouwden Mas
Prawira als een phenomeen. Deze zat intusschen te zweeten over zijn
deelsommetje. Eindelijk was hij er.
"Nou, weet je wat die sawahs dan gemiddeld opgebracht hebben?"
Hij keek triomfantelijk rond in gezichten, die een uitdrukking van
angstige verwachting hadden. Toen nam hij, tartend, een slokje van
het koud geworden kopje zwart koffie-afkooksel.
"Niet zes en een kwart kattie en ook niet vier en een halve kattie,
maar een beetje meer dan drie en een halve kattie natte padi per
roede."
"Dus dat is nog niet eens achttien en een halve picol per bahoe!" viel
Siman uit, na een indrukwekkend zwijgen.
"Ja, dat is zoo, geloof ik," verklaarde de rekenmeester.
"Maar dat is bijna misoogst!" brak Pah Ran los. "Dat kan niet, je
zal wel fout gerekend hebben."
Prawira was op zijn teenen getrapt.
"Doe jij het dan maar beter," wierp hij er stuursch tegen.
Prawira had werkelijk goed gerekend. De opbrengst van de "minder
goed geslaagde sawahs" van Sikarang had precies 3,69 kattie bedragen,
volgens dien staat.
"Maar," zeide Siman schuchter en hij was bevreesd voor de conclusie,
die hij zelf trok, "er zijn natuurlijk stukken geweest die veel meer
dan dat hebben opgebracht, want jij, Mas, hebt maar een gemiddelde
berekend; en als dat zoo is, dan zijn er ook sawahs geweest die minder,
en andere, die heel wat minder hebben opgebracht ...."
De anderen zwegen. Alleen Prawira knikte.