Cornêlius Sulla cum parvulus â nûtrîce ferrêtur, mulier[7] obvia
"Salvê" inquit "puer tibi et reî pûblicae tuae fêlîx," et statim
quaesîta[8] quae haec dîxisset, nôn potuit invenîrî.[9]
[Sidenote: B.C. 107.]
Hîc bellô Iugurthînô[10] quaestor Mariî fuit. Quî[11] cum[12] ûsque
ad quaestûrae comitia vîtam libîdine, vînô, lûdicrae[13] artis {5}
amôre inquinâtam perdûxisset,[12] C. Marius cônsul molestê
tulisse trâditur, quod sibi gravissimum bellum gerentî tam dêlicâtus
quaestor sorte[14] obvênisset. Êiusdem tamen, postquam in
[[75]]
Âfricam vênit, virtûs[1] ênituit. Bellô[2] Cimbricô, lêgâtus {9}
cônsulis[3] bonam operam nâvâvit. Cônsul ipse deinde factus, pulsô
in exsilium Mariô, adversus Mithridâtem[4] profectus est. Mithridâtês
enim, Ponticus rêx, vir bellô âcerrimus, virtûte eximius,
odiô in Rômânôs nôn înferior Hannibale,[5] occupâtâ Asiâ necâtîsque
in eâ omnibus cîvibus Rômânîs,[6] quôs quidem eâdem diê
atque hôrâ per omnês cîvitâtês interimî iusserat, Eurôpae quoque {15}
Îtaliaeque imminêre vidêbâtur. Ac prîmô Sulla illîus praefectôs
duôbus proeliîs[7] in Graeciâ prôflîgâvit; dein trânsgressus in
Asiam Mithridâtem ipsum fûdit; et oppressisset,[8] nisi ad bellum
cîvîle adversus Marium fêstînâns quâlemcumque[9] pâcem compônere
mâluisset.[8] Mithridâtem tamen pecûniâ[10] multâvit; Asiâ[11] {20}
aliîsque prôvinciîs,[11] quâs occupâverat, dêcêdere paternîsque
fînibus contentum esse coêgit.
[Sidenote: B.C. 82.]
Sulla propter môtûs urbânôs[12] cum victôre exercitû Rômam
properâvit; eôs, quî Mariô favêbant, omnês superâvit. Nihil
autem eâ victôriâ fuit crûdêlius. Sulla, urbem ingressus et {25}
dictâtor[13] creâtus, vel in eôs, quî sê sponte dêdiderant, iussit
animadvertî. Quattuor mîlia dêditôrum inermium cîvium
in Circô interficî iussit. Quis autem illôs potest computâre, quôs
in urbe passim, quisquis[14] voluit, occîdit, dônec admonêret Fûfidius
quîdam vîvere aliquôs dêbêre, ut[15] essent, quibus[15] imperâret.
[[76]]
Novô[1] et inaudîtô exemplô tabulam prôscrîptiônis[2] prôposuit, {31}
quâ nômina eôrum, quî occîdendî essent, continêbantur; cumque
omnium orta esset indîgnâtiô, postrîdiê plûra etiam adiêcit nômina.
Ingêns caesôrum fuit multitûdô. Nec sôlum in[3] eôs saevîvit, quî
armîs contrâ sê dîmicâvissent, sed etiam quiêtî animî cîvês {35}
propter pecûniae mâgnitûdinem prôscrîptôrum numerô adiêcit.
Cîvis quîdam innoxius, cuî fundus in agrô Albânô erat, cum
legêns prôscrîptôrum nômina sê quoque vidêret âscrîptum,
"Vae" inquit "miserô mihi[4]! mê fundus Albânus persequitur."
Neque[5] longê prôgressus â quôdam, quî eum âgnôverat, {40}
cônfossus[6] est.
[Sidenote: B.C. 78.]
Dêpulsîs prôstrâtîsque[7] inimîcôrum partibus Sulla Fêlîcem[8] sê
êdictô appellâvit, cumque êius uxor geminôs eôdem tunc partû
êdidisset, puerum Faustum[8] puellamque Faustam[8] nôminârî voluit.
Sed paucîs annîs post repente contrâ omnium exspectâtiônem {45}
dictâtûram dêposuit. Dîmissîs lîctôribus diû in Forô cum
amîcîs deambulâvit. Stupêbat populus eum prîvâtum vidêns,
cûius modo[9] tam formîdolôsa fuerat potestâs; quodque nôn
minus mîrandum fuit, prîvâtô eî nôn sôlum salûs, sed etiam dîgnitâs
cônstitit,[10] quî cîvês innumerôs occîderat. Ûnus adulêscêns {50}
fuit, quî[11] audêret querî et recêdentem ûsque ad forês domûs
maledictîs incessere. Atque ille, cûius îram potentissimî virî
mâximaeque cîvitâtês nec effugere nec plâcâre potuerant, ûnîus
adulêscentulî contumêliâs patientî animô tulit, id tantum in[12]
[[77]]
lîmine iam dîcêns: "Hîc adulêscêns efficiet[1] nê quis[2] posthâc
tâle imperium dêpônat." {56}
Sulla deinde in vîllam profectus rûsticârî et vênandô[3] vîtam
agere coepit. Ibi morbô correptus interiit, vir ingentis animî,
cupidus voluptâtum, sed glôriae cupidior; lîtterîs[4] Graecîs atque
Latînîs êrudîtus et virôrum lîtterâtôrum adeô amâns,[5] ut {60}
sêdulitâtem etiam malî cûiusdam poêtae aliquô praemiô dîgnam dûxerit:
nam cum ille epigramma in eum fêcisset eîque subiêcisset,[6]
Sulla statim praemium eî darî iussit, sed eâ lêge,[7] nê quid[2]
posteâ {63}
scrîberet. Ante victôriam laudandus,[8] in iîs vêrô, quae secûta
sunt, numquam[9] satis vituperandus, urbem enim et Îtaliam cîvîlis
sanguinis flûminibus inundâvit. Nôn sôlum in vîvôs saeviit, {66}
sed nê mortuîs quidem pepercit[10]: nam Gâî Mariî, cûius, etsî
posteâ hostis, aliquandô tamen quaestor fuerat, êrutôs cinerês in
flûmen prôiêcit. Quâ crûdêlitâte rêrum praeclârê gestârum glôriam
corrûpit. {70}
[Footnotes: XXIV (pages 74-77)
74.7: #mulier obvia . . . inquit#: 'a woman met them and said.'
74.8: #quaesîta . . . dîxisset#: 'though inquiries were made as to
who had said this.' How literally? #dîxisset# is a subjunctive of
indir. question dependent on #quaesîta#: cf. p. 3, n. 2.
74.9: Cf. VIII, 43.
74.10: Cf. XXIII, 20.
74.11: i.e. Sulla.
74.12: Cf. p. 13, n. 20.
74.13: #lûdicrae artis#: 'the sportive art,' i.e. what we would
call 'the stage,' or 'the drama.' The better classes at Rome
looked with disfavor on the theater. Since no free Roman was
allowed to appear upon the stage, the actors were slaves or
freedmen. The praetor was empowered to flog actors publicly at
will.
74.14: After the election of the quaestors their posts were
assigned to them by lot.
75.1: 'ability.' It was mainly through Sulla's efforts that
Jugurtha was captured.
75.2: Cf. XXIII, 49.
75.3: Q. Lutatius Catulus, colleague of Marius in 101.
75.4: Cf. 72, n. 2.
75.5: abl. of comparison with #înferior#: cf. p. 10, n. 18.
75.6: This butchery occurred in 88. The number of victims is
variously stated from 80,000 to 150,000.
75.7: At Chaeronea and Orchomenus in Boeotia. Both battles were
fought in 86.
75.8: Cf. p. 47, n. 12.
75.9: #quâlemcumque pâcem#: 'peace on any terms.'
75.10: abl. of the penalty: H 456, 3 (410, III): M 584: A 220,
_b_: G 378, R. 3: B 208, 2, _b_.
75.11: Cf. p. 1, n. 6.
75.12: Cf. XXIII, 113-122.
75.13: Sulla's dictatorship differed widely from those of former
times (1) because his was unlimited in time, whereas the old
dictators held office for six months only; (2) his power extended
to every department of government, whereas formerly dictators had
been created to accomplish some _one_ object.
75.14: #quisquis voluit# contains the subject of #occîdit#.
75.15: #ut . . . imperâret#: 'that there might be people for him
(Sulla) to rule over.' For #quibus . . . imperâret#, see p. 5,
n. 3.
76.1: #Novô . . . prôposuit#: 'He exposed to public view (in the
Forum) a proscription list, an unprecedented and unheard of act.'
#exemplô#: abl. of manner.
76.2: #prôscrîptiônis#: Latin often uses a gen. where English
employs an adj. or a noun with adj. value.
76.3: #in eôs saevîvit#: 'he vented his rage upon those.'
76.4: ethical dat.: H 432 (389, N. 2): M 541: A 235, _e_: G 351:
B 188, 2, _b_.
76.5: #Neque# = _et nôn_, as often at the beginning of clauses.
76.6: _cônfodiô_.
76.7: _prôsternô_.
76.8: These words all = 'Lucky.'
76.9: 'just now,' 'but a moment before.'
76.10: 'remained intact.'
76.11: #quî audêret# is a rel. clause of result = _tâlis ut
audêret_. It characterizes or describes the antecedent
#adulêscêns#. See p. 73, n. 5.
76.12: #in lîmine iam#: 'when he was already at (on) his own
threshold,' i.e. even the brief comment that he deigned to make
was not uttered till the last moment.
77.3: #vênandô . . . coepit#: cf. I, 21, _vênandô . . .
coepêrunt_, and note.
77.4: Cf. p. 64, n. 2.
77.5: #amâns# is treated here as an adj., and so construed with
the gen. Cf. _cupidus voluptâtum_, l. 59.
77.6: 'had thrust up from below.' Sulla was sitting on a tribunal
in the Forum.
77.7: Cf. p. 11, n. 9.
77.8: Sc. _erat_.
77.9: #numquam . . . vituperandus# (_est_): 'can never be blamed
enough.' In _negative_ sentences the gerundive often conveys this
idea of possibility. For its other meanings, see p. 39, n. 11.
77.10: _parcô._]
#XXV. Lucius Lucullus# [[stripped text]]
Lucius Lucullus ingeniô, doctrina, virtute fuit insignis. In Asiam
quaestor profectus ibi per multos annos admirabili quadam laude
provinciae praefuit, deinde absens factus aedilis, continuo praetor,
inde ad consulatum promotus est, quem ita gessit, ut omnes diligentiam
admirarentur, ingenium agnoscerent. Post ad Mithridaticum bellum missus
a senatu non modo opinionem vicit omnium, sed etiam gloriam superiorum
ducum. Idque eo fuit mirabilius, quod ab eo laus imperatoria non admodum
exspectabatur, qui adulescentiam in forensi opera, quaesturae diuturnum
tempus in Asiae pace consumpserat; sed incredibilis quaedam ingenii
magnitudo non desideravit usus disciplinam. Itaque cum totum iter et
navigationem consumpsisset partim in percontando a peritis, partim in
rebus gestis legendis, in Asiam factus imperator venit, cum esset Roma
profectus rei militaris rudis.
Lucullus eo bello magnas ac memorabiles res gessit; Mithridatem saepe
multis locis fudit; Tigranem, regum maximum, in Armenia vicit,
ultimamque bello manum magis noluit imponere, quam non potuit; sed
alioqui per omnia laudabilis et bello paene invictus pecuniae cupidini
nimium deditus fuit; quam tamen ideo expetebat, ut per luxuriam
effunderet. Itaque postquam de Mithridate triumphavit, abiecta omnium
rerum cura coepit delicate ac molliter vivere otioque et luxu diffluere:
magnifice et immenso sumptu villas aedificavit atque ad eorum usum mare
ipsum vexavit. Nam in quibusdam locis moles mari iniecit; in aliis,
suffossis montibus, mare in terras induxit, unde eum haud infacete
Pompeius Xerxem togatum vocare adsueverat.
Habebat Lucullus villam prospectu et ambulatione pulcherrimam. Quo cum
venisset Pompeius, id unum reprehendit, quod ea habitatio esset quidem
aestate peramoena, sed hieme minus commoda videretur; cui Lucullus
"Putasne" inquit "me minus sapere quam hirundines, quae adveniente hieme
sedem commutant?" Villarum magnificentiae respondebat epularum sumptus.
Cum aliquando modica ei, utpote soli, cena esset posita, coquum graviter
obiurgavit, eique excusanti ac dicenti se non debuisse lautum parare
convivium, quod nemo esset ad cenam invitatus, "Quid ais?" inquit iratus
Lucullus. "Nesciebasne Lucullum hodie cenaturum esse apud Lucullum?"
Laudanda est Luculli impensa et studium in libris. Nam et multos et
optimos conquisivit eosque liberaliter dedit utendos. Patebat omnibus
bibliotheca, et in porticus ei adiectas velut ad Musarum aedem veniebant
maxime Graeci tempusque ibi iucunde inter se traducebant ab aliis curis
liberi. Saepe cum iis versabatur Lucullus et inter magnam doctorum
virorum turbam ambulabat.
#XXV. Lûcius Lûcullus# [[as printed]]
[Sidenote: B.C. 74.]
Lûcius Lûcullus ingeniô, doctrînâ, virtûte fuit însîgnis. In
Asiam quaestor profectus ibi per multôs annôs admîrâbilî quâdam[11]
laude[12] prôvinciae praefuit, deinde absêns factus[13] aedîlis,
continuô praetor, inde ad cônsulâtum[14] prômôtus est, quem
ita gessit, ut omnês dîligentiam admîrârentur, ingenium {5}
[[78]]
âgnôscerent. Post ad Mithridâticum[1] bellum missus â senâtû
nôn modo opîniônem vîcit[2] omnium, sed etiam glôriam superiôrum
ducum. Idque eô[3] fuit mîrâbilius, quod ab eô laus[4] imperâtôria
nôn admodum exspectâbâtur, quî adulêscentiam in forênsî[5] operâ,
quaestûrae diuturnum tempus in[6] Asiae pâce cônsûmpserat; sed {10}
incrêdibilis quaedam[7] ingeniî mâgnitûdô nôn dêsîdêrâvit ûsûs[8]
dîsciplînam. Itaque cum tôtum iter[9] et nâvigâtiônem cônsûmpsisset
partim in percontandô â perîtîs,[10] partim in rêbus[11] gestîs
legendîs, in Asiam factus[12] imperâtor vênit, cum esset Rômâ
profectus reî mîlitâris rudis.[13] {15}
Lûcullus eô bellô mâgnâs ac memorâbilês rês gessit; Mithridâtem
saepe multîs locîs fûdit; Tigrânem,[14] rêgum mâximum, in
Armeniâ vîcit, ultimamque[15] bellô manum magis nôluit impônere,
quam nôn potuit; sed alioquî per omnia laudâbilis[16] et bellô paene
invictus pecûniae cupîdinî nimium dêditus fuit; quam tamen {20}
ideô expetêbat, ut per lûxuriam effunderet. Itaque postquam
dê Mithridâte triumphâvit,[17] abiectâ omnium rêrum cûrâ coepit
dêlicâtê ac molliter vîvere ôtiôque et lûxû diffluere: mâgnificê et
immênsô sûmptû vîllâs aedificâvit atque ad eôrum ûsum[18] mare
[[79]]
ipsum vexâvit. Nam in quibusdam locîs môlês[1] marî iniêcit; in {25}
aliîs, suffossîs montibus, mare in terrâs indûxit, unde eum haud
înfacêtê Pompêius Xerxem togâtum[2] vocâre adsuêverat.[3]
[Illustration: VÎLLA]
Habêbat Lûcullus vîllam prôspectû[4] et ambulâtiône pulcherrimam.
Quô cum vênisset Pompêius, id ûnum reprehendit, quod
ea habitâtiô esset[5] quidem aestâte peramoena, sed hieme minus {30}
commoda vidêrêtur[5]; cuî Lûcullus "Putâsne" inquit "mê minus
sapere quam hirundinês, quae adveniente hieme sêdem commûtant?"
Vîllârum mâgnificentiae respondêbat epulârum sûmptus.
Cum aliquandô modica eî, utpote[6] sôlî, cêna esset posita, coquum
graviter obiûrgâvit, eîque excûsantî ac dîcentî sê nôn dêbuisse {35}
lautum parâre convîvium, quod nêmô esset[5] ad cênam invîtâtus,
[[80]]
"Quid ais?" inquit îrâtus Lûcullus. "Nesciêbâsne Lûcullum
hodiê cênâtûrum esse apud Lûcullum?"
Laudanda est Lûcullî impênsa et studium in librîs. Nam et {39}
multôs et optimôs conquîsîvit eôsque lîberâliter dedit[1] ûtendôs.
Patêbat omnibus bibliothêca, et in porticûs eî adiectâs velut ad
Mûsârum[2] aedem veniêbant mâximê Graecî tempusque ibi iûcundê
inter sê trâdûcêbant ab aliîs cûrîs lîberî. Saepe cum iîs
versâbâtur Lûcullus et inter mâgnam doctôrum virôrum turbam
ambulâbat. {45}
[Footnotes: XXV (pages 77-80)
77.1: #efficiet nê . . . dêpônat#: 'will prevent any one from
resigning.' For the subjunctive #dêpônat#, see p. 9, n. 6.
77.2: The indefinite pronoun _quis_ occurs chiefly after _sî_,
_nisi_, _nê_, and _num_. Elsewhere _aliquis_ is used.
77.11: Cf. p. 76, n. 1.
77.12: 'ability.'
77.13: Sc. _est_.
77.14: The offices mentioned here formed the _cursus honôrum_, or
official career, through which all desirous of political
distinction were required to pass. The aedileship, however, might
be omitted.
78.1: Cf. p. 72, n. 2. Lucullus assumed command against
Mithridates in 74 B.C.
78.2: 'surpassed,' 'outstripped.'
78.3: causal abl., explained by #quod . . . exspectâbâtur#.
78.4: 'ability.'
78.5: #forênsî operâ#: 'legal business,' i.e. the practice of law.
In or near the Forum were the law courts, as well as business
places in general.
78.6: #in Asiae pâce#: 'in Asia, which was then at peace.'
78.7: #quîdam# is often used, as here, to soften a phrase which
the writer fears may seem exaggerated.
78.8: #ûsûs dîsciplînam#: 'the training of experience.'
78.9: #iter et nâvigâtiônem#: 'voyage.'
78.10: 'experts.' Sc. #reî mîlitâris#.
78.11: #rêbus gestîs#: 'history'; here, of course, military
history especially.
78.12: Cf. our use of the word 'finished.'
78.13: The statements in lines 9-15 are untrue, since Lucullus had
served with distinction under Sulla in the first Mithridatic War.
78.14: King of Armenia, and son-in-law of Mithridates, with whom
he had formed alliance.
78.15: #ultimam . . . potuit#: 'his failure to put the finishing
touches (#ultimam manum#) to the war was due more to unwillingness
than to inability.' How literally? Here too the biographer shows
his prejudice. Lucullus' failure to end the war was due to the
mutiny of his soldiers, who were weary of their incessant
exertions, and angry because L. did not permit them to gratify
their greed for plunder.
78.16: '(though) praiseworthy.' #invictus# must be similarly
translated.
78.17: Cf. p. 18, n. 7.
78.18: 'convenience.'
79.1: #môlês . . . iniêcit#: 'he built huge structures out into
the sea.'
79.2: Cf. p. 73, n. 10. Xerxes, king of Persia, made an expedition
against Greece in 480 B.C., in the course of which he executed
certain important engineering works.
79.3: _adsuêscô_.
79.4: #prôspectû . . . pulcherrimam#: 'with a very beautiful view
and promenade.' #prôspectû# and #ambulâtiône# are abl. of
specification.
79.5: Why subjunctive?
79.6: #utpote sôlî# = _quod sôlus erat_. In phrases like this
Latin suffers from the lack of a present part. to _sum_.
80.1: #dedit ûtendôs#: i.e. loaned them. For #ûtendôs#, see p. 2,
n. 18.
80.2: The Muses were patrons of literature in its various forms.]
#XXVI. Gnaeus Pompeius Magnus# [[stripped text]]
Gnaeus Pompeius, stirpis senatoriae, bello civili se et patrem consilio
servavit. Cum enim Pompei pater exercitui suo ob avaritiam esset
invisus, facta in eum conspiratione, Terentius quidam, Gnaei Pompei
filii contubernalis, hunc occidendum suscepit, dum alii tabernaculum
patris incenderent. Quae res cum iuveni Pompeio cenanti nuntiata esset,
nihil periculo motus solito hilarius bibit et cum Terentio eadem, qua
antea, comitate usus est. Deinde cubiculum ingressus clam subduxit se
tentorio et firmam patri circumdedit custodiam. Terentius tum destricto
ense ad lectum Pompei accessit multisque ictibus stragula percussit.
Orta mox seditione Pompeius se in media coniecit agmina, militesque
tumultuantes precibus et lacrimis placavit ac duci reconciliavit.
Eodem bello Pompeius partes Sullae secutus ita se gessit ut ab eo maxime
diligeretur. Annos tres et viginti natus, ut Sullae auxilio veniret,
paterni exercitus reliquias conlegit, statimque dux peritus exstitit.
Magnus illius apud militem amor, magna apud omnes admiratio fuit; nullus
ei labor taedio, nulla defatigatio molestiae erat. Cibi vinique
temperans, somni parcus; inter milites corpus exercens cum alacribus
saltu, cum velocibus cursu, cum validis luctando certabat. Tum ad Sullam
iter intendit et in eo itinere tres hostium exercitus aut fudit aut sibi
adiunxit. Quem ubi Sulla ad se accedere audivit egregiamque sub signis
iuventutem aspexit, desiliit ex equo Pompeiumque salutavit imperatorem
et postea ei venienti solebat sella adsurgere et caput aperire et equo
descendere, quem honorem nemini nisi Pompeio tribuebat.
Postea Pompeius in Siciliam profectus est, ut eam a Carbone, Sullae
inimico, occupatam reciperet. Carbo comprehensus et ad Pompeium ductus
est: quem Pompeius, etsi Carbo muliebriter mortem extimescens demisse et
flebiliter mortem deprecabatur, ad supplicium duci iussit. Longe
moderatior fuit Pompeius erga Sthenium, Siciliae cuiusdam civitatis
principem. Cum enim in eam civitatem animadvertere decrevisset, quae
sibi adversata fuisset, inique eum facturum Sthenius exclamavit, si ob
unius culpam omnes puniret. Interroganti Pompeio quisnam ille unus
esset, "Ego" inquit Sthenius "qui cives meos ad id induxi." Tam libera
voce delectatus Pompeius omnibus et Sthenio ipsi pepercit.
Transgressus inde in Africam Iarbam, Numidiae regem, qui Marii partibus
favebat, bello persecutus intra dies quadraginta oppressit et Africam
subegit adulescens quattuor et viginti annorum. Deinde cum litterae ei a
Sulla redditae essent, quibus exercitu dimisso cum una legione
successorem exspectare iubebatur, Pompeius, quamquam aegre id ferebat,
tamen paruit et Romam revertit. Revertenti incredibilis hominum
multitudo obviam ivit; Sulla quoque laetus eum excepit et Magni
cognomine consalutavit. Nihilo minus Pompeio triumphum petenti restitit:
neque vero ea re a proposito deterritus est Pompeius aususque dicere
plures adorare solem orientem quam occidentem: quo dicto innuebat Sullae
potentiam minui, suam crescere. Ea voce audita Sulla, confidentia
adulescentis perculsus, "Triumphet! triumphet!" exclamavit.
Metello iam seni et bellum in Hispania segnius gerenti conlega datus
Pompeius adversus Sertorium vario eventu dimicavit. Maximum ibi in
proelio quodam periculum subiit: cum enim vir vasta corporis magnitudine
impetum in eum fecisset, Pompeius manum amputavit; sed multis in eum
concurrentibus vulnus in femore accepit et a suis fugientibus desertus
in hostium potestate erat. At praeter spem evasit: barbari enim equum
eius auro phalerisque eximiis instructum ceperant. Dum igitur praedam
inter se altercantes partiuntur, Pompeius eorum manus effugit. Altero
proelio cum Metellus Pompeio laboranti auxilio venisset, Sertorius
recedere coactus dixisse fertur: "Nisi anus illa supervenisset, ego hunc
puerum verberibus castigatum Romam dimisissem." Metellum anum
appellabat, quia is, iam senex, ad mollem et effeminatam vitam
deflexerat. Sertorio interfecto Pompeius Hispaniam recepit.
Cum piratae illa tempestate maria omnia infestarent et quasdam etiam
Italiae urbes diripuissent, ad eos opprimendos cum imperio
extraordinario missus est Pompeius. Nimiae viri potentiae obsistebant
quidam ex optimatibus et imprimis Quintus Catulus. Qui cum in contione
dixisset esse quidem praeclarum virum Cn. Pompeium, sed non esse uni
omnia tribuenda, adiecissetque: "Si quid huic acciderit, quem in eius
locum substituetis?" summo consensu succlamavit universa contio, "Te,
Quinte Catule." Tam honorifico civium testimonio victus Catulus e
contione discessit. Pompeius, dispositis per omnes maris recessus
navibus, brevi terrarum orbem illa peste liberavit; praedones multis
locis victos fudit; eosdem in deditionem acceptos in urbibus et agris
procul a mari conlocavit. Nihil hac victoria celerius, nam intra
quadragesimum diem piratas toto mari expulit.
Confecto bello piratico, Gnaeus Pompeius contra Mithridatem profectus in
Asiam magna celeritate contendit. Proelium cum rege conserere cupiebat,
neque opportuna dabatur pugnandi facultas, quia Mithridates interdiu
castris se continebat, noctu vero haud tutum erat congredi cum hoste in
locis ignotis. Nocte tamen aliquando cum Pompeius Mithridatem aggressus
esset, luna magno fuit Romanis adiumento. Quam cum Romani a tergo
haberent, umbrae corporum longius proiectae ad primos usque hostium
ordines pertinebant, unde decepti regii milites in umbras, tamquam in
propinquum hostem, tela mittebant. Victus Mithridates in Pontum
profugit. Pharnaces filius bellum ei intulit, qui, occisis a patre
fratribus, vitae suae ipse timebat. Mithridates a filio obsessus venenum
sumpsit; quod cum tardius subiret, quia adversus venena multis antea
medicamentis corpus firmaverat, a milite Gallo, a quo ut adiuvaret se
petierat, interfectus est.
Tigrani deinde, Armeniae regi, qui Mithridatis partes secutus erat,
Pompeius bellum intulit eumque ad deditionem compulit. Qui cum
procubuisset ad genua Pompei, eum erexit, et benignis verbis recreatum
diadema, quod abiecerat, capiti reponere iussit, aeque pulchrum esse
iudicans et vincere reges et facere. Inde in Iudaeam profectus Romanorum
primus Iudaeos domuit, Hierosolyma, caput gentis, cepit, templumque iure
victoriae ingressus est. Rebus Asiae compositis, in Italiam versus ad
urbem venit, non, ut plerique timuerant, armatus, sed dimisso exercitu,
et tertium triumphum biduo duxit. Insignis fuit multis novis
inusitatisque ornamentis hic triumphus; sed nihil inlustrius visum, quam
quod tribus triumphis tres orbis partes devictae causam praebuerant:
Pompeius enim, quod antea contigerat nemini, primum ex Africa, iterum ex
Europa, tertio ex Asia triumphavit, felix opinione hominum futurus, si,
quem gloriae, eundem vitae finem habuisset neque adversam fortunam esset
expertus iam senex.
Posteriore enim tempore orta inter Pompeium et Caesarem gravi
dissensione, quod hic superiorem, ille parem ferre non posset, bellum
civile exarsit. Caesar infesto exercitu in Italiam venit. Pompeius,
relicta urbe ac deinde Italia ipsa, Thessaliam petit et cum eo consules
senatusque omnis: quem insecutus Caesar apud Pharsalum acie fudit.
Victus Pompeius ad Ptolemaeum, Aegypti regem, cui tutor a senatu datus
erat, profugit, qui Pompeium interfici iussit. Latus Pompei sub oculis
uxoris et liberorum mucrone confossum est, caput praecisum, truncus in
Nilum coniectus. Deinde caput cum anulo ad Caesarem delatum est, qui eo
viso lacrimas non continens illud multis pretiosissimisque odoribus
cremandum curavit.
Is fuit Pompei post tres consulatus et totidem triumphos vitae exitus.
Erant in Pompeio multae et magnae virtutes ac praecipue admiranda
frugalitas. Cum ei aegrotanti praecepisset medicus ut turdum ederet,
negarent autem servi eam avem usquam aestivo tempore posse reperiri,
nisi apud Lucullum, qui turdos domi saginaret, vetuit Pompeius turdum
inde peti, medicoque dixit: "Ergo, nisi Lucullus perditus deliciis
esset, non viveret Pompeius?" Aliam avem, quae parabilis esset, sibi
iussit apponi.
Viris doctis magnum honorem habebat Pompeius. Ex Syria decedens,
confecto bello Mithridatico, cum Rhodum venisset, Posidonium cupiit
audire; sed cum audivisset eum graviter esse aegrum, quod vehementer
eius artus laborarent, voluit tamen nobilissimum philosophum visere. Mos
erat ut, consule aedes aliquas ingressuro, lictor fores percuteret,
admonens consulem adesse, at Pompeius fores Posidonii percuti honoris
causa vetuit. Quem ut vidit et salutavit, moleste se dixit ferre, quod
eum non posset audire. At ille "Tu vero" inquit "potes, nec committam ut
dolor corporis efficiat ut frustra tantus vir ad me venerit." Itaque
cubans graviter et copiose de hoc ipso disputavit: nihil esse bonum nisi
quod honestum esset, nihil malum dici posse, quod turpe non esset. Cum
vero dolores acriter eum pungerent, saepe "Nihil agis," inquit "dolor!
quamvis sis molestus, numquam te esse malum confitebor."
#XXVI. Gnaeus Pompêius Mâgnus# [[as printed]]
[Illustration: POMPEY]
Gnaeus Pompêius,[3] stirpis senâtôriae, bellô[4]
cîvîlî sê et patrem cônsiliô servâvit. Cum enim
Pompêî pater exercituî suô ob avâritiam esset
invîsus, factâ in eum cônspîrâtiône, Terentius
quîdam, Gnaeî Pompêî fîliî[5] contubernâlis, hunc[6] {5}
occîdendum suscêpit, dum[7] aliî tabernâculum
patris incenderent.[7] Quae rês cum iuvenî Pompêiô
cênantî nûntiâta esset, nihil perîculô môtus
solitô[8] hilarius bibit et cum Terentiô eâdem,
quâ[9] anteâ, cômitâte ûsus est. Deinde cubiculum ingressus clam {10}
subdûxit sê tentôriô et fîrmam patrî circumdedit cûstôdiam.
Terentius tum dêstrictô ênse ad lectum Pompêî accessit multîsque
îctibus strâgula percussit.[10] Ortâ mox sêditiône Pompêius sê in
[[81]]
media coniêcit âgmina, mîlitêsque tumultuantês precibus et lacrimîs
plâcâvit ac ducî reconciliâvit. {15}
Eôdem bellô Pompêius partês Sullae secûtus ita sê gessit ut ab
eô mâximê dîligerêtur. Annôs três et vîgintî nâtus, ut Sullae
auxiliô venîret, paternî exercitûs reliquiâs conlêgit, statimque
dux perîtus exstitit.[1] Mâgnus illîus apud mîlitem amor, mâgna
apud omnês admîrâtiô fuit; nûllus eî[2] labor taediô,[2] nûlla
dêfatîgâtiô {20}
molestiae[2] erat. Cibî[3] vînîque[3] temperâns, somnî parcus[4];
inter mîlitês corpus exercêns cum alacribus saltû,[5] cum vêlôcibus
cursû,[5] cum validîs luctandô[5] certâbat. Tum ad Sullam iter
intendit et in eô itinere três hostium exercitûs aut fûdit aut sibi
adiûnxit. Quem ubi Sulla ad sê accêdere audîvit êgregiamque {25}
sub sîgnîs iuventûtem âspexit, dêsiliit ex equô Pompêiumque
salûtâvit imperâtôrem et posteâ eî[6] venientî solêbat sellâ
adsurgere et caput aperîre et equô dêscendere, quem honôrem nêminî
nisi Pompêiô tribuêbat.
Posteâ Pompêius in Siciliam profectus est, ut eam â Carbône, {30}
Sullae inimîcô, occupâtam reciperet. Carbô comprehênsus et ad
Pompêium ductus est: quem Pompêius, etsi Carbô[7] muliebriter
mortem extimêscêns dêmissê et flêbiliter mortem dêprecâbâtur,
ad supplicium dûcî iussit. Longê moderâtior fuit Pompêius ergâ
Sthenium, Siciliae cûiusdam cîvitâtis prîncipem. Cum enim in {35}
eam cîvitâtem animadvertere dêcrêvisset, quae[8] sibi adversâta
fuisset, inîquê eum factûrum Sthenius exclâmâvit,[9] sî ob ûnîus
culpam omnês pûnîret. Interrogantî Pompêiô quisnam ille ûnus
esset, "Ego" inquit Sthenius "quî cîvês meôs ad id indûxî."
[[82]]
Tam lîberâ vôce dêlectâtus Pompêius omnibus et Stheniô ipsî {40}
pepercit.[1]
Trânsgressus inde in Âfricam Iarbam, Numidiae rêgem, quî
Mariî partibus favêbat, bellô persecûtus intrâ diês quadrâgintâ
oppressit et Âfricam subêgit adulêscêns[2] quattuor et vîgintî
annôrum. Deinde cum litterae eî â Sullâ redditae essent, quibus {45}
exercitû[3] dîmissô cum ûnâ legiône successôrem exspectâre
iubêbâtur, Pompêius, quamquam aegrê id ferêbat, tamen pâruit et
Rômam revertit. Revertentî incrêdibilis hominum multitûdô
obviam îvit; Sulla quoque laetus eum excêpit et Mâgnî
côgnômine cônsalûtâvit. Nihilô minus Pompêiô triumphum petentî {50}
restitit: neque vêrô eâ rê â prôpositô dêterritus est Pompêius
aususque[4] dîcere plûrês adôrâre sôlem orientem quam occidentem:
quô dictô innuêbat Sullae potentiam minuî, suam crêscere.
Eâ vôce audîtâ Sulla, cônfîdentiâ adulêscentis perculsus,[5]
"Triumphet! triumphet!" exclâmâvit. {55}
Metellô[6] iam senî[7] et bellum in Hispâniâ sêgnius gerentî
conlêga datus Pompêius adversus Sertôrium variô êventû dîmicâvit.
Mâximum ibi in proeliô quôdam perîculum subiit: cum enim vir
vâstâ corporis mâgnitûdine impetum in eum fêcisset, Pompêius
manum amputâvit; sed multîs[8] in eum concurrentibus vulnus in {60}
femore accêpit et â suîs fugientibus dêsertus in[9] hostium potestâte
erat. At praeter spem êvâsit: barbarî enim equum êius aurô
phalerîsque eximiîs înstrûctum cêperant. Dum igitur praedam
inter sê altercantês[10] partiuntur, Pompêius eôrum manûs effûgit.
Alterô proeliô cum Metellus Pompêiô labôrantî auxiliô vênisset, {65}
Sertôrius recêdere coâctus dîxisse fertur: "Nisi anus illa
[[83]]
supervênisset,[1] ego hunc puerum verberibus castîgâtum Rômam
dîmîsissem."[1] Metellum anum appellâbat, quia is, iam senex,[2] ad
mollem et effêminâtam vîtam dêflexerat. Sertôriô interfectô
Pompêius Hispâniam recêpit. {70}
[Sidenote: B.C. 67.]
Cum[3] pîrâtae illâ tempestâte
maria omnia înfêstârent[3] et quâsdam
etiam Îtaliae urbês dîripuissent,[3]
ad eôs opprimendôs
cum imperiô extraôrdinâriô {75}
missus est Pompêius. Nimiae
virî potentiae obsistêbant quîdam
ex optimâtibus et imprîmîs Quîntus Catulus. Quî cum in côntiône
dîxisset esse quidem[4] praeclârum virum Cn. Pompêium, sed[4] nôn
esse ûnî omnia tribuenda, adiêcissetque: "Sî quid huîc acciderit,
quem in êius locum substituêtis?" summô cônsênsû succlâmâvit {81}
ûniversa côntiô, "Tê, Quînte Catule." Tam honôrificô cîvium
têstimôniô victus Catulus ê côntiône discessit. Pompêius,
dispositîs[5] per omnês maris recessûs nâvibus, brevî terrârum orbem
illâ pêste lîberâvit; praedônês multîs locîs victôs fûdit; eôsdem
in dêditiônem acceptôs in urbibus et agrîs procul â marî {86}
conlocâvit. Nihil hâc victôriâ celerius, nam intrâ quadrâgêsimum
diem pîrâtâs tôtô marî expulit.
[Illustration: NÂVIS PÎRÂTA]
[Sidenote: B.C. 66.]
Cônfectô bellô pîrâticô, Gnaeus Pompêius contrâ Mithridâtem
profectus in Asiam mâgnâ celeritâte contendit. Proelium {90}
cum rêge cônserere cupiêbat, neque[6] opportûna dabâtur
pûgnandî facultâs, quia Mithridâtês interdiû castrîs sê continêbat,
noctû vêrô haud tûtum erat congredî cum hoste in locîs îgnôtîs.
Nocte tamen aliquandô cum Pompêius Mithridâtem aggressus
esset, lûna mâgnô fuit Rômânîs adiûmentô. Quam cum Rômânî {95}
[[84]]
â[1] tergô habêrent, umbrae corporum longius prôiectae ad prîmôs
ûsque hostium ôrdinês pertinêbant, unde dêceptî rêgiî mîlitês in
umbrâs, tamquam in propinquum hostem, têla mittêbant. Victus
Mithridâtês in Pontum profûgit. Pharnacês fîlius bellum eî {99}
intulit, quî, occîsîs â patre frâtribus, vîtae suae ipse timêbat.
Mithridâtês â fîliô obsessus[2] venênum sûmpsit; quod cum tardius
subîret, quia adversus venêna multîs anteâ medicâmentîs corpus
fîrmâverat, â mîlite Gallô, â[3] quô ut adiuvâret sê petierat,
interfectus est.
[Illustration: DIADÊMA]
[Sidenote: B.C. 63.]
Tigrânî deinde, Armeniae rêgî, quî Mithridâtis partês secûtus {105}
erat, Pompêius bellum intulit eumque ad dêditiônem compulit.
Quî cum prôcubuisset ad genua Pompêî, eum
êrêxit,[4] et benîgnîs verbîs recreâtum diadêma,
quod abiêcerat, capitî repônere iussit, aequê[5]
pulchrum esse iûdicâns et vincere rêgês et {110}
facere. Inde in Iûdaeam profectus Rômânôrum
prîmus[6] Iûdaeôs domuit, Hierosolyma,
caput gentis, cêpit, templumque iûre[7]
victôriae ingressus est. Rêbus Asiae {114}
compositîs, in Italiam versus[8] ad urbem[9] vênit, nôn, ut plêrîque
timuerant, armâtus, sed dîmissô exercitû, et tertium triumphum
bîduô[10] dûxit. Însîgnis fuit multîs novîs inûsitâtîsque ôrnâmentîs
hîc triumphus; sed nihil inlûstrius vîsum, quam quod[11] tribus
triumphîs três orbis partês dêvictae causam praebuerant: Pompêius
[[85]]
enim, quod[1] anteâ contigerat nêminî, prîmum ex Âfricâ, {120}
iterum ex Eurôpâ, tertiô ex Asiâ triumphâvit, fêlîx opîniône
hominum futûrus, sî, quem[2] glôriae, eundem vîtae fînem habuisset
neque adversam fortûnam esset expertus iam senex.
[Sidenote: B.C. 49.]
Posteriôre enim tempore ortâ inter Pompêium et Caesarem[3]
gravî dissênsiône, quod[4] hîc[5] superiôrem, ille[5] parem ferre
nôn posset, bellum cîvîle exârsit. Caesar înfêstô[6] exercitû {126}
in Îtaliam vênit. Pompêius, relîctâ urbe ac deinde Îtaliâ ipsâ,
Thessaliam petit et cum eô cônsulês senâtusque omnis: quem
însecûtus Caesar apud Pharsâlum aciê fûdit. Victus Pompêius
ad Ptolemaeum, Aegyptî rêgem, cuî tûtor â senâtû datus erat, {130}
profûgit, quî Pompêium interficî iussit. Latus Pompêî sub oculîs
uxôris et lîberôrum mûcrône cônfossum est, caput praecîsum,
truncus in Nîlum coniectus. Deinde caput cum ânulô ad Caesarem
dêlâtum est, quî eô vîsô lacrimâs nôn continêns illud
multîs pretiôsissimîsque odôribus cremandum cûrâvit. {135}
Is fuit Pompêî post três cônsulâtûs et totidem triumphôs vîtae
exitus. Erant in Pompêiô multae et mâgnae virtûtês ac praecipuê
admîranda frûgâlitâs. Cum eî aegrôtantî praecêpisset
medicus ut turdum ederet, negârent autem[7] servî eam avem
ûsquam aestîvô tempore posse reperîrî, nisi apud Lûcullum, quî {140}
turdôs domî sagînâret, vetuit Pompêius turdum inde petî, medicôque
dîxit: "Ergô,[8] nisi Lûcullus perditus dêliciîs esset, nôn
vîveret Pompêius?" Aliam avem, quae parâbilis esset, sibi iussit
appônî.
[[86]]
Virîs[1] doctîs mâgnum honôrem habêbat Pompêius. Ex Syriâ {145}
dêcêdêns, cônfectô bellô Mithridâticô, cum Rhodum vênisset,
Posîdônium cupiit audîre[2]; sed cum audîvisset eum graviter esse
aegrum, quod[3] vehementer êius artûs labôrârent, voluit tamen
nôbilissimum philosophum vîsere. Môs erat ut, cônsule[4] aedês {149}
aliquâs ingressûrô, lîctor forês percuteret,[5] admonêns cônsulem
adesse, at Pompêius forês Posîdôniî percutî honôris causâ vetuit.
Quem ut vîdit et salûtâvit, molestê sê dîxit ferre, quod eum nôn
posset audîre. At ille "Tû vêrô" inquit "potes, nec committam
ut dolor corporis efficiat[5] ut frûstrâ tantus vir ad mê vênerit.[5]"
Itaque cubâns graviter et côpiôsê dê hôc ipsô disputâvit: nihil {155}
esse[6] bonum nisi quod honestum esset, nihil malum dîcî posse,
quod turpe nôn esset. Cum vêrô dolôrês âcriter eum pungerent,
saepe "Nihil agis," inquit "dolor! quamvîs[7] sîs molestus, numquam
tê esse malum cônfitêbor."
[Footnotes: XXVI (pages 80-86)
80.3: See Vocab., _Pompêius_.
80.4: The reference is to the war between Marius and Sulla. See
selections XXIV and XXV.
80.5: Cf. _iuvenî_, l. 7. We should say 'the younger.' He was at
this time but nineteen years of age.
80.6: #hunc . . . suscêpit#: 'undertook to kill him.' How
literally? For #occîdendum#, see p. 2, n. 18.
80.7: #dum#, though meaning 'while' (cf. p. xx, G 2), takes the
subjunctive here because of the informal indir. disc. Terenti
said: _fîlium . . . suscipiam dum aliî incenditis_.
80.8: #solitô hilarius#: 'with (even) more gaiety than usual.'
#solitô# is here a noun. Neuter adj. and part. are often so used.
For its case, see p. 10, n. 18.
80.9: #quâ anteâ#: sc. _ûsus erat_.
80.10: _percutiô_.
81.1: 'proved himself.'
81.2: See p. 25, n. 6.
81.3: objective gen. (p. 14, n. 15) with the part. #temperâns#,
which here = a simple adj. So #somnî# is obj. gen. with #parcus#.
81.4: Sc. _erat_.
81.5: abl. of specification.
81.6: #eî venientî#: '(as a mark of respect) to him when
approaching.' #eî# is a dat. of advantage with #adsurgere#.
81.7: After #quem#, whose antecedent is #Carbô#, l. 31, this word
might have been omitted without loss of clearness. In fact, such
omission is the more usual construction.
81.8: #quae . . . fuisset#: causal. Note that in forming the
pluperfect subjunctive certain writers often use _fuisset_ for
_esset_.
81.9: What were the exact words of Sthenius?
82.1: _parcô_.
82.2: '(being then) a young man.' Cf. p. 44, n. 12.
82.3: #exercitû dîmissô . . . exspectâre# = _exercitum dîmittere
et . . . exspectâre_.
82.4: Cf. p. 13, n. 12.
82.5: _percellô_.
82.6: Quintus Caecilius Metellus, proconsul in Spain 79-76 B.C.
82.7: #senî#: 'because he was old.'
82.8: #multîs . . . concurrentibus#: the abl. abs. here denotes
both time and cause; see p. xxiii, K 6. The prefix in
#concurrentibus# conveys the idea of 'from every side.'
82.9: #in . . . erat# = _ab hostibus captus est_.
82.10: #altercantês partiuntur#: lit., 'wrangling they divided' =
'they wrangled about the division.'
83.1: Why subjunctive?
83.2: '_though_ already old.' The thought is that luxury and
effeminacy are especially unbecoming to old age.
83.3: See p. xx, H 2. What is the meaning of the change of tense
in #dîripuissent#?
83.4: Cf. p. 10, n. 10.
83.5: See p. xxiii, K 10.
83.6: #neque . . . facultâs#: 'but no opportunity,' etc.
84.1: #â tergô#: 'in the rear.' See p. 11, n. 10.
84.2: _obsideô_.
84.3: #â quô . . . petierat#: 'whom he had asked to help him.' How
literally? #ut adiuvâret sê# is a substantive clause of purpose
and object of _petierat_. See p. 7, n. 20.
84.4: _êrigô_.
84.5: #aequê . . . facere#: lit., 'because he thought it an
equally fine thing both to conquer kings and to create them.' The
expression is somewhat careless. We would say: 'as glorious to
create kings as to conquer them.' #aequê pulchrum# is predicate,
#et vincere . . . et facere# subject to #esse#.
84.6: #prîmus . . . domuit#: cf. p. 38, n. 1.
84.7: #iûre victôriae#: 'by right of (i.e. on the strength of) his
victory.'
84.8: 'turning'; lit., 'having turned himself.' Cf. n. on
_cingitur_, XIII, l. 29.
84.9: 'the City,' i.e. Rome.
84.10: Cf. p. xvii, D 1.
84.11: #quod . . . praebuerant#: 'the fact that the conquest of
(the) three parts,' etc. Cf. p. 5, n. 15, and p. xxiv, L 4.
85.1: 'something which'; its antecedent is the clause #prîmum
. . . triumphâvit# below.
85.2: With #quem glôriae#, sc. _fînem habuit_.
85.3: The famous C. Julius Caesar, for whom see next selection.
85.4: #quod . . . posset#: 'because (as men said) the one,' etc.
For the subjunctive, see p. xxi, H 4.
85.5: #hîc . . . ille#: 'the one (Caesar) . . . the other
(Pompey).'
85.6: #înfêstô exercitû#: abl. of accompaniment: H 474, 2, N. 1
(419, III, 1, 1): M 634: A 243, _a_, N.: G 392, R. 1: B 222, 1.
85.7: #autem# contrasts #negârent# with #praecêpisset#. There is a
contrast also between #servî# and #medicus#.
85.8: #Ergô . . . Pompêius#? The force of this sentence can be
given only by a free rendering, thus: 'Shall it be said, then,
that Pompey would not be alive, had not Lucullus ruined himself by
his luxury?'
86.1: #Virîs . . . habêbat#: 'he highly honored learned men.'
86.2: _audiô_, like our 'hear,' is often used of listening to
lectures or to teachers.
86.3: #quod . . . labôrârent#: i.e. because he had the gout.
86.4: #cônsule . . . ingressûrô#: 'whenever the consul,' etc.;
a temporal abl. abs.
86.5: Subjunctive in substantive clauses of result: see p. xix,
F 3.
86.6: infinitive, because the clause in which it stands is in
apposition to #hôc#. This use of the infin. is common.
86.7: #quamvîs sîs#: concessive subjunctive: H 586, II (515, III):
M 875: A 313, _a_: G 606: B 308.]
#XXVII. Gaius Iulius Caesar# [[stripped text]]
C. Iulius Caesar, nobilissima Iuliorum genitus familia, annum agens
sextum et decimum patrem amisit. Corneliam, Cinnae filiam, duxit uxorem;
cuius pater cum esset Sullae inimicissimus, is Caesarem voluit
compellere ut eam repudiaret; neque id potuit efficere. Qua re Caesar
bonis spoliatus cum etiam ad necem quaereretur, mutata veste nocte urbe
elapsus est et quamquam tunc quartanae morbo laborabat, prope per
singulas noctes latebras commutare cogebatur; et comprehensus a Sullae
liberto, ne ad Sullam perduceretur, vix data pecunia evasit. Postremo
per propinquos et adfines suos veniam impetravit. Satis constat Sullam,
cum deprecantibus amicissimis et ornatissimis viris aliquamdiu
denegasset atque illi pertinaciter contenderent, expugnatum tandem
proclamasse, vincerent, dummodo scirent eum, quem incolumem tanto opere
cuperent, aliquando optimatium partibus, quas secum simul defendissent,
exitio futurum; nam Caesari multos Marios inesse.
Stipendia prima in Asia fecit. In expugnatione Mitylenarum corona civica
donatus est. Mortuo Sulla, Rhodum secedere statuit, ut per otium
Apollonio Moloni, tunc clarissimo dicendi magistro, operam daret. Huc
dum traicit, a praedonibus captus est mansitque apud eos prope
quadraginta dies. Per omne autem illud spatium ita se gessit, ut piratis
pariter terrori venerationique esset. Comites interim servosque ad
expediendas pecunias, quibus redimeretur, dimisit. Viginti talenta
piratae postulaverant: ille quinquaginta daturum se spopondit. Quibus
numeratis cum expositus esset in litore, confestim Miletum, quae urbs
proxime aberat, properavit ibique contracta classe invectus in eum
locum, in quo ipsi praedones erant, partem classis fugavit, partem
mersit, aliquot naves cepit piratasque in potestatem redactos eo
supplicio, quod illis saepe minatus inter iocum erat, adfecit crucique
suffixit.
Quaestori ulterior Hispania obvenit. Quo profectus cum Alpes transiret
et ad conspectum pauperis cuiusdam vici comites per iocum inter se
disputarent num illic etiam esset ambitioni locus, serio dixit Caesar
malle se ibi primum esse, quam Romae secundum. Dominationis avidus
a prima aetate regnum concupiscebat semperque in ore habebat hos
Euripidis, Graeci poetae, versus:
Nam si violandum est ius, regnandi gratia
Violandum est. Aliis rebus pietatem colas.
Cumque Gades, quod est Hispaniae oppidum, venisset, animadversa apud
Herculis templum magni Alexandri imagine ingemuit et quasi pertaesus
ignaviam suam, quod nihildum a se memorabile actum esset in ea aetate,
qua iam Alexander orbem terrarum subegisset, missionem continuo
efflagitavit ad captandas quam primum maiorum rerum occasiones in urbe.
Aedilis praeter comitium ac Forum etiam Capitolium ornavit porticibus.
Venationes autem ludosque et cum conlega M. Bibulo et separatim edidit:
quo factum est ut communium quoque impensarum solus gratiam caperet. His
autem rebus patrimonium effudit tantumque conflavit aes alienum, ut ipse
diceret sibi opus esse millies sestertium, ut haberet nihil.
Consul deinde creatus cum M. Bibulo, societatem cum Gnaeo Pompeio et
Marco Crasso iunxit Caesar, ne quid ageretur in re publica, quod
displicuisset ulli ex tribus. Deinde legem tulit ut ager Campanus plebi
divideretur. Cui legi cum senatus repugnaret, rem ad populum detulit.
Bibulus conlega in Forum venit, ut legi obsisteret, sed tanta in eum
commota est seditio, ut in caput eius cophinus stercore plenus
effunderetur fascesque ei frangerentur atque adeo ipse armis Foro
expelleretur. Qua re cum Bibulus per reliquum anni tempus domo abditus
Curia abstineret, unus ex eo tempore Caesar omnia in re publica ad
arbitrium administrabat, ut nonnulli urbanorum, si quid testandi gratia
signarent, per iocum non, ut mos erat, 'consulibus Caesare et
Bibulo' actum scriberent, sed 'Iulio et Caesare,' unum consulem nomine
et cognomine pro duobus appellantes.
Functus consulatu Caesar Galliam provinciam accepit. Gessit autem novem
annis, quibus in imperio fuit, haec fere: Galliam in provinciae formam
redegit; Germanos, qui trans Rhenum incolunt, primus Romanorum ponte
fabricato aggressus maximis adfecit cladibus. Aggressus est Britannos,
ignotos antea, superatisque pecunias et obsides imperavit. Hic cum multa
Romanorum militum insignia narrantur, tum illud egregium ipsius
Caesaris, quod, nutante in fugam exercitu, rapto fugientis e manu scuto
in primam volitans aciem proelium restituit. Idem alio proelio legionis
aquiliferum ineundae fugae causa iam conversum faucibus comprehensum in
contrariam partem detraxit dextramque ad hostem tendens "Quorsum tu"
inquit "abis? Illic sunt, cum quibus dimicamus." Qua adhortatione omnium
legionum trepidationem correxit vincique paratas vincere docuit.
Interfecto interea apud Parthos Crasso et defuncta Iulia, Caesaris
filia, quae, nupta Pompeio, generi socerique concordiam tenebat, statim
aemulatio erupit. Iam pridem Pompeio suspectae Caesaris opes et Caesari
Pompeiana dignitas gravis, nec hic ferebat parem, nec ille superiorem.
Itaque cum Caesar in Gallia detineretur, et, ne imperfecto bello
discederet, postulasset ut sibi liceret, quamvis absenti, alterum
consulatum petere, a senatu, suadentibus Pompeio eiusque amicis, negatum
ei est. Hanc iniuriam acceptam vindicaturus in Italiam rediit et
bellandum ratus cum exercitu Rubiconem flumen, qui provinciae eius finis
erat, transiit. Hoc ad flumen paulum constitisse fertur ac reputans
quantum moliretur, conversus ad proximos, "Etiamnunc" inquit "regredi
possumus; quod si ponticulum transierimus, omnia armis agenda erunt."
Postremo autem "Iacta alea esto!" exclamans exercitum traici iussit
plurimisque urbibus occupatis Brundisium contendit, quo Pompeius
consulesque confugerant.
Qui cum inde in Epirum traiecissent, Caesar, eos secutus a Brundisio,
Dyrrachium inter oppositas classes gravissima hieme transmisit;
copiisque quas subsequi iusserat diutius cessantibus, cum ad eas
arcessendas frustra misisset, mirae audaciae facinus edidit. Morae enim
impatiens castris noctu egreditur, clam naviculam conscendit, obvoluto
capite, ne agnosceretur, et quamquam mare saeva tempestate intumescebat,
in altum tamen protinus dirigi navigium iubet et, gubernatore
trepidante, "Quid times?" inquit "Caesarem vehis!" neque prius
gubernatorem cedere adversae tempestati passus est, quam paene obrutus
esset fluctibus.
Deinde Caesar in Epirum profectus Pompeium Pharsalico proelio fudit, et
fugientem persecutus, ut occisum cognovit, Ptolemaeo regi, Pompeii
interfectori, a quo sibi quoque insidias tendi videret, bellum intulit;
quo victo in Pontum transiit Pharnacemque, Mithridatis filium,
rebellantem et multiplici successu praeferocem intra quintum ab adventu
diem, quattuor, quibus in conspectum venit, horis una profligavit acie,
more fulminis, quod uno eodemque momento venit, percussit, abscessit.
Nec vana de se praedicatio est Caesaris ante victum hostem esse quam
visum. Pontico postea triumpho trium verborum praetulit titulum: "Veni,
vidi, vici." Deinde Scipionem et Iubam, Numidiae regem, reliquias
Pompeianarum partium in Africa refoventes, devicit.
Victorem Africani belli Gaium Caesarem gravius excepit Hispaniense, quod
Cn. Pompeius, Magni filius, adulescens fortissimus, ingens ac terribile
conflaverat, undique ad eum auxiliis paterni nominis magnitudinem
sequentium ex toto orbe confluentibus. Sua Caesarem in Hispaniam
comitata fortuna est: sed nullum umquam atrocius periculosiusque ab eo
initum proelium, adeo ut, plus quam dubio Marte, descenderet equo
consistensque ante recedentem suorum aciem increpans fortunam, quod se
in eum servasset exitum, denuntiaret militibus vestigio se non
recessurum; proinde viderent, quem et quo loco imperatorem deserturi
essent. Verecundia magis quam virtute acies restituta est. Cn. Pompeius
victus et interemptus est. Caesar, omnium victor, regressus in urbem
omnibus, qui contra se arma tulerant, ignovit et quinquies triumphavit.
Bellis civilibus confectis, conversus iam ad ordinandum rei publicae
statum fastos correxit annumque ad cursum solis accommodavit, ut
trecentorum sexaginta quinque dierum esset et, intercalario mense
sublato, unus dies quarto quoque anno intercalaretur. Ius laboriosissime
ac severissime dixit. Repetundarum convictos etiam ordine senatorio
movit. Peregrinarum mercium portoria instituit: legem praecipue
sumptuariam exercuit. De ornanda instruendaque urbe, item de tuendo
ampliandoque imperio plura ac maiora in dies destinabat: imprimis ius
civile ad certum modum redigere atque ex immensa legum copia optima
quaeque et necessaria in paucissimos conferre libros; bibliothecas
Graecas et Latinas, quas maximas posset, publicare; siccare Pomptinas
paludes: viam munire a Mari Supero per Apennini dorsum ad Tiberim usque:
Dacos, qui se in Pontum effuderant, coercere: mox Parthis bellum inferre
per Armeniam.
Haec et alia agentem et meditantem mors praevenit. Dictator enim in
perpetuum creatus agere insolentius coepit: senatum ad se venientem
sedens excepit et quendam, ut adsurgeret monentem, irato vultu respexit.
Cum Antonius, Caesaris in omnibus bellis comes et tunc consulatus
conlega, capiti eius in sella aurea sedentis pro rostris diadema,
insigne regium, imposuisset, id ita ab eo est repulsum, ut non offensus
videretur. Quare coniuratum in eum est a sexaginta amplius viris, Cassio
et Bruto ducibus conspirationis, decretumque eum Idibus Martiis in
senatu confodere.
Plurima indicia futuri periculi obtulerant dii immortales. Uxor
Calpurnia, territa nocturno visu, ut Idibus Martiis domi subsisteret
orabat et Spurinna haruspex praedixerat ut proximos dies triginta quasi
fatales caveret, quorum ultimus erat Idus Martiae. Hoc igitur die Caesar
Spurinnae "Ecquid scis" inquit "Idus Martias iam venisse?" et is "Ecquid
scis illas nondum praeterisse?" Atque cum Caesar eo die in senatum
venisset, adsidentem conspirati specie officii circumsteterunt ilicoque
unus, quasi aliquid rogaturus, propius accessit renuentique ab utroque
umero togam apprehendit. Deinde clamantem "Ista quidem vis est!" Casca,
unus e coniuratis, adversum vulnerat paulum infra iugulum. Caesar Cascae
bracchium adreptum graphio traiecit conatusque prosilire alio vulnere
tardatus est. Dein ut animadvertit undique se strictis pugionibus peti,
toga caput obvolvit et ita tribus et viginti plagis confossus est. Cum
Marcum Brutum, quem filii loco habebat in se inruentem vidisset, dixisse
fertur: "Tu quoque, mi fili!"
Illud inter omnes fere constitit talem ei mortem paene ex sententia
obtigisse. Nam et quondam cum apud Xenophontem legisset Cyrum ultima
valetudine mandasse quaedam de funere suo, aspernatus tam lentum mortis
genus subitam sibi celeremque optaverat, et pridie quam occideretur, in
sermone nato super cenam quisnam esset finis vitae commodissimus,
repentinum inopinatumque praetulerat. Percussorum autem neque triennio
quisquam amplius supervixit neque sua morte defunctus est. Damnati omnes
alius alio casu perierunt, pars naufragio, pars proelio; nonnulli semet
eodem illo pugione, quo Caesarem violaverant, interemerunt.
Quo rarior in regibus et principibus viris moderatio, hoc laudanda magis
est. C. Iulius Caesar victoria civili clementissime usus est; cum enim
scrinia deprehendisset epistularum ad Pompeium missarum ab iis, qui
videbantur aut in diversis aut in neutris fuisse partibus, legere
noluit, sed combussit, ne forte in multos gravius consulendi locum
darent. Cicero hanc laudem eximiam Caesari tribuit, quod nihil oblivisci
soleret nisi iniurias. Simultates omnes, occasione oblata, libens
deposuit. Ultro ac prior scripsit C. Calvo post famosa eius adversum se
epigrammata. Valerium Catullum, cuius versiculis famam suam laceratam
non ignorabat, adhibuit cenae. C. Memmii suffragator in petitione
consulatus fuit, etsi asperrimas fuisse eius in se orationes sciebat.
Fuisse traditur excelsa statura, ore paulo pleniore, nigris vegetisque
oculis, capite calvo; quam calvitii deformitatem, quod saepe
obtrectatorum iocis obnoxia erat, aegre ferebat. Ideo ex omnibus
decretis sibi a senatu populoque honoribus non alium aut recepit aut
usurpavit libentius quam ius laureae perpetuo gestandae. Vini
parcissimum eum fuisse ne inimici quidem negaverunt. Verbum Catonis est
unum ex omnibus Caesarem ad evertendam rem publicam sobrium accessisse.
Armorum et equitandi peritissimus, laboris ultra fidem patiens; in
agmine nonnumquam equo, saepius pedibus anteibat, capite detecto, seu
sol, seu imber erat. Longissimas vias incredibili celeritate
conficiebat, ut persaepe nuntios de se praeveniret: neque eum morabantur
flumina, quae vel nando vel innixus inflatis utribus traiciebat.
#XXVII. Gâius Iûlius Caesar# [[as printed]]
[Illustration: CAESAR]
C. Iûlius Caesar,[8] nôbilissimâ Iûliôrum genitus
familiâ,[9] annum agêns sextum et decimum patrem
âmîsit. Cornêliam, Cinnae[10] fîliam, dûxit uxôrem;
cûius pater cum esset Sullae inimîcissimus, is[11]
Caesarem voluit compellere ut eam repudiâret; {5}
neque[12] id potuit efficere. Quâ rê Caesar bonîs
spoliâtus cum etiam ad necem quaererêtur, mûtâtâ
veste nocte urbe êlâpsus[13] est et quamquam tunc
[[87]]
quârtânae[1] morbô labôrâbat, prope[2] per singulâs noctês latebrâs
commûtâre côgêbâtur; et comprehênsus â Sullae lîbêrtô, nê[3] ad {10}
Sullam perdûcerêtur, vix datâ[4] pecûniâ êvâsit. Postrêmô per
propinquôs et adfînês suôs veniam impetrâvit. Satis cônstat
Sullam, cum dêprecantibus[5] amîcissimîs et ôrnâtissimîs virîs
aliquamdiû dênegâsset atque illî pertinâciter contenderent,
expûgnâtum tandem prôclâmâsse, vincerent,[6] dummodo scîrent[7] eum,
quem incolumem tantô opere cuperent, aliquandô optimâtium {16}
partibus, quâs sêcum simul dêfendissent, exitiô futûrum; nam
Caesarî multôs Mariôs inesse.
Stîpendia prîma in Asiâ fêcit. In expûgnâtiône Mitylênârum
corônâ cîvicâ dônâtus est. Mortuô Sullâ, Rhodum sêcêdere {20}
statuit, ut per otium Apollôniô Molônî, tunc clârissimô dîcendî[8]
magistrô, operam daret. Hûc dum trâicit, â praedônibus captus
est mânsitque apud eôs prope quadrâgintâ diês. Per omne autem
illud spatium ita sê gessit, ut pîrâtîs pariter terrôrî venerâtiônîque
esset. Comitês interim servôsque ad expediendâs pecûniâs, quibus {25}
redimerêtur, dîmîsit. Vîgintî talenta pîrâtae pôstulâverant: ille
quînquâgintâ datûrum sê spopondit. Quibus numerâtîs cum {27}
expositus esset in lîtore, cônfêstim Mîlêtum, quae urbs proximê[9]
aberat, properâvit ibique contrâctâ classe invectus in eum locum,
in quô ipsî praedônês erant, partem classis fugâvit, partem mersit,
aliquot nâvês cêpit pîrâtâsque in potestâtem redâctôs eô suppliciô,
quod illîs saepe minâtus inter iocum erat, adfêcit crucîque suffîxit.
[[88]]
Quaestôrî ûlterior[1] Hispânia obvênit. Quô profectus cum Alpês
trânsîret et ad cônspectum pauperis cûiusdam vîcî comitês per {35}
iocum inter sê disputârent num illîc[2] etiam esset ambitiônî locus,
sêriô dîxit Caesar mâlle sê ibi prîmum esse, quam Rômae secundum.
Dominâtiônis avidus[3] â prîmâ aetâte rêgnum concupîscêbat
semperque in ôre habêbat hôs Eurîpidis, Graecî poêtae, versûs:
Nam sî violandum est iûs, rêgnandî grâtiâ {40}
Violandum est. Aliîs[4] rêbus pietâtem colâs.[5]
Cumque Gadês, quod est Hispâniae oppidum, vênisset, animadversâ
apud Herculis templum mâgnî Alexandrî imâgine ingemuit
et quasi pertaesus îgnâviam suam, quod nihildum â sê memorâbile
âctum esset in eâ aetâte, quâ iam Alexander orbem terrârum {45}
subêgisset, missiônem continuô efflâgitâvit ad captandâs quam prîmum
mâiôrum rêrum occâsiônes in urbe.
Aedîlis praeter comitium ac Forum etiam Capitôlium ôrnâvit
porticibus. Vênâtiônes autem lûdôsque[6] et cum conlêgâ M. Bibulô
et sêparâtim êdidit: quô[7] factum est ut commûnium quoque {50}
impênsârum sôlus grâtiam caperet. Hîs autem rêbus patrimônium
effûdit tantumque cônflâvit aes aliênum, ut ipse dîceret sibi[8] opus
esse mîlliês sêstertium, ut habêret nihil.
[Sidenote: B.C. 60.]
Cônsul deinde creâtus cum M. Bibulô, societâtem[9] cum Gnaeô
Pompêiô et Marcô Crassô iûnxit Caesar, nê quid agerêtur in {55}
rê pûblicâ, quod displicuisset ûllî ex tribus. Deinde lêgem
[[89]]
tulit ut ager Campânus plêbî dîvîderêtur. Cuî lêgî cum senâtus
repûgnâret, rem ad populum dêtulit. Bibulus conlêga in Forum
vênit, ut lêgî obsisteret, sed tanta in eum commôta est sêditiô, ut
in caput êius cophinus stercore plênus effunderêtur fascêsque eî {60}
frangerentur atque adeô ipse armîs Forô expellerêtur. Quâ rê
cum Bibulus per reliquum annî tempus domô abditus Cûriâ abstinêret,
ûnus ex eô tempore Caesar omnia in rê pûblicâ ad arbitrium
administrâbat, ut nônnûllî urbânôrum, sî[1] quid têstandî grâtiâ
sîgnârent, per iocum nôn, ut môs erat, 'cônsulibus[2] Caesare et {65}
Bibulô' âctum[3] scrîberent, sed 'Iûliô et Caesare,' ûnum cônsulem
nômine et côgnômine prô duôbus appellantês.
Fûnctus[4] cônsulâtû Caesar Galliam prôvinciam accêpit. Gessit
autem novem[5] annîs, quibus[5] in imperiô fuit, haec ferê: Galliam
in prôvinciae fôrmam redêgit; Germânôs, quî trâns Rhênum {70}
incolunt, prîmus Rômânôrum ponte fabricâtô aggressus mâximîs
adfêcit clâdibus. Aggressus est Britannôs, îgnôtôs anteâ,
superâtîsque[6] pecûniâs et obsidês imperâvit. Hîc[7] cum[8] multa
Rômânôrum mîlitum însîgnia nârrantur, tum[8] illud[9] êgregium ipsîus
Caesaris, quod, nûtante in fugam exercitû, raptô fugientis ê manû
scûtô in prîmam volitâns aciem proelium restituit. Îdem aliô {76}
proeliô legiônis aquiliferum ineundae fugae causâ iam[10] conversum
faucibus comprehênsum[11] in contrâriam partem dêtrâxit dextramque
[[90]]
ad hostem tendêns "Quôrsum tû" inquit "abîs? Illîc sunt,
cum quibus dîmicâmus." Quâ adhortâtiône omnium legiônum {80}
trepidâtiônem corrêxit vincîque parâtâs vincere docuit.
[Sidenote: B.C. 53.]
[Sidenote: B.C. 49.]
Interfectô intereâ apud Parthôs Crassô et dêfûnctâ Iûliâ,
Caesaris fîliâ, quae, nûpta Pompêiô, generî socerîque concordiam
tenêbat,[1] statim aemulâtiô êrûpit. Iam prîdem Pompêiô
sûspectae[2] Caesaris opês et Caesarî Pompêiâna dîgnitâs gravis, {85}
nec hîc[3] ferêbat parem, nec ille[3] superiôrem. Itaque cum
Caesar in Galliâ dêtinêrêtur, et, nê imperfectô bellô discêderet,
pôstulâsset ut sibi licêret, quamvîs absentî,[4] alterum cônsulâtum
petere, â senâtû, suâdentibus Pompêiô êiusque amîcîs, negâtum eî
est. Hanc iniûriam acceptam vindicâtûrus[5] in Îtaliam rediit et {90}
bellandum[6] ratus cum exercitû Rubicônem flûmen, quî[7]
prôvinciae êius fînis erat, trânsiit. Hôc ad flûmen paulum
cônstitisse fertur ac reputâns quantum môlîrêtur, conversus ad
proximôs, "Etiamnunc" inquit "regredî possumus; quod sî ponticulum
trânsierimus, omnia armîs agenda erunt." Postrêmô autem {95}
"Iacta âlea estô!" exclâmâns exercitum trâicî iussit plûrimîsque
urbibus occupâtîs Brundisium contendit, quô Pompêius cônsulêsque
cônfûgerant.
Quî cum inde in Êpîrum trâiêcissent, Caesar, eôs secûtus â {99}
Brundisiô, Dyrrachium inter[8] oppositâs classês gravissimâ hieme
trânsmîsit; côpiîsque[9] quâs subsequî iusserat diûtius cessantibus,
cum ad eâs arcessendâs frûstrâ mîsisset, mîrae audâciae facinus
[[91]]
êdidit. Morae enim impatiêns castrîs noctû êgreditur, clam
nâviculam cônscendit, obvolûtô capite, nê âgnôscerêtur, et quamquam
mare saevâ tempestâte intumêscêbat, in altum tamen prôtinus {105}
dîrigî nâvigium iubet et, gubernâtôre trepidante, "Quid timês?"
inquit "Caesarem vehis!" neque prius[1] gubernâtôrem cêdere
adversae tempestâtî passus est, quam[1] paene obrutus esset[1]
fluctibus.
[Sidenote: B.C. 48.]
Deinde Caesar in Êpîrum profectus Pompêium Pharsâlicô {110}
proeliô fûdit, et fugientem persecûtus, ut occîsum côgnôvit,
Ptolemaeô rêgî, Pompêiî interfectôrî, â quô sibi quoque
însidiâs tendî vidêret, bellum intulit; quô victô in Pontum
trânsiit Pharnacemque, Mithridâtis fîlium, rebellantem et {114}
multiplicî successû[2] praeferôcem intrâ[3] quîntum ab adventû diem,
quattuor, quibus[4] in cônspectum vênit, hôrîs[4] ûnâ prôflîgâvit
aciê, môre fulminis, quod ûnô eôdemque mômentô vênit, percussit,
abscessit. Nec vâna dê sê praedicâtiô est Caesaris ante
victum hostem esse quam vîsum.[5] Ponticô[6] posteâ triumphô
trium verbôrum praetulit titulum: "Vênî, vîdî, vîcî." Deinde {120}
Scîpiônem[7] et Iubam, Numidiae rêgem, reliquiâs Pompêiânârum
partium in Âfricâ refoventês, dêvîcit.[8]
Victôrem Âfricânî bellî Gâium Caesarem gravius excêpit Hispâniênse,
quod Cn. Pompêius, Mâgnî[9] fîlius, adulêscêns fortissimus,
ingêns ac terribile cônflâverat, undique ad eum auxiliîs[10] {125}
paternî nôminis mâgnitûdinem sequentium[11] ex tôtô orbe
cônfluentibus.
[[92]]
Sua[1] Caesarem in Hispâniam comitâta fortûna est: sed
nûllum umquam atrôcius perîculôsiusque ab eô initum proelium,
adeô ut, plûs[2] quam dubiô Mârte, dêscenderet equô cônsistênsque
ante recêdentem suôrum aciem increpâns fortûnam, quod sê in {130}
eum servâsset exitum, dênûntiâret mîlitibus vêstîgiô sê nôn
recessûrum; proinde vidêrent,[3] quem[4] et quô locô imperâtôrem
dêsertûrî essent. Verêcundiâ magis quam virtûte aciês restitûta est.
Cn. Pompêius victus et interêmptus est. Caesar, omnium victor,
regressus in urbem omnibus, quî contrâ sê arma tulerant, îgnôvit
et quînquiês triumphâvit. {136}
Bellîs cîvîlibus cônfectîs, conversus iam ad ôrdinandum reî
pûblicae statum fâstôs[5] corrêxit annumque ad cursum sôlis
accommodâvit, ut trecentôrum sexâgintâ quînque diêrum esset
et, intercalâriô[5] mênse sublâtô, ûnus diês quârtô quôque[6] annô
intercalârêtur. Iûs labôriôsissimê ac sevêrissimê dîxit. {141}
Repetundârum[7] convictôs etiam ôrdine senâtôriô môvit. Peregrînârum
mercium portôria înstituit: lêgem[8] praecipuê sûmptuâriam exercuit.
Dê ôrnandâ înstruendâque urbe, item dê tuendô ampliandôque
imperiô plûra ac mâiôra in diês dêstinâbat: imprîmîs iûs {145}
cîvîle ad certum modum redigere[9] atque ex immênsâ lêgum côpiâ
[[93]]
optima quaeque et necessâria in paucissimôs cônferre librôs;
bibliothêcâs Graecâs et Latînâs, quâs[1] mâximâs posset, pûblicâre;
siccâre Pomptînâs palûdês: viam munîre â Marî Superô per Apennînî
dorsum ad Tiberim ûsque: Dâcôs, quî sê in Pontum effûderant, {150}
coercêre: mox Parthîs bellum înferre per Armeniam.
Haec et alia agentem et meditantem mors praevênit. Dictâtor
enim in perpetuum creâtus agere însolentius coepit: senâtum ad
sê venientem sedêns excêpit et quendam, ut adsurgeret monentem, {154}
îrâtô vultû respexit. Cum Antônius,[2] Caesaris in omnibus bellîs
comes et tunc cônsulâtûs conlêga, capitî êius in sellâ aureâ sedentis
prô rôstrîs diadêma, însîgne rêgium, imposuisset, id ita ab eô
est repulsum, ut nôn offênsus vidêrêtur. Quârê coniûrâtum in
eum est â[3] sexâgintâ amplius virîs, Cassiô et Brûtô ducibus {159}
cônspîrâtiônis, dêcrêtumque eum Îdibus Mârtiîs in senâtû cônfodere.
[Sidenote: March 15, B.C. 44.]
Plûrima indicia futûrî perîculî obtulerant diî immortâlês. Uxor
Calpurnia, territa nocturnô vîsû, ut Îdibus Mârtiîs domî subsisteret
ôrâbat et Spûrinna harûspex praedîxerat[4] ut proximôs diês
trîgintâ quasi fâtâlês cavêret, quôrum ultimus erat Îdûs Mârtiae.
Hôc igitur diê Caesar Spûrinnae "Ecquid scîs" inquit "Îdûs {165}
Mârtiâs iam vênisse?" et is "Ecquid scîs illâs nôndum praeterîsse?"
Atque cum Caesar eô diê in senâtum vênisset, adsîdentem
cônspîrâtî speciê[5] officiî circumstetêrunt îlicôque ûnus, quasi
aliquid rogâtûrus, propius accessit renuentîque[6] ab[7] utrôque
umerô togam apprehendit. Deinde clâmantem "Ista quidem {170}
vîs est!" Casca, ûnus ê coniûrâtîs, adversum[8] vulnerat paulum
[[94]]
înfrâ iugulum. Caesar Cascae bracchium adreptum graphiô trâiêcit
cônâtusque prôsilîre aliô vulnere tardâtus est. Dein ut
animadvertit undique sê strictîs pugiônibus petî,[1] togâ caput
obvolvit et ita tribus et vîgintî plâgîs cônfossus est. Cum {175}
Mârcum Brûtum, quem fîliî locô habêbat in sê inruentem vîdisset,
dîxisse fertur: "Tû quoque, mî fîlî!"
[Illustration: THE DEATH OF CAESAR]
Illud inter omnês ferê cônstitit tâlem eî mortem paene ex
sententiâ obtigisse.[2] Nam et quondam cum apud Xenophôntem
lêgisset Cyrum ultimâ valêtûdine mandâsse quaedam dê fûnere {180}
suô, âspernâtus tam lentum mortis genus subitam sibi celeremque
[[95]]
optâverat, et prîdiê quam occîderêtur, in sermône nâtô super
cênam quisnam esset fînis vîtae commodissimus, repentînum
inopînâtumque praetulerat. Percussôrum autem neque trienniô
quisquam amplius supervîxit neque suâ[1] morte dêfûnctus est. {185}
Damnâtî omnês alius aliô câsû periêrunt, pars naufragiô, pars
proeliô; nônnûllî sêmet eôdem illô pugiône, quô Caesarem violâverant,
interêmêrunt.
Quô[2] rârior in rêgibus et prîncipibus virîs moderâtiô, hôc
laudanda magis est. C. Iûlius Caesar victôriâ cîvîlî[3] {190}
clêmentissimê ûsus est; cum enim scrînia dêprehendisset epistulârum
ad Pompêium missârum ab iîs, quî[4] vidêbantur aut in dîversîs
aut in neutrîs fuisse partibus, legere nôluit, sed combûssit, nê[5]
forte in multôs gravius cônsulendî locum darent. Cicerô hanc {194}
laudem eximiam Caesarî tribuit, quod nihil oblivîscî solêret nisi
iniûriâs. Simultâtês omnês, occâsiône oblâtâ, libêns dêposuit.
Ultrô ac prior scrîpsit C. Calvô post fâmôsa êius adversum sê
epigrammata. Valerium Catullum, cûius[6] versiculîs fâmam suam
lacerâtam nôn îgnôrâbat, adhibuit cênae. C. Memmiî suffrâgâtor
in petîtiône cônsulâtûs fuit, etsî asperrimâs fuisse êius in sê {200}
ôrâtiônês sciêbat.
Fuisse trâditur excelsâ statûrâ,[7] ôre[7] paulô[8] plêniôre, nigrîs
vegetîsque oculîs,[7] capite[7] calvô; quam calvitiî dêfôrmitâtem,
quod saepe obtrêctâtôrum iocîs obnoxia erat, aegrê ferêbat. Ideô
ex omnibus dêcrêtîs sibi â senâtû populôque honôribus nôn alium {205}
aut recêpit aut ûsûrpâvit libentius quam iûs laureae[9] perpetuô
[[96]]
gestandae. Vînî[1] parcissimum eum fuisse nê inimîcî quidem
negâvêrunt. Verbum Catônis est ûnum ex omnibus Caesarem
ad êvertendam rem pûblicam sôbrium accessisse. Armôrum et
equitandî perîtissimus, labôris ultrâ fidem patiêns; in âgmine {210}
nônnumquam equô, saepius pedibus anteîbat, capite dêtêctô, seu
sôl, seu imber erat. Longissimâs viâs incrêdibilî celeritâte
cônficiêbat, ut[2] persaepe nûntiôs dê sê praevenîret: neque eum
morâbantur flûmina, quae vel nandô vel innîxus înflâtîs utribus
trâiciêbat. {215}
[Footnotes: XXVII (pages 86-96)