86.9: ablative of source.
86.10: Cf. p. 73, n. 1.
86.11: i.e. Sulla.
86.12: #neque potuit#: '_but_ he was not able.'
86.13: _êlâbor_.
87.1: #quârtânae# (sc. _febris_) #. . . labôrâbat#: 'he was
suffering from intermittent fever.' #morbô# is abl. of cause.
87.2: #prope . . . noctês#: 'almost every night.'
87.3: #nê . . . êvâsit#: 'he barely, by giving money, escaped
being surrendered to Sulla.' #nê . . . perdûcerêtur# expresses the
purpose of #datâ pecûniâ#.
87.4: Cf. p. xxiii, K 8.
87.5: = a rel. clause (cf. p. xxiv, L 1): 'who pleaded (for
Caesar)'; lit., 'who sought to beg him off.'
87.6: For the subjunctive, see p. 63, n. 5. Sulla said: _Vincite,
dummodo sciâtis_, etc. Translate #prôclâmâsse . . . scîrent# thus:
'cried out (bidding them) have their way, but at the same time to
(lit. provided they) realize.'
87.7: See H 587 (513, I): M 920: A 314: G 573: B 310.
87.8: 'oratory.'
87.9: _prope abesse_ = 'to be near by,' is a common idiom.
88.1: See Vocab., _Hispânia_.
88.2: i.e. even in so insignificant a place.
88.3: = _quod avidus erat_.
88.4: #aliîs rêbus#: 'under other circumstances,' 'otherwise.' For
the case, see p. 27, n. 3.
88.5: The subjunctive here = an imperative: see p. 31, n. 9. Note
also that #colâs# is an example of the indefinite or universal
second person, since the command is addressed, not to any
particular individual, but to any one and every one.
88.6: #lûdôs êdidit#: 'he celebrated games.' On the magnificence
of the games which the Aediles gave depended very largely their
chance of promotion to the higher offices.
88.7: 'whereby'; abl. of means.
88.8: #sibi . . . sêstertium#: with #mîlliês# sc. _centêna mîlia_,
and take #sêstertium# as gen. plural from _sêstertius_, and
dependent on _mîlia_. Translate: 'that he needed 100,000,000
sesterces,' i.e. about $4,000,000. See Vocab., _sêstertius_.
88.9: #societâtem . . . iûnxit#: this combination is called 'The
First Triumvirate.'
89.1: #sî . . . sîgnârent#: an instance of the iterative
subjunctive (p. 45, n. 2) = 'whenever they affixed their seals as
witnesses.'
89.2: #cônsulibus . . . Bibulô#: for this way of dating events,
see XIV, 1.
89.3: Sc. _esse_.
89.4: #fûnctus# (_fungor_) = _postquam fûnctus est_.
89.5: Cf. p. xvii, C 2.
89.6: Sc. _eîs_, as dat. of indirect object with #imperâvit#.
Caesar's operations were confined to the southern portion of Great
Britain.
89.7: = _Hôc tempore_, i.e. during this campaign. The language of
this whole sentence is somewhat loose. The writer begins as if he
were going to say: _Hîc, cum . . . nârrantur, tum Caesarem ipsum
êgregium fêcisse nârrant_, but changes the construction at #tum#.
89.8: #cum . . . tum#: cf. p. 67, n. 7.
89.9: #illud# is explained by the clause #quod . . . restituit#.
The episode occurred in one of Caesar's Gallic campaigns, not, as
here stated, in Britain. It is related in the second book of
Caesar's _Gallic War_. Cf. also Longfellow's _Courtship of Miles
Standish_, II.
89.10: #iam conversum# = _quî iam conversus erat_.
89.11: #comprehênsum . . . dêtrâxit# = _comprehendit et . . .
dêtrâxit_.
90.1: 'preserved.'
90.2: Sc. _erant_; also _erat_ with #gravis#. Through the
influence of #iam prîdem# both verbs have the force of Eng.
pluperfects: H 535, 1 (469, 2): M 738: A 277, _b_: G 234:
B 260, 4.
90.3: Point out the chiasmus (p. 21, n. 15) in #Caesaris . . .
superiôrem#.
90.4: The law required a candidate to give notice of his candidacy
in person at Rome within seventeen days of the election. Caesar
desired to stand for the consulship in 49 B.C.
90.5: Cf. p. xviii, E 5.
90.6: #bellandum# (sc. _esse_): an impersonal passive: 'that war
was necessary.'
90.7: #quî . . . erat#: this river also formed the boundary
between Italy proper and Cisalpine Gaul; hence by crossing it
Caesar put himself in a position of open hostility to the
government.
90.8: = _per_, 'through the midst of.'
90.9: #côpiîs . . . cêssantibus#: causal abl. abs.: 'when, because
his forces . . . tarried too long, he had sent,' etc.
91.1: Cf. p. xx, G 4.
91.2: abl. both of cause and means. Join with #praeferôcem#.
91.3: #intrâ . . . vênit#: 'within four days of his arrival (and)
within four hours after he caught sight of him.'
91.4: See p. xvii, C 2.
91.5: Strictly, we ought to have _ante victum esse quam vîsus
esset_, the subjunctive being due to the indirect discourse.
Caesar said: _ante victus est quam vîsus_ (_est_). The infinitive
#vîsum# (_esse_) is due to attraction of the neighboring
infinitive #victum esse#.
91.6: #Ponticô . . . triumphô#: i.e. the procession in which he
celebrated his victory in Pontus. #triumphô# is dat. with
#praetulit#.
91.7: Q. Metellus Pius Scipio, father-in-law of Pompey.
91.8: at Thapsus, 46 B.C.
91.9: Cf. XXVI, 49.
91.10: #auxiliîs . . . cônfluentibus#: the abl. abs. denotes both
cause and attendant circumstance.
91.11: = _eôrum quî sequêbantur_. Cf. _volentibus_, XIII, 97.
92.1: 'His own,' i.e. his usual.
92.2: #plûs . . . Mârte#: 'since the battle was more than
doubtful.' The battle was fought at Munda, 45 B.C.
92.3: Cf. p. 63, n. 5.
92.4: = _quâlem_. So #quô# = _quâlî_.
92.5: #fâstôs corrêxit#: In III, 22, it is stated that Numa
divided the year into twelve months according to the course of the
moon. This year contained only 355 days. In order, therefore, to
make the months coincide with the seasons to which they belong,
Numa ordered that every two years an extra month, called a _mênsis
intercalâris_, should be added. These intercalary months were
inserted after February 23d, and contained alternately 22 and 23
days. This arrangement made the average length of the year 366-1/4
days. A further cause of confusion was the fact that the
Pontifices, who had charge of the calendar, often, for political
reasons, omitted the intercalary month. In Caesar's time the error
amounted to about three months. The calendar arranged by him is
almost identical with that in use to-day.
92.6: from _quisque_: 'each,' 'every.'
92.7: Sc. _rêrum_. _rês repetundae_ was a technical term for
'extortion.' For the gen., see p. 36, n. 8.
92.8: A _lêx sumptuâria_ was a law regulating the sums of money
which might be spent for various purposes. Caesar attempted
especially to check extravagance in dress and at banquets.
92.9: The infinitives in lines 146-151 are used because the
clauses in which they stand are in apposition to _plûra ac
mâiôra_, l. 144. See p. 86, n. 5.
93.1: #quâs . . . pûblicâre#: 'to throw open to the public as
large libraries as possible.'
93.2: The celebrated Mark Antony.
93.3: #â . . . virîs#: 'by more than sixty men.' For the case of
#virîs#, see p. 10, n. 18.
93.4: 'had warned him,' _not_ 'had predicted': hence it may be
construed with a substantive clause of purpose (#ut . . .
cavêret#) as its object.
93.5: #speciê officiî#: 'under pretense of doing him honor.' Cf.
_per speciem vênandî_, XIX, 60.
93.6: Sc. _eî_: dat. of interest.
93.7: 'by'; cf. p. 11, n. 10.
93.8: #adversum# (sc. _eum_) #vulnerat#: 'wounds him in front.'
The wound was in the shoulder. For #adversum# as = an adverbial
phrase, cf. p. 4, n. 4.
94.1: 'assailed.'
94.2: _obtingô_.
95.1: #suâ morte#: 'a natural death'; an ablative of manner.
95.2: #Quô rârior . . . hôc laudanda magis#: 'The rarer . . . the
more praiseworthy.' #Quô# and #hôc# are ablative of the degree of
difference (a variety of the ablative of means): cf. p. 39, n. 12.
95.3: i.e. over his fellow-citizens.
95.4: #quî . . . partibus#: 'who had apparently belonged,' etc.
How literally? With #dîversîs# sc. _Pompêiô_.
95.5: #nê . . . darent#: 'that they might not by any chance give
occasion to vigorous measures,' etc.
95.6: #cûius . . . îgnôrâbat#: 'by whose verses, as he very well
knew, his own fair fame had been wounded.'
95.7: ablatives of characteristic.
95.8: #paulô plêniôre#: 'somewhat full.'
95.9: Sc. _corônae_, and cf. the frequent omission of _manus_ with
_dextra_ and _sinistra_.
96.1: #Vînî parcissimum#: cf. _Cibî vînîque temperâns, somnî
parcus_, XXVI, 21, and note.
96.2: #ut . . . praevenîret# expresses result, not purpose.]
#XXVIII. Marcus Tullius Cicero# [[stripped text]]
Marcus Tullius Cicero, equestri genere, Arpini, quod est Volscorum
oppidum, natus est. Ex eius avis unus verrucam in extremo naso sitam
habuit, ciceris grano similem; inde cognomen Ciceronis genti inditum.
Suadentibus quibusdam ut id nomen mutaret, "Dabo operam" inquit "ut
istud cognomen nobilissimorum nominum splendorem vincat." Cum a patre
Romam missus, ubi celeberrimorum magistrorum scholis interesset, eas
artes disceret, quibus aetas puerilis ad humanitatem solet informari,
tanto successu tantaque cum praeceptorum tum ceterorum discipulorum
admiratione id fecit, ut, cum fama de Ciceronis ingenio et doctrina ad
alios manasset, non pauci, qui eius videndi et audiendi gratia scholas
adirent, reperti esse dicantur.
Cum nulla re magis ad summos in re publica honores viam muniri posse
intellegeret quam arte dicendi et eloquentia, toto animo in eius studium
incubuit, in quo quidem ita versatus est, ut non solum eos, qui in Foro
et iudiciis causas perorarent, studiose sectaretur, sed privatim quoque
diligentissime se exerceret. Primum eloquentiam et libertatem adversus
Sullanos ostendit. Nam cum Roscium quendam, parricidii accusatum, ob
Chrysogoni, Sullae liberti, qui in eius adversariis erat, potentiam nemo
defendere auderet, tanta eloquentiae vi eum defendit Cicero, ut iam tum
in arte dicendi nullus ei par esse videretur. Ex quo invidiam veritus
Athenas studiorum gratia petiit, ubi Antiochum philosophum studiose
audivit. Inde eloquentiae causa Rhodum se contulit, ubi Molonem, Graecum
rhetorem tum disertissimum, magistrum habuit. Qui cum Ciceronem dicentem
audivisset, flevisse dicitur, quod per hunc Graecia eloquentiae laude
privaretur.
Romam reversus quaestor Siciliam habuit. Nullius vero quaestura aut
gratior aut clarior fuit; cum magna tum esset annonae difficultas,
initio molestus erat Siculis, quos cogeret frumenta in urbem mittere;
postea vero, diligentiam et iustitiam et comitatem eius experti, maiores
quaestori suo honores quam ulli umquam praetori detulerunt. E Sicilia
reversus Romam in causis dicendis ita floruit, ut inter omnes causarum
patronos et esset et haberetur princeps.
Consul deinde factus L. Sergii Catilinae coniurationem singulari
virtute, constantia, cura compressit. Catilinae proavum, M. Sergium,
incredibili fortitudine fuisse Plinius refert. Stipendia is fecit
secundo bello Punico. Secundo stipendio dextram manum perdidit:
stipendiis duobus ter et vicies vulneratus est: ob id neutra manu,
neutro pede satis utilis, plurimisque postea stipendiis debilis miles
erat. Bis ab Hannibale captus, bis vinculorum eius profugus, viginti
mensibus nullo non die in catenis aut compedibus custoditus. Sinistra
manu sola quater pugnavit, duobus equis, insidente eo, suffossis.
Dextram sibi ferream fecit eaque religata proeliatus Cremonam obsidione
exemit, Placentiam tutatus est, duodena castra hostium in Gallia cepit.
Ceteri profecto, Plinius addit, victores hominum fuere, Sergius vicit
etiam fortunam.
Singularem huius viri gloriam foede dehonestavit pronepotis scelus. Hic
enim rei familiaris, quam profuderat, inopia multorumque scelerum
conscientia in furorem actus et dominandi cupiditate incensus
indignatusque, quod in petitione consulatus repulsam passus esset,
coniuratione facta senatum confodere, consules trucidare, urbem
incendere, diripere aerarium constituerat. Actum erat de pulcherrimo
imperio, nisi illa coniuratio in Ciceronem et Antonium consules
incidisset, quorum alter industria rem patefecit, alter manu oppressit.
Cum Cicero, habito senatu, in praesentem reum perorasset, Catilina,
incendium suum ruina se restincturum esse minitans, Roma profugit et ad
exercitum, quem paraverat, proficiscitur, signa inlaturus urbi. Sed
socii eius, qui in urbe remanserant, comprehensi in carcere necati sunt.
A. Fulvius, vir senatorii ordinis, filium, iuvenem et ingenio et forma
inter aequales nitentem, pravo consilio Catilinae amicitiam secutum
inque castra eius ruentem, ex medio itinere retractum supplicio mortis
adfecit, praefatus non se Catilinae illum adversus patriam, sed patriae
adversus Catilinam genuisse.
Neque eo magis ab incepto Catilina destitit, sed infestis signis Romam
petens Antonii exercitu opprimitur. Quam atrociter dimicatum sit exitus
docuit: nemo hostium bello superfuit; quem quisque in pugnando ceperat
locum, eum amissa anima tegebat. Catilina longe a suis inter hostium
cadavera repertus est: pulcherrima morte, si pro patria sic concidisset!
Senatus populusque Romanus Ciceronem patrem patriae appellavit. Cicero
ipse in oratione pro Sulla palam praedicat consilium patriae servandae
fuisse iniectum sibi a diis, cum Catilina coniurasset adversus eam.
"O dii immortales," inquit "vos profecto incendistis tum animum meum
cupiditate conservandae patriae. Vos avocastis me a cogitationibus
omnibus ceteris et convertistis ad salutem unam patriae. Vos denique
praetulistis menti meae clarissimum lumen in tenebris tantis erroris et
inscientiae. Tribuam enim vobis, quae sunt vestra. Nec vero possum
tantum dare ingenio meo, ut dispexerim sponte mea in tempestate illa
turbulentissima rei publicae, quid esset optimum factu."
Paucis post annis Ciceroni diem dixit Clodius tribunus plebis, quod
cives Romanos indicta causa necavisset. Senatus maestus, tamquam in
publico luctu, veste mutata pro eo deprecabatur. Cicero, cum posset
armis salutem suam defendere, maluit urbe cedere quam sua causa caedem
fieri. Proficiscentem omnes boni flentes prosecuti sunt. Dein Clodius
edictum proposuit ut Marco Tullio igni et aqua interdiceretur: illius
domum et villas incendit. Sed vis illa non diuturna fuit, mox enim totus
fere populus Romanus ingenti desiderio Ciceronis reditum flagitare
coepit et maximo omnium ordinum studio Cicero in patriam revocatus est.
Nihil per totam vitam Ciceroni itinere, quo in patriam rediit, accidit
iucundius. Obviam ei redeunti ab universis itum est: domus eius publica
pecunia restituta est.
Gravissimae illa tempestate inter Caesarem et Pompeium ortae sunt
inimicitiae, ut res nisi bello dirimi non posse videretur. Cicero quidem
summo studio enitebatur ut eos inter se reconciliaret et a belli civilis
calamitatibus deterreret, sed cum neutrum ad pacem ineundam permovere
posset, Pompeium secutus est. Sed victo Pompeio, a Caesare victore
veniam ultro accepit. Quo interfecto Octavianum, Caesaris heredem,
fovit, Antonium impugnavit effecitque ut a senatu hostis iudicaretur.
Sed Antonius, inita cum Octaviano societate, Ciceronem iam diu sibi
inimicum proscripsit. Qua re audita, Cicero transversis itineribus in
villam, quae a mari proxime aberat, fugit indeque navem conscendit, in
Macedoniam transiturus. Unde aliquotiens in altum provectum cum modo
venti adversi rettulissent, modo ipse iactationem maris pati non posset,
taedium tandem eum et fugae et vitae cepit regressusque ad villam
"Moriar" inquit "in patria saepe servata." Satis constat, adventantibus
percussoribus, servos fortiter fideliterque paratos fuisse ad
dimicandum, ipsum deponi lecticam et quietos pati, quod sors iniqua
cogeret, iussisse. Prominenti ex lectica et immotam cervicem praebenti
caput praecisum est. Manus quoque abscissae; caput relatum est ad
Antonium eiusque iussu cum dextra manu in rostris positum.
Quamdiu res publica Romana per eos gerebatur, quibus se ipsa commiserat,
in eam curas cogitationesque fere omnes suas conferebat Cicero et plus
operae ponebat in agendo quam in scribendo. Cum autem dominatu unius
C. Iulii Caesaris omnia tenerentur, non se angoribus dedidit nec
indignis homine docto voluptatibus. Fugiens conspectum Fori urbisque
rura peragrabat abdebatque se, quantum licebat, et solus erat. Nihil
agere autem cum animus non posset, existimavit honestissime molestias
posse deponi, si se ad philosophiam rettulisset, cui adulescens multum
temporis tribuerat, et omne studium curamque convertit ad scribendum:
atque ut civibus etiam otiosus aliquid prodesse posset, elaboravit ut
doctiores fierent et sapientiores, pluraque brevi tempore, eversa re
publica, scripsit, quam multis annis ea stante scripserat. Sic facundiae
et Latinarum litterarum parens evasit paruitque virorum sapientium
praecepto, qui docent non solum ex malis eligere minima oportere, sed
etiam excerpere ex his ipsis, si quid insit boni.
Multa exstant facete ab eo dicta. Cum Lentulum, generum suum, exiguae
staturae hominem, vidisset longo gladio accinctum, "Quis" inquit
"generum meum ad gladium adligavit?"--Matrona quaedam iuniorem se, quam
erat, simulans dictitabat se triginta tantum annos habere; cui Cicero
"Verum est," inquit "nam hoc viginti annos audio."--Caesar, altero
consule mortuo die Decembris ultima, Caninium consulem hora septima in
reliquam diei partem renuntiaverat; quem cum plerique irent salutatum de
more, "Festinemus" inquit Cicero "priusquam abeat magistratu." De eodem
Caninio scripsit Cicero: "Fuit mirifica vigilantia Caninius, qui toto
suo consulatu somnum non viderit."
#XXVIII. Mârcus Tullius Cicerô# [[as printed]]
[Illustration: CICERÔ]
Mârcus Tullius Cicerô, equestrî genere, Arpînî,
quod est Volscôrum oppidum, nâtus est. Ex êius
avîs[3] ûnus verrûcam[4] in extrêmô nâsô[5] sitam
habuit, ciceris[6] grânô similem; inde côgnômen
Cicerônis gentî inditum. Suâdentibus quibusdam {5}
ut id nômen mûtâret, "Dabô operam"
inquit "ut istud côgnômen nôbilissimôrum
nôminum splendôrem vincat." Cum â patre
Rômam missus, ubi[7] celeberrimôrum magistrôrum
scholîs interesset, eâs artês dîsceret, quibus aetâs puerîlis ad {10}
hûmânitâtem[8] solet înfôrmârî, tantô successû tantâque cum
praeceptôrum tum cêterôrum dîscipulôrum admîrâtiône id fêcit, ut,
cum fâma dê Cicerônis ingeniô et doctrînâ ad aliôs mânâsset,[9]
nôn paucî, quî êius videndî et audiendî grâtiâ scholâs adîrent,
repertî esse dîcantur. {15}
Cum nûllâ rê magis ad summôs in rê pûblicâ honôrês viam
mûnîrî posse intellegeret quam arte dîcendî et êloquentiâ, tôtô
[[97]]
animô in êius studium incubuit,[1] in quô quidem ita versâtus[2] est,
ut nôn sôlum eôs, quî in Forô et iûdiciîs[3] causâs perôrârent,[4]
studiôsê sectârêtur,[5] sed prîvâtim quoque dîligentissimê sê {20}
exercêret. Prîmum êloquentiam et lîbertâtem[6] adversus Sullânôs
ostendit. Nam cum Rôscium quendam, parricîdiî accûsâtum, ob
Chrysogonî, Sullae lîbêrtî,[7] quî in êius adversâriîs erat, potentiam
nêmô dêfendere audêret, tantâ êloquentiae vî eum dêfendit Cicerô,
ut iam tum in arte dîcendî nûllus eî pâr esse vidêrêtur. Ex quô {25}
invidiam veritus[8] Athênâs studiôrum grâtiâ petiit, ubi Antiochum
philosophum studiôsê audîvit. Inde êloquentiae causâ Rhodum
sê contulit, ubi Molônem, Graecum rhêtorem tum disertissimum,[9]
magistrum habuit. Quî cum Cicerônem dîcentem audîvisset,
flêvisse dîcitur, quod per hunc Graecia êloquentiae laude {30}
prîvârêtur.[10]
Rômam reversus quaestor Siciliam habuit. Nûllîus vêrô quaestûra
aut grâtior aut clârior fuit; cum mâgna tum esset annônae[11]
difficultâs, initiô molestus erat Siculîs, quôs côgeret frûmenta in
urbem mittere; posteâ vêrô, dîligentiam et iûstitiam et cômitâtem[12]
êius expertî,[13] mâiôrês quaestôrî suô honôrês quam ûllî {36}
umquam praetôrî dêtulêrunt. Ê Siciliâ reversus Rômam in causîs
dîcendîs ita flôruit, ut inter omnês causârum patrônôs[14] et esset
et habêrêtur prînceps.
Cônsul deinde factus L. Sergiî Catilînae coniûrâtiônem singulârî {40}
virtûte, cônstantiâ, cûrâ compressit.[15] Catilînae proavum,[16]
M. Sergium, incrêdibilî fortitûdine fuisse Plînius refert.
Stîpendia[17]
is fêcit secundô bellô Pûnicô. Secundô stîpendiô[18] dextram {43}
manum perdidit: stîpendiîs[18] duôbus ter et vîciês vulnerâtus est:
ob id neutrâ manû, neutrô pede satis ûtilis, plûrimîsque[19] posteâ
[[98]]
stîpendiîs dêbilis[1] mîles erat. Bis ab Hannibale captus, bis[2]
vinculôrum êius profugus, vîgintî mênsibus nûllô[3] nôn diê in
catênîs[4] aut compedibus[5] cûstôdîtus. Sinistrâ manû sôlâ quater
pûgnâvit, duôbus equîs, însidente eô, suffossîs.[6] Dextram sibi
ferream fêcit eâque religâtâ[7] proeliâtus Cremônam obsidiône {50}
exêmit, Placentiam tûtâtus est, duodêna castra hostium in Galliâ
cêpit. Cêterî profectô, Plînius addit, victôrês hominum fuêre,
Sergius vîcit etiam fortûnam.
Singulârem hûius virî glôriam foedê dehonestâvit pronepôtis[8]
scelus. Hîc enim reî familiâris, quam profûderat, inopiâ {55}
multôrumque scelerum cônscientiâ in furôrem âctus et dominandî
cupiditâte incênsus indîgnâtusque, quod in petîtiône cônsulâtûs
repulsam[9] passus esset, coniûrâtiône factâ senâtum cônfodere,
cônsulês trucîdâre,[10] urbem incendere, dîripere aerârium
cônstituerat.
Âctum[11] erat dê pulcherrimô imperiô, nisi illa coniûrâtiô {60}
in[12] Cicerônem et Antônium cônsulês incidisset, quôrum alter[13]
indûstriâ rem patefêcit, alter manû[14] oppressit. Cum Cicerô,
habitô senâtû, in praesentem reum[15] perôrâsset, Catilîna, incendium
suum ruînâ[16] sê restinctûrum esse minitâns, Rômâ profûgit
et ad exercitum, quem parâverat, proficîscitur, sîgna inlâtûrus {65}
urbî. Sed sociî êius, quî in urbe remânserant, comprehênsî in
carcere necâtî sunt. A. Fulvius, vir senâtôriî ôrdinis, fîlium,
iuvenem et ingeniô et fôrmâ inter aequâlês nitentem,[17] prâvô
cônsiliô Catilînae amîcitiam secûtum inque castra êius ruentem,
ex mediô itinere retrâctum suppliciô mortis adfêcit, praefâtus[18]
nôn sê Catilînae illum adversus patriam, sed patriae adversus {71}
Catilînam genuisse.[19]
[[99]]
Neque eô magis ab inceptô Catilîna dêstitit, sed înfêstîs sîgnîs
Rômam petêns Antôniî exercitû opprimitur. Quam atrôciter
dîmicâtum sit exitus docuit: nêmô hostium bellô superfuit; {75}
quem quisque in pûgnandô cêperat locum, eum âmissâ animâ[1]
tegêbat. Catilîna longê â suîs inter hostium cadâvera[2] repertus
est: pulcherrimâ morte,[3] sî prô patriâ sîc concidisset! Senâtus
populusque Rômânus Cicerônem patrem patriae appellâvit. Cicerô
ipse in ôrâtiône prô Sullâ palam praedicat cônsilium patriae {80}
servandae fuisse iniectum sibi â diîs, cum Catilîna coniûrâsset
adversus eam. "Ô diî immortâlês," inquit "vôs profectô
incendistis tum animum meum cupiditâte cônservandae patriae. Vôs
âvocâstis mê â côgitâtiônibus omnibus cêterîs et convertistis ad
salûtem ûnam patriae. Vôs dênique praetulistis mentî meae {85}
clârissimum lûmen in tenebrîs tantîs errôris et înscientiae.
Tribuam enim vôbîs, quae sunt vestra. Nec vêrô possum tantum
dare ingeniô meô, ut[4] dîspexerim sponte meâ in tempestâte illâ
turbulentissimâ reî pûblicae, quid esset optimum factû."
Paucîs post annîs Cicerônî diem dîxit Clôdius tribûnus plêbis, {90}
quod cîvês Rômânôs indictâ[5] causâ necâvisset. Senâtus maestus,[6]
tamquam in pûblicô lûctû, veste[7] mûtâtâ prô eô dêprecâbâtur.
Cicerô, cum posset armîs salûtem suam dêfendere, mâluit urbe
cêdere quam suâ causâ caedem fierî. Proficîscentem omnês bonî
flentês prôsecûtî sunt. Dein Clôdius êdictum prôposuit ut Mârcô {95}
Tulliô[8] îgnî et aquâ interdîcerêtur: illîus domum et vîllâs
incendit. Sed vîs illa nôn diuturna fuit, mox enim tôtus ferê populus
Rômânus ingentî dêsîderiô Cicerônis reditum flâgitâre coepit et
mâximô omnium ôrdinum studiô Cicerô in patriam revocâtus est.
[[100]]
Nihil per tôtam vîtam Cicerônî itinere, quô in patriam rediit, {100}
accidit iûcundius. Obviam[1] eî redeuntî ab ûniversîs itum est: domus
êius pûblicâ pecûniâ restitûta est.
Gravissimae illâ tempestâte inter Caesarem et Pompêium ortae
sunt inimîcitiae, ut rês[2] nisi bellô dîrimî nôn posse vidêrêtur.
Cicerô quidem summô studiô ênîtêbâtur[3] ut eôs inter sê reconciliâret
et â bellî cîvîlis calamitâtibus dêterrêret, sed cum neutrum {106}
ad pâcem ineundam permovêre posset, Pompêium secûtus est.
Sed victô Pompêiô, â Caesare victôre veniam ultrô accêpit. Quô
interfectô Octâviânum, Caesaris hêrêdem, fôvit,[4] Antônium
impûgnâvit effêcitque ut â senâtû hostis iûdicârêtur. {110}
Sed Antônius, initâ cum Octâviânô societâte,[5] Cicerônem iam
diû sibi inimîcum prôscrîpsit. Quâ rê audîtâ, Cicerô trânsversîs[6]
itineribus in vîllam, quae â marî proximê aberat, fûgit indeque
nâvem cônscendit, in Macedoniam trânsitûrus. Unde aliquotiêns
in altum prôvectum cum modo[7] ventî adversî rettulissent, modo {115}
ipse iactâtiônem maris patî nôn posset, taedium[8] tandem eum
et fugae et vîtae cêpit regressusque ad vîllam "Moriar" inquit
"in patriâ saepe servâtâ." Satis cônstat, adventantibus percussôribus,
servôs fortiter fidêliterque parâtôs fuisse ad dîmicandum,
ipsum dêpônî lectîcam[9] et quiêtôs patî, quod {120}
sors inîqua côgeret, iussisse. Prôminentî[10]
ex lectîcâ et immôtam cervîcem[11] praebentî[10]
caput praecîsum est. Manûs quoque abscissae;
caput relâtum est ad Antônium êiusque
iussû cum dextrâ manû in rôstrîs positum. {125}
[Illustration: LECTÎCA.]
Quamdiû rês pûblica Rômâna per eôs gerêbâtur, quibus sê ipsa
commîserat, in eam cûrâs côgitâtiônêsque ferê omnês suâs cônferêbat
[[101]]
Cicerô et plûs[1] operae pônêbat in agendô quam in scrîbendô.
Cum autem dominâtû ûnîus C. Iûliî Caesaris omnia tenêrentur,
nôn sê angôribus[2] dêdidit nec indîgnîs homine doctô voluptâtibus.
Fugiêns cônspectum Forî urbisque rûra peragrâbat abdêbatque {131}
sê, quantum licêbat, et sôlus erat. Nihil agere autem cum
animus nôn posset, exîstimâvit honestissimê molestiâs posse
dêpônî, sî sê ad philosophiam rettulisset, cuî adulêscêns multum
temporis tribuerat, et omne studium cûramque convertit ad scrîbendum:
atque ut cîvibus etiam ôtiôsus[3] aliquid prôdesse[4] posset, {136}
êlabôrâvit ut doctiôrês fierent et sapientiôrês, plûraque brevî
tempore, êversâ rê pûblicâ, scrîpsit, quam multîs annîs eâ stante
scrîpserat. Sîc fâcundiae[5] et Latînârum litterârum parêns {139}
êvâsit[6] pâruitque virôrum sapientium praeceptô, quî docent nôn
sôlum ex[7] malîs êligere minima oportêre, sed etiam excerpere[8] ex
hîs ipsîs, sî quid însit bonî.
Multa exstant facêtê[9] ab eô dicta. Cum Lentulum, generum[10]
suum, exiguae statûrae hominem, vîdisset longô gladiô accinctum,
"Quis" inquit "generum meum ad gladium adligâvit?"--Mâtrôna {145}
quaedam iûniôrem sê, quam erat, simulâns dictitâbat sê
trîgintâ tantum annôs habêre; cuî Cicerô "Vêrum est," inquit
"nam hôc vîgintî annôs audiô."--Caesar, alterô cônsule mortuô
diê[11] Decembris ûltimâ, Canînium cônsulem hôrâ septimâ in
reliquam diêî partem renûntiâverat; quem cum plêrîque îrent {150}
salûtâtum dê môre, "Fêstînêmus" inquit Cicerô "priusquam abeat
magistrâtû." Dê eôdem Canîniô scrîpsit Cicerô: "Fuit mîrificâ[12]
vigilantiâ Canînius, quî tôtô suô cônsulâtû somnum nôn
vîderit.[13]"
[Footnote: The following selections have been edited for rapid
reading or reading at sight:]
[Footnotes: XXVIII (pages 96-101)
96.3: 'ancestors.'
96.4: 'wart.'
96.5: 'nose'; cf. _nasal_.
96.6: #ciceris grânô#: 'a tiny chickpea.'
96.7: = _ut_.
96.8: 'culture.'
96.9: 'had spread.'
97.1: 'applied himself.'
97.2: 'engaged.'
97.3: 'courts.'
97.4: 'pleaded.'
97.5: 'followed,' 'courted' (cf. _sequor_).
97.6: 'independence.'
97.7: 'freedman.'
97.8: 'fearing.'
97.9: 'most eloquent.'
97.10: 'was being deprived.'
97.11: #annônae difficultâs#: 'a lack of corn.'
97.12: 'courtesy.'
97.13: 'having had proof of.'
97.14: 'lawyers.'
97.15: 'crushed.'
97.16: 'great-grandfather.'
97.17: Cf. XXVII, 19.
97.18: 'campaign.'
97.19: #que# here = 'but.'
98.1: '_though_ disabled.'
98.2: #bis . . . profugus# = _bis vincula êius profûgit_.
98.3: #nûllô nôn#: 'every.'
98.4: 'chains.'
98.5: 'shackles.'
98.6: 'slain'; lit., 'stabbed from below.'
98.7: 'fastened' (to the stump of his arm).
98.8: 'great-grandson.'
98.9: 'defeat'; a technical term of Roman politics.
98.10: 'butcher.'
98.11: #Âctum erat dê#: 'it would have been all up with.'
98.12: #in . . . incidisset#: 'happened in the days of.'
98.13: Cicero.
98.14: 'prowess.'
98.15: 'culprit.'
98.16: 'by a general downfall.'
98.17: 'conspicuous'; lit., 'shining.'
98.18: 'having first said.'
98.19: from _gîgnô_, 'to beget.'
99.1: 'life.'
99.2: 'corpses.'
99.3: Sc. _concidisset_.
99.4: #ut . . . dîspexerim#: '(as to say) that I should have of my
own accord clearly perceived.'
99.5: #indictâ causâ#: 'with their cause unpleaded,' i.e. without
giving them a trial.
99.6: 'mourning.'
99.7: #veste mûtâtâ#: i.e. changing their ordinary attire, which
was white, for darker robes of mourning.
99.8: #Tulliô . . . interdîcerêtur#: lit., 'that a ban should be
laid on Tullius in respect of fire and water,' i.e. that he should
be outlawed, and every one forbidden to aid him, even with the
necessaries of life.
100.1: #Obviam . . . est#: 'all went to meet him.'
100.2: 'trouble.'
100.3: 'strove.'
100.4: 'cherished,' 'supported.'
100.5: The reference is to the Second Triumvirate.
100.6: #trânsversîs itineribus#: i.e. by out of the way paths.
100.7: #modo . . . modo#: 'now . . . now.'
100.8: 'disgust.'
100.9: 'litter,' 'sedan chair.'
100.10: 'leaning out'; sc. _eî_, dat. of disadvantage with
#praecîsum est#.
100.11: 'neck.'
101.1: #plûs . . . scrîbendô#: 'he devoted more of his time to
practical affairs than to literature.'
101.2: 'sorrow.'
101.3: #etiam ôtiôsus#: 'even though at ease,' i.e. not burdened
with official duties. #ôtiôsus# here, as often = _prîvâtus_.
101.4: 'benefit.'
101.5: 'eloquence.' Sc. #Latînae#, to be derived from #Latînârum#.
101.6: 'became.'
101.7: #ex . . . oportêre#: we should say, 'of two evils choose
the less.'
101.8: 'extract'; lit., 'pluck.'
101.9: 'wittily.'
101.10: 'son-in-law.'
101.11: On this day the consuls went out of office.
101.12: 'wondrous.'
101.13: causal subjunctive.]
#XXIX. Marcus Brutus# [[stripped text]]
M. Brutus, ex illa gente, quae Roma Tarquinios eiecerat, oriundus,
Athenis philosophiam, Rhodi eloquentiam didicit. Eius pater, qui Sullae
partibus adversabatur, iussu Pompei interfectus erat, unde Brutus cum eo
graves gesserat simultates. Bello tamen civili Pompei causam, quod
iustior videretur, secutus dolorem suum rei publicae utilitati
posthabuit. Victo Pompeio Brutus a Caesare servatus est et praetor etiam
factus. Postea vero, cum Caesar superbia elatus senatum contemnere et
regnum adfectare coepisset, populus, praesenti statu haud laetus,
vindicem libertatis requirebat. Subscripsere quidam L. Bruti statuae:
"Utinam viveres!" Item ipsius Caesaris statuae: "Brutus, quia reges
eiecit, primus consul factus est; hic, quia consules eiecit, postremo
rex factus est." Inscriptum quoque est M. Bruti praetoris tribunali:
"Dormis, Brute!"
Cognita populi Romani voluntate, Brutus adversus Caesarem conspiravit.
Pridie quam Caesar est occisus, Porcia, Bruti uxor, Catonis filia,
consilii conscia, egresso cubiculum Bruto, cultellum tonsorium quasi
unguium resecandorum causa poposcit eoque velut forte elapso se
vulneravit. Clamore deinde ancillarum in cubiculum revocatus obiurgare
eam coepit, quod tonsoris praeripuisset officium. Cui secreto Porcia
"Non est" inquit "hoc temerarium factum meum, sed in tali statu nostro
mei erga te amoris certissimum indicium. Experiri enim volui, si tibi
propositum ex sententia parum cessisset, quam aequo animo me ferro essem
interemptura." Quibus verbis auditis Brutus ad caelum manus et oculos
sustulisse dicitur et exclamavisse: "Utinam dignus tali coniuge maritus
videri possem!"
Interfecto Caesare, cum Antonius vestem eius sanguinolentam ostentans
populum veluti furore quodam adversus coniuratos inflammasset, Brutus in
Macedoniam concessit ibique apud urbem Philippos adversus Antonium et
Octavianum dimicavit. Victus acie, cum in tumulum se nocte recepisset,
audita Cassii morte, ne in hostium manus veniret, uni ex comitibus latus
transfodiendum praebuit. Antonius Bruti corpus liberto suo sepeliendum
tradidit, quoque honoratius cremaretur, inici ei suum paludamentum
iussit, iacentem non hostem, sed civem deposito existimans odio. Cumque
interceptum a liberto paludamentum comperisset, ira percitus protinus
in eum animadvertit, praefatus: "Quid? tu ignorasti cuius tibi viri
sepulturam commisissem?" Non eadem fuit Octaviani erga Brutum moderatio,
is enim avulsum Bruti caput Romam misit, ut Gai Caesaris statuae
subiceretur. Porcia cum victum et interemptum virum suum cognovisset,
quia ferrum non dabatur, ardentes ore carbones hausit, virilem patris
exitum mulier imitata novo mortis genere.
[[102]]
#XXIX. Mârcus Brûtus# [[as printed]]
[Illustration: BRÛTUS]
M. Brûtus, ex illâ gente, quae Rômâ Tarquiniôs
êiêcerat, oriundus,[1] Athênîs philosophiam,
Rhodî êloquentiam didicit. Êius pater, quî Sullae
partibus adversâbâtur, iussû Pompêî interfectus
erat, unde Brûtus cum eô gravês gesserat[2] {5}
simultâtês. Bellô tamen cîvîlî Pompêî causam,
quod iûstior vidêrêtur, secûtus dolôrem suum reî
pûblicae ûtilitâtî posthabuit. Victô Pompêiô
Brûtus â Caesare servâtus est et praetor etiam
factus. Posteâ vêrô, cum Caesar superbiâ êlâtus senâtum {10}
contemnere et rêgnum adfectâre[3] coepisset, populus, praesentî statû
haud laetus, vindicem[4] lîbêrtâtis requîrêbat. Subscrîpsêre quîdam
L. Brûtî[5] statuae: "Utinam[6] vîverês!" Item ipsîus Caesaris
statuae: "Brûtus, quia rêgês êiêcit, prîmus cônsul factus {14}
est; hîc, quia cônsulês êiêcit, postrêmô rêx factus est." Înscrîptum
quoque est M. Brûtî praetôris tribûnâlî: "Dormîs,[7] Brûte!"
Côgnitâ populî Rômânî voluntâte, Brûtus adversus Caesarem
cônspîrâvit. Prîdiê quam Caesar est occîsus, Porcia, Brûtî uxor,
Catônis fîlia, cônsiliî[8] cônscia, êgressô cubiculum[9] Brûtô, {19}
cultellum[10] tônsôrium quasi unguium[11] resecandôrum causâ popôscit
eôque velut forte êlâpsô sê vulnerâvit. Clâmôre deinde ancillârum[12]
in cubiculum revocâtus obiûrgâre[13] eam coepit, quod tônsôris
praeripuisset officium. Cuî sêcrêtô Porcia "Nôn est" inquit
"hôc temerârium[14] factum meum, sed in tâlî statû nostrô meî
ergâ tê amôris certissimum indicium. Experîrî enim voluî, sî[15] {25}
[[103]]
tibi prôpositum ex sententiâ parum cessisset, quam aequô animô
mê ferrô essem interêmptûra." Quibus verbîs audîtîs Brûtus ad
caelum manûs et oculôs sustulisse dîcitur et exclâmâvisse: "Utinam
dîgnus tâlî côniuge marîtus vidêrî possem!"
Interfectô Caesare, cum Antônius vestem êius sanguinolentam[1] {30}
ostentâns populum velutî furôre quôdam adversus coniûrâtôs
înflammâsset, Brûtus in Macedoniam concessit ibique apud urbem
Philippôs adversus Antônium et Octâviânum dîmicâvit. Victus
aciê, cum in tumulum[2] sê nocte recêpisset, audîtâ Cassiî morte,
nê in hostium manûs venîret, ûnî ex comitibus latus trânsfodiendum
praebuit. Antônius Brûtî corpus lîbertô suô sepeliendum[3] {36}
trâdidit, quôque[4] honôrâtius cremârêtur, inicî eî suum
palûdâmentum[5] iussit, iacentem[6] nôn hostem, sed cîvem dêpositô
exîstimâns odiô. Cumque interceptum â lîbertô palûdâmentum
comperisset, îrâ percitus[7] prôtinus in eum animadvertit, praefâtus:
"Quid? tû îgnôrâstî cûius tibi virî sepultûram commîsissem?" {41}
Nôn eadem fuit Octâviânî ergâ Brûtum moderâtiô, is
enim âvulsum[8] Brûtî caput Rômam mîsit, ut Gâî Caesaris
statuae subicerêtur. Porcia cum victum et interêmptum virum suum
côgnôvisset, quia ferrum nôn dabâtur, ârdentês ôre carbônes[9] {45}
hausit, virîlem patris[10] exitum mulier[11] imitâta novô mortis
genere.
[Footnotes: XXIX (pages 102-103)
102.1: = _ortus, nâtus_.
102.2: _simultâtês gerere_ = 'to carry on a feud.'
102.3: 'to aim at.'
102.4: 'champion.'
102.5: The Brutus of selection IX.
102.6: #Utinam vîverês!# 'O that you were yet alive.' The
subjunctive here expresses a wish or prayer; cf. l. 29.
102.7: 'you're fast asleep.'
102.8: #cônsiliî cônscia#: 'who was aware of,' etc.
102.9: 'sleeping-room.'
102.10: #cultellum tônsôrium#: 'a barber's knife.'
102.11: 'nails.'
102.12: 'maids.'
102.13: 'scold.'
102.14: 'heedless,' 'random.'
102.15: #sî . . . cessisset#: 'if your plan did not turn out
according to your expectations.' Join with what follows.
103.1: 'bloody.'
103.2: 'hill.'
103.3: _sepelîre_ = 'to dispose of a body,' whether by burial or
by cremation.
103.4: #quôque# = 'and in order that.'
103.5: 'cloak.'
103.6: 'the dead man.'
103.7: 'thoroughly aroused.'
103.8: 'torn (from the body).'
103.9: 'coals.'
103.10: See Vocab., _Catô_.
103.11: 'woman though she was.']
#XXX. Octavianus Caesar Augustus# [[stripped text]]
Octavianus, Iuliae, Gai Caesaris sororis, nepos, quartum annum agens
patrem amisit. Ab avunculo adoptatus profectum eum in Hispanias adversus
Gnaei Pompei liberos secutus est. Deinde ab eo Apolloniam missus studiis
vacavit. Utque primum occisum Caesarem heredemque se comperit, in urbem
regressus hereditatem adiit, nomen Caesaris sumpsit conlectoque
veteranorum exercitu opem Decimo Bruto tulit, qui ab Antonio Mutinae
obsidebatur. Cum autem urbis aditu prohiberetur, ut Brutum de omnibus
rebus certiorem faceret, primo litteras misit plumbeis laminis
inscriptas, quas ad bracchium religatas urinatores Scultennam amnem
transnantes ad Brutum deferebant. Quin et avibus internuntiis utebatur.
Columbis enim, quas inclusas ante fame adfecerat, epistulas ad collum
religabat easque a proximo moenibus loco emittebat. Illae, lucis cibique
avidae, altissima aedificiorum petentes excipiebantur a Decimo Bruto,
qui eo modo de omnibus rebus certior fiebat, utique postquam disposito
quibusdam locis cibo columbas illuc devolare instituerat.
Bellum Mutinense Octavianus duobus proeliis confecit, quorum in altero
non ducis modo, sed militis etiam functus est officio atque in media
dimicatione, aquilifero legionis suae graviter saucio, aquilam umeris
subisse diuque fertur portasse. Postea reconciliata cum Antonio
gratiaiunctisque cum eo copiis, ut Gai Caesaris necem ulcisceretur, ad
urbem hostiliter accessit misitque qui nomine exercitus sibi consulatum
deposcerent. Cunctante senatu centurio, princeps legationis, reiecto
sagulo, ostendens gladii capulum non dubitavit in Curia dicere: "Hic
faciet, si vos non feceritis."
Ita cum Octavianus vicesimo aetatis anno consulatum invasisset, pacem
fecit cum Antonio et Lepido, ita ut triumviri rei publicae constituendae
per quinquennium essent ipse et Lepidus et Antonius, et ut suos quisque
inimicos proscriberent. Quae proscriptio Sullana longe crudelior fuit.
Exstant autem ex ea multa vel extremae impietatis vel mirae fidei ac
constantiae exempla. T. Toranius, triumvirorum partes secutus,
proscripti patris sui, praetorii et ornati viri, latebras, aetatem
notasque corporis, quibus agnosci posset, centurionibus edidit, qui eum
persecuti sunt. Alius quidam cum proscriptum se cognovisset, ad clientem
suum confugit; sed filius eius per ipsa vestigia patris militibus ductis
occidendum eum in conspectu suo obiecit.
Cum C. Plotius Plancus a triumviris proscriptus in regione Salernitana
lateret, servi eius, comprehensi multumque ac diu torti, negabant se
scire ubi dominus esset. Non sustinuit deinde Plancus tam fideles tamque
boni exempli servos ulterius cruciari; sed processit in medium
iugulumque gladiis militum obiecit. Senatoris cuiusdam servus cum ad
dominum proscriptum occidendum milites advenisse cognosset, commutata
cum eo veste, permutato etiam anulo, illum postico clam emisit, se autem
in cubiculum ad lectulum recepit et ut dominum occidi passus est.
"Quanti viri est" addit Seneca, "cum praemia proditionis ingentia
ostendantur, praemium fidei mortem concupiscere!"
Octavianus deinde M. Brutum, interfectorem Caesaris, bello persecutus id
bellum, quamquam invalidus atque aeger, duplici proelio transegit;
quorum priore castris exutus vix fuga evasit. Victor acerbissime se
gessit: in nobilissimum quemque captivum non sine verborum contumelia
saeviit. Uni suppliciter sepulturam precanti respondisse dicitur iam
istam in volucrum fore potestate. Alios, patrem et filium, pro vita
rogantes sortiri fertur iussisse ut alterutri concederetur, ac cum,
patre quia se obtulerat occiso, filius quoque voluntaria occubuisset
nece, spectasse utrumque morientem. Orare veniam vel excusare se
conantibus, una voce occurrebat moriendum esse. Scribunt quidam
trecentos ex dediticiis electos ad aram divo Iulio exstructam Idibus
Martiis hostiarum more mactatos.
Abalienatus postea est ab Antonio, quod is, repudiata Octavia sorore,
Cleopatram, Aegypti reginam, duxisset uxorem: quae quidem mulier cum
Antonio luxu et deliciis certabat. Una se cena centies sestertium
absumpturam aliquando dixerat. Cupiebat discere Antonius, sed fieri
posse non arbitrabatur. Postero igitur die magnificam alias cenam, sed
cottidianam Antonio apposuit inridenti, quod promisso stare non
potuisset. At illa inferri mensam secundam iussit. Ex praecepto ministri
unum tantum vas ante eam posuere aceti, cuius asperitas visque
margaritas resolvit. Exspectante igitur Antonio quidnam esset actura,
margaritam, quam auribus gerebat, detraxit et aceto liquefactam
absorbuit. Victum Antonium omnes, qui aderant, pronuntiaverunt.
Octavianus cum Antonio apud Actium, qui locus est in Epiro, navali
proelio dimicavit. Victum et fugientem persecutus Aegyptum petiit, et
Alexandream, quo Antonius cum Cleopatra confugerat, obsedit. Antonius in
ultima rerum desperatione, cum habitu regis in solio regali sedisset,
mortem sibi ipse conscivit. Cleopatra, quam Octavianus, Alexandrea in
potestatem redacta, magno opere cupiebat vivam comprehendi triumphoque
servari, aspidem sibi adferendam curavit eiusque morsu periit.
Cleopatrae mortuae communem cum Antonio sepulturam tribuit.
Tandem Octavianus, hostibus victis solus imperio potitus, clementem se
exhibuit. Omnia deinceps in eo plena mansuetudinis et humanitatis.
Multis ignovit vel iis qui saepe graviter eum offenderant. Reversus in
Italiam triumphans Romam ingressus est. Tum bellis toto orbe compositis
Iani gemini portas sua manu clausit, quae bis tantum antea clausae
fuerant, primum sub Numa rege, iterum post primum Punicum bellum. Tunc
omnes praeteritorum malorum oblivio cepit populusque Romanus praesentis
otii laetitia perfruebatur. Octaviano maximi honores a senatu delati
sunt. Ipse Augustus cognominatus et in honorem eius mensis Sextilis
eodem nomine appellatus est, quod illo mense bellis civilibus finis
esset impositus. Patris patriae cognomen universi maximo consensu
detulerunt ei. Deferentibus lacrimans respondit Augustus his verbis:
"Compos factus votorum meorum, patres conscripti, quid habeo aliud, quod
deos immortales precer, quam ut hunc consensum vestrum ad ultimum vitae
finem mihi perferre liceat!"
Dictaturam magna vi offerente populo deprecatus est. Domini
appellationem semper exhorruit eamque sibi tribui edicto vetuit. Immo de
restituenda re publica non semel cogitavit, sed reputans et se privatum
non sine periculo fore, et rem publicam plurium arbitrio commissum iri,
summam retinuit potestatem, id vero studuit ne quem novi status
paeniteret. Bene de iis etiam, quos adversarios expertus erat, et
sentiebat et loquebatur. Legentem aliquando unum e nepotibus invenit;
cumque puer territus volumen Ciceronis, quod manu tenebat, veste
tegeret, Augustus librum cepit eoque statim reddito, "Hic vir," inquit
"fili mi, doctus fuit et patriae amans."
Pedibus saepe per urbem incedebat summaque comitate adeuntes excipiebat.
Convenit aliquando eum veteranus miles, qui vocatus in ius
periclitabatur rogavitque ut sibi adesset. Statim Augustus unum e
comitatu suo elegit advocatum, qui litigatorem commendaret. Tum
veteranus exclamavit: "At non ego, te periclitante bello Actiaco,
vicarium quaesivi, sed ipse pro te pugnavi," simulque detexit
cicatrices. Erubuit Augustus atque ipse venit in advocationem.
Cum post Actiacam victoriam Octavianus Romam reverteretur, occurrit ei
inter gratulantes opifex quidam corvum tenens, quem instituerat haec
dicere: "Ave, Caesar, victor, imperator!" Miratus Caesar officiosam avem
viginti milibus nummorum emit. Socius opificis, ad quem nihil ex illa
liberalitate pervenerat, adfirmavit Caesari habere illum et alium
corvum, quem ut adferre cogeretur rogavit. Adlatus verba, quae
didicerat, expressit: "Ave, Antoni, victor, imperator!" Nihil
exasperatus Caesar satis duxit iubere illum dividere donativum cum
contubernali. Salutatus similiter a psittaco emi eum iussit.
Exemplum sutorem pauperem sollicitavit ut corvum institueret ad parem
salutationem. Qui impendio exhaustus saepe ad avem non respondentem
dicere solebat "Opera et impensa periit!" Aliquando tamen corvus coepit
dicere dictam salutationem. Hac audita, dum transit, Augustus respondit:
"Satis domi talium salutatorum habeo." Superfuit corvo memoria, ut et
illa, quibus dominum querentem solebat audire, subtexeret: "Opera et
impensa periit." Ad quod Caesar risit emique avem iussit, quanti nullam
ante emerat.
Solebat Graeculus quidam descendenti e palatio Caesari honorificum
aliquod epigramma porrigere. Id cum frustra saepe fecisset et tamen
rursus eum idem facturum duxisset Augustus, breve sua manu in charta
exaravit Graecum epigramma et Graeculo advenienti obviam misit. Ille
inter legendum laudare mirarique tam voce quam vultu gestuque. Deinde
cum accessisset ad sellam, qua Caesar vehebatur, demissa in pauperem
crumenam manu paucos denarios protulit, quos principi daret, dixitque se
plus daturum fuisse, si plus habuisset. Secuto omnium risu,
dispensatorem Caesar vocavit et satis grandem pecuniae summam numerari
Graeculo iussit.
Augustus fere nulli se invitanti negabat. Exceptus igitur a quodam cena
satis parca et paene cottidiana, hoc tantum insusurravit: "Non putabam
me tibi esse tam familiarem." Cum aliquando apud Pollionem quendam
cenaret fregissetque unus e servis vas crystallinum, rapi eum ad mortem
Pollio iussit et obici muraenis quas ingens piscina continebat. Evasit e
manibus puer et ad pedes Caesaris confugit, nihil aliud petiturus quam
ut aliter periret nec esca piscium fieret. Motus est novo crudelitatis
genere Caesar et illum quidem mitti, crystallina autem omnia coram se
frangi iussit complerique piscinam.
Augustus in quadam villa aegrotans noctes inquietas agebat, rumpente
somnum eius crebro noctuae cantu. Qua molestia cum liberari se
vehementer cupere significasset, miles quidam, aucupii peritus, noctuam
prehendendam curavit, vivamque Augusto attulit, spe ingentis praemii.
Cui cum Augustus mille nummos dari iussisset, ille minus dignum praemium
existimans dicere ausus est: "Malo ut vivat," et avem dimisit.
Imperatori nec ad irascendum causa deerat nec ad ulciscendum potestas:
hanc tamen iniuriam aequo animo tulit Augustus hominemque impunitum
abire passus est.
Augustus amicitias neque facile admisit et constantissime retinuit.
Imprimis familiarem habuit Maecenatem, equitem Romanum; qui ea, qua apud
principem valebat, gratia ita semper usus est, ut prodesset omnibus,
quibus posset, noceret nemini. Ius aliquando dicebat Augustus et multos
capite damnaturus videbatur. Aderat tum Maecenas, qui per circumstantium
turbam perrumpere et ad tribunal propius accedere conabatur. Quod cum
frustra tentasset, haec verba in tabella scripsit: "Surge tandem,
carnifex!" eamque tabellam ad Augustum proiecit. Qua lecta is statim
surrexit neque quisquam est morte multatus.
Habitavit Augustus in aedibus modicis, neque laxitate neque cultu
conspicuis, ac per annos amplius quadraginta in eodem cubiculo hieme et
aestate mansit. Suppellex quoque eius vix privatae elegantiae erat. Raro
veste alia usus est quam confecta ab uxore, sorore, filia neptibusque.
Item tamen Romam, quam pro maiestate imperii non satis ornatam
invenerat, adeo excoluit, ut iure gloriaretur marmoream se relinquere,
quam latericiam accepisset.
Forma fuit Augustus eximia et per omnes aetatis gradus venustissima.
Erat tamen omnis lenocinii neglegens et in capite comendo tam
incuriosus, ut eo ipso tempore, quo illud tonsoribus committeret, aut
legeret aliquid aut etiam scriberet.
Paucis annis antequam moreretur, gravissimam in Germania accepit cladem,
tribus legionibus cum duce Varo legatisque et auxiliis omnibus caesis.
Hac nuntiata excubias per urbem indixit, ne quis tumultus exsisteret, et
magnos ludos Iovi optimo maximo vovit, si res publica in meliorem statum
vertisset. Adeo denique consternatum ferunt, ut, per continuos menses
barba capilloque submisso, caput interdum foribus inlideret, vociferans:
"Quintili Vare, legiones redde!" diemque cladis quotannis maestum
habuerit ac lugubrem.
Tandem adflicta valetudine in Campaniam concessit, ubi, remisso ad otium
animo, nullo hilaritatis genere abstinuit. Supremo vitae die petito
speculo capillum sibi comi iussit et amicos circumstantes percontatus
ecquid iis videretur mimum vitae commode transegisse, adiecit solitam
clausulam: "Edite strepitum vosque omnes cum gaudio applaudite." Obiit
Nolae sextum et septuagesimum annum agens.
#XXX. Octâviânus Caesar Augustus# [[as printed]]
Octâviânus, Iûliae, Gâî Caesaris sorôris, nepôs, quârtum annum
agêns patrem âmîsit. Ab avunculô adoptâtus profectum eum in
Hispâniâs[12] adversus Gnaeî Pompêî lîberôs secûtus est. Deinde
ab eô Apollôniam missus studiîs[13] vacâvit. Utque prîmum occîsum
[[104]]
Caesarem hêrêdemque sê comperit, in urbem regressus {5}
hêrêditâtem adiit, nômen Caesaris sûmpsit conlêctôque veterânôrum
exercitû opem Decimô[1] Brûtô tulit, quî ab
Antôniô Mutinae obsidêbâtur. Cum autem
urbis aditû prohibêrêtur, ut Brûtum dê omnibus
rêbus certiôrem faceret, prîmô lîtterâs {10}
mîsit plumbeîs[2] lâminîs înscrîptâs, quâs ad
bracchium[3] religâtâs ûrînâtôrês[4] Scultennam
amnem trânsnantês[5] ad Brûtum dêferêbant.
Quîn et avibus internûntiîs ûtêbâtur. Columbîs[6]
enim, quâs inclûsâs ante famê[7] adfêcerat, {15}
epistulâs ad collum religâbat eâsque â proximô moenibus locô
êmittêbat. Illae, lûcis cibîque avidae, altissima aedificiôrum
petentês excipiêbantur â Decimô Brûtô, quî eô modô dê omnibus
rêbus certior fîêbat, utique[8] postquam dispositô quibusdam locîs
cibô columbâs illûc dêvolâre înstituerat. {20}
[Illustration: YOUNG AUGUSTUS]
Bellum Mutinênse Octâviânus duôbus proeliîs cônfêcit, quôrum
in alterô nôn ducis modo, sed mîlitis etiam fûnctus est officiô
atque in mediâ dîmicâtiône, aquiliferô legiônis suae graviter
sauciô,[9] aquilam umerîs subîsse diûque fertur portâsse. Posteâ
reconciliâtâ cum Antôniô grâtiâ[10]iûnctîsque cum eô côpiîs, ut {25}
Gâî Caesaris necem ulcîscerêtur, ad urbem hostîliter accessit
mîsitque quî nômine exercitûs sibi cônsulâtum dêpôscerent.
Cunctante senâtû centuriô, prînceps lêgâtiônis, rêiectô sagulô,[11]
ostendêns gladiî capulum[12] nôn dubitâvit[13] in Cûriâ dîcere: "Hîc
faciet, sî vôs nôn fêceritis." {30}
Ita cum Octâviânus vîcêsimô aetâtis annô cônsulâtum invâsisset,
pâcem fêcit cum Antôniô et Lepidô, ita ut triumvirî reî
[[105]]
pûblicae cônstituendae per quînquennium essent ipse et Lepidus
et Antônius, et ut suôs quisque inimîcôs prôscrîberent. Quae
prôscrîptiô Sullânâ longê crûdêlior fuit. Exstant autem ex eâ {35}
multa vel extrêmae impietâtis vel mîrae fideî âc cônstantiae
exempla. T. Tôranius, triumvirôrum partês secûtus, prôscrîptî
patris suî, praetôriî et ôrnâtî virî, latebrâs, aetâtem notâsque[1]
corporis, quibus âgnôscî posset, centuriônibus êdidit, quî eum
persecûtî sunt. Alius quîdam cum prôscrîptum sê côgnôvisset, {40}
ad clientem suum cônfûgit; sed fîlius êius per ipsa vêstîgia
patris mîlitibus ductîs occîdendum eum in cônspectû suô obiêcit.
Cum C. Plôtius Plancus â triumvirîs prôscrîptus in regiône
Salernitânâ[2] latêret, servî êius, comprehênsî multumque âc diû
tortî,[3] negâbant sê scîre ubi dominus esset. Nôn sustinuit deinde
Plancus tam fidêlês tamque bonî exemplî servôs ulterius cruciârî;
sed prôcessit in medium iugulumque gladiîs mîlitum obiêcit. {47}
Senâtôris cûiusdam servus cum ad dominum prôscrîptum occîdendum
mîlitês advênisse côgnôsset, commûtâtâ cum eô veste,
permûtâtô etiam ânulô, illum postîcô[4] clam êmîsit, sê autem in {50}
cubiculum ad lectulum[5] recêpit et ut dominum occîdî passus est.
"Quantî[6] virî est" addit Seneca,[7] "cum praemia prôditiônis
ingentia ostendantur, praemium fideî mortem concupîscere!"
Octâviânus deinde M. Brûtum, interfectôrem Caesaris, bellô
persecûtus id bellum, quamquam invalidus atque aeger, duplicî {55}
proeliô trânsêgit; quôrum priôre castrîs exûtus[8] vix fugâ êvâsit.
Victor acerbissimê sê gessit: in nôbilissimum quemque captîvum
nôn sine verbôrum contumêliâ saeviit. Ûnî suppliciter sepultûram
precantî respondisse dîcitur iam istam in volucrum fore
potestâte. Aliôs, patrem et fîlium, prô vîtâ rogantês sortîrî {60}
fertur iussisse ut alterutrî[9] concêderêtur, ac cum, patre quia
[[106]]
sê obtulerat occîsô, fîlius quoque voluntâriâ occubuisset nece,
spectâsse utrumque morientem. Ôrâre veniam vel excûsâre sê
cônantibus, ûnâ vôce occurrêbat[1] moriendum esse. Scrîbunt
quîdam trecentôs ex dêditîciîs[2] êlêctôs ad âram dîvô[3] Iûliô {65}
exstrûctam Îdibus Mârtiîs hostiârum[4] môre mactâtôs.[5]
Abaliênâtus posteâ est ab Antôniô, quod is, repudiâtâ Octâviâ
sorôre, Cleopatram, Aegyptî rêgînam, dûxisset uxôrem: quae quidem
mulier cum Antôniô lûxû et dêliciîs[6] certâbat. Ûnâ sê cênâ
centiês[7] sêstertium absûmptûram aliquandô dîxerat. Cupiêbat {70}
dîscere Antônius, sed fierî posse nôn arbitrâbâtur. Posterô igitur
diê mâgnificam[8] aliâs cênam, sed cottîdiânam Antôniô apposuit
inrîdentî, quod prômissô stâre nôn potuisset. At illa înferrî
mênsam[9] secundam iussit. Ex praeceptô ministrî ûnum tantum {74}
vâs ante eam posuêre acêtî,[10] cûius asperitâs vîsque margarîtâs[11]
resolvit.[12] Exspectante igitur Antôniô quidnam esset âctûra,
margarîtam, quam auribus gerêbat, dêtrâxit et acêtô liquefactam
absorbuit. Victum Antônium omnês, quî aderant, prônûntiâvêrunt. {78}
Octâviânus cum Antôniô apud Actium, quî locus est in Êpîrô, {80}
nâvâlî proeliô dîmicâvit. Victum et fugientem persecûtus Aegyptum
petiit, et Alexandrêam, quô Antônius cum Cleopatrâ cônfûgerat,
obsêdit. Antônius in ultimâ rêrum dêspêrâtiône, cum
habitû rêgis in soliô[13] rêgâlî sêdisset, mortem sibi ipse cônscîvit.
Cleopatra, quam Octâviânus, Alexandrêâ in potestâtem redâctâ, {85}
mâgnô opere cupiêbat vîvam comprehendî triumphôque servârî,
aspidem[14] sibi adferendam cûrâvit êiusque morsû periit. Cleopatrae
mortuae commûnem cum Antôniô sepultûram tribuit.
[[107]]
Tandem Octâviânus, hostibus victîs sôlus imperiô potîtus,
clêmentem sê exhibuit.[1] Omnia deinceps in eô plêna mânsuêtûdinis[2]
et hûmânitâtis. Multîs îgnôvit vel iîs quî saepe graviter {91}
eum offenderant. Reversus in Îtaliam triumphâns Rômam
ingressus est. Tum bellîs tôtô orbe compositîs Iânî geminî portâs
suâ manû clausit, quae bis tantum anteâ clausae fuerant, prîmum
sub Numâ rêge, iterum post prîmum Pûnicum bellum. Tunc {95}
omnês praeteritôrum malôrum oblîviô cêpit populusque Rômânus
praesentis ôtiî laetitiâ perfruêbâtur. Octâviânô mâximî honôrês
â senâtû dêlâtî sunt. Ipse Augustus côgnôminâtus et in honôrem
êius mênsis Sextîlis[3] eôdem nômine appellâtus est, quod illô
mênse bellîs cîvîlibus fînis esset impositus. Patris patriae {100}
côgnômen ûniversî mâximô cônsênsû dêtulêrunt eî. Dêferentibus
lacrimâns respondit Augustus hîs verbîs: "Compos[4] factus
vôtôrum meôrum, patrês conscrîptî, quid habeô aliud, quod deôs
immortâlês precer, quam ut hunc cônsênsum vestrum ad ultimum
vîtae fînem mihi perferre liceat!" {105}
Dictâtûram mâgnâ vî offerente populô dêprecâtus est. Dominî
appellâtiônem semper exhorruit eamque sibi tribuî êdictô vetuit.
Immô[5] dê restituendâ rê pûblicâ nôn semel côgitâvit, sed
reputâns et sê prîvâtum nôn sine perîculô fore, et rem pûblicam
plûrium arbitriô commissum[6] îrî, summam retinuit potestâtem, {110}
id vêrô studuit nê quem novî statûs paenitêret. Bene dê iîs
etiam, quôs adversâriôs expertus erat, et sentiêbat et loquêbâtur.
Legentem aliquandô ûnum ê nepôtibus invênit; cumque puer
territus volûmen Cicerônis, quod manû tenêbat, veste tegeret,
Augustus librum cêpit eôque statim redditô, "Hîc vir," inquit {115}
"fîlî mî, doctus fuit et patriae amâns."
[[108]]
Pedibus saepe per urbem incêdêbat summâque cômitâte adeuntês
excipiêbat. Convênit[1] aliquandô eum veterânus mîles, quî
vocâtus in iûs perîclitâbâtur rogâvitque ut sibi adesset. Statim
Augustus ûnum ê comitâtû[2] suô êlêgit advocâtum, quî lîtigâtôrem
commendâret. Tum veterânus exclâmâvit: "At nôn ego, {121}
tê perîclitante bellô Actiacô, vicârium[3] quaesîvî, sed ipse prô tê
pûgnâvî," simulque dêtêxit cicâtrîcês.[4] Êrubuit[5] Augustus
atque ipse vênit in advocâtiônem.
Cum post Actiacam victôriam Octâviânus Rômam reverterêtur, {125}
occurrit eî inter grâtulantês opifex[6] quîdam corvum[7] tenêns,
quem înstituerat haec dîcere: "Avê,[8] Caesar, victor, imperâtor!"
Mîrâtus Caesar officiôsam avem vîgintî mîlibus nummôrum[9] êmit.
Socius opificis, ad quem nihil ex illâ lîberâlitâte pervênerat,
adfîrmâvit Caesarî habêre illum et alium corvum, quem ut adferre
côgerêtur rogâvit. Adlâtus verba, quae didicerat, expressit: {131}
"Avê, Antônî, victor, imperâtor!" Nihil exasperâtus Caesar
satis dûxit iubêre illum dîvidere dônâtîvum[10] cum contubernâlî.
Salûtâtus similiter â psittacô[11] emî eum iussit.
Exemplum sûtôrem[12] pauperem sollicitâvit ut corvum înstitueret
ad parem salûtâtiônem. Quî impendiô[13] exhaustus saepe ad {136}
avem nôn respondentem dîcere solêbat "Opera et impênsa[13]
periit[14]!" Aliquandô tamen corvus coepit dîcere dictam
salûtâtiônem. Hâc audîtâ, dum trânsit, Augustus respondit: "Satis
domî tâlium salûtâtôrum habeô." Superfuit corvô memoria, ut {140}
et illa, quibus dominum querentem solêbat audîre, subtexeret[15]:
"Opera et impênsa periit." Ad quod Caesar rîsit emîque avem
iussit, quantî[16] nûllam ante êmerat.
Solêbat Graeculus quîdam dêscendentî ê palâtiô Caesarî honôrificum
aliquod epigramma porrigere.[17] Id cum frûstrâ saepe fêcisset {145}
[[109]]
et tamen rûrsus eum idem factûrum dûxisset Augustus, breve
suâ manû in chartâ[1] exarâvit[2] Graecum epigramma et Graeculô
advenientî obviam mîsit. Ille inter legendum laudâre[3] mîrârîque[3]
tam[4] vôce quam[4] vultû gestûque. Deinde cum accessisset {149}
ad sellam, quâ Caesar vehêbâtur, dêmissâ in pauperem crumênam[5]
manû paucôs dênâriôs[6] prôtulit, quôs prîncipî daret, dîxitque
sê plûs datûrum fuisse, sî plûs habuisset. Secûtô omnium
rîsû, dispênsâtôrem[7] Caesar vocâvit et satis grandem pecûniae
summam numerârî Graeculô iussit.
Augustus ferê nûllî sê invîtantî negâbat. Exceptus igitur â {155}
quôdam cênâ satis parcâ et paene cottîdiânâ, hôc tantum
însusurrâvit[8]: "Nôn putâbam mê tibi esse tam familiârem." Cum
aliquandô apud Pôlliônem quendam cênâret frêgissetque ûnus ê
servîs vâs crystallinum, rapî eum ad mortem Pôlliô iussit et {159}
obicî mûraenîs[9] quâs ingêns piscîna[10] continêbat. Êvâsit ê manibus
puer et ad pedês Caesaris cônfûgit, nihil aliud petîtûrus quam
ut aliter perîret nec êsca[11] piscium fieret. Môtus est novô
crûdêlitâtis
genere Caesar et illum quidem mittî,[12] crystallina autem
omnia côram sê frangî iussit complêrîque piscînam.
Augustus in quâdam vîllâ aegrôtâns noctês inquiêtâs agêbat, {165}
rumpente somnum êius crêbrô noctuae[13] cantû. Quâ molestiâ cum
lîberârî sê vehementer cupere sîgnificâsset, mîles quîdam, aucupiî
perîtus, noctuam prehendendam cûrâvit, vîvamque Augustô attulit,
spê ingentis praemiî. Cuî cum Augustus mîlle nummôs[14] darî {169}
iussisset, ille minus dîgnum praemium exîstimâns dîcere ausus est:
"Mâlô ut vîvat," et avem dîmîsit. Imperâtôrî nec ad îrâscendum
causa deerat nec ad ulcîscendum potestâs: hanc tamen iniûriam
aequô animô tulit Augustus hominemque impûnîtum abîre passus est.
[[110]]
Augustus amîcitiâs neque facile admîsit et cônstantissimê retinuit.
Imprîmîs familiârem habuit Maecênâtem, equitem Rômânum; {175}
quî eâ, quâ apud prîncipem valêbat, grâtiâ ita semper ûsus
est, ut prôdesset omnibus, quibus posset, nocêret nêminî. Iûs
aliquandô dîcêbat Augustus et multôs capite damnâtûrus vidêbâtur.
Aderat tum Maecênâs, quî per
circumstantium turbam perrumpere et {180}
ad tribûnal propius accêdere cônâbâtur.
Quod cum frûstrâ tentâsset, haec verba
in tabellâ scrîpsit: "Surge tandem,
carnifex[1]!" eamque tabellam ad Augustum
prôiêcit. Quâ lêctâ is statim surrêxit {185}
neque quisquam est morte multâtus.
[Illustration: AUGUSTUS]
Habitâvit Augustus in aedibus modicîs,
neque laxitâte[2] neque cultû[3] cônspicuîs,
ac per annôs amplius quadrâgintâ
in eôdem cubiculô hieme et aestâte {190}
mânsit. Suppellex[4] quoque êius vix
prîvâtae êlegantiae erat. Rârô veste
aliâ ûsus est quam cônfectâ ab uxôre,
sorôre, fîliâ neptibusque.[5] Item tamen
Rômam, quam prô mâiestâte imperiî nôn {195}
satis ôrnâtam invênerat, adeô excoluit, ut iûre glôriârêtur
marmoream sê relinquere, quam laterîciam[6] accêpisset.
Fôrmâ fuit Augustus eximiâ et per omnês aetâtis gradûs
venustissimâ. Erat tamen omnis lênôciniî[7] neglegêns et in capite
cômendô tam incûriôsus, ut eô ipsô tempore, quô illud tônsôribus
committeret, aut legeret aliquid aut etiam scrîberet. {201}
Paucîs annîs antequam morerêtur, gravissimam in Germâniâ
accêpit clâdem, tribus legiônibus cum duce Vârô lêgâtîsque et
[[111]]
auxiliîs omnibus caesîs. Hâc nûntiâtâ excubiâs[1] per urbem {204}
indîxit, nê quis tumultus exsisteret, et mâgnôs lûdôs Iovî optimô
mâximô vôvit, sî rês pûblica in meliôrem statum vertisset. Adeô
dênique[2] cônsternâtum ferunt, ut, per continuôs mênsês barbâ
capillôque submissô,[3] caput interdum foribus inlîderet, vôciferâns:
"Quîntilî Vâre, legiônês redde!" diemque clâdis quotannîs
maestum habuerit ac lûgubrem. {210}
Tandem adflîctâ valêtûdine in Campâniam concessit, ubi, remissô
ad ôtium animô, nûllô hilaritâtis genere abstinuit. Suprêmô vîtae
diê petîtô speculô[4] capillum sibi cômî iussit et amîcôs
circumstantês percontâtus ecquid iîs vidêrêtur mîmum[5] vîtae commodê
trânsêgisse, adiêcit solitam clausulam[6]: "Êdite strepitum {215}
vôsque omnês cum gaudiô applaudite." Obiit Nôlae sextum et
septuâgêsimum annum agêns.
[Footnotes: XXX (pages 103-111)
103.12: See Vocab., _Hispânia_.
103.13: #studiîs vacâbat#: 'had time for (i.e. devoted himself to)
study.'
104.1: At Caesar's death he was governor of Cisalpine Gaul. Antony
carried a law allotting this province to himself, and then
undertook to expel Brutus.
104.2: #plumbeîs lâminîs#: 'leaden plates.'
104.3: 'arm.'
104.4: 'divers.'
104.5: 'by swimming across.'
104.6: 'doves.'
104.7: 'hunger.'
104.8: 'especially.'
104.9: '(being) wounded.'
104.10: = _amîcitiâ_.
104.11: 'cloak.'
104.12: 'hilt.'
104.13: 'hesitate.'
105.1: 'marks.'
105.2: 'of Salernum,' a town in Campania; the modern Salerno.
105.3: 'though tortured.'
105.4: 'by a back door.'
105.5: 'couch.'
105.6: #Quantî . . . est#: 'What marvelous manhood it shows.'
105.7: A philosopher of the first century A.D.
105.8: 'stripped of.'
105.9: 'to one or the other,' i.e. to one, but not to both.
106.1: 'he met,' i.e. he answered.
106.2: 'prisoners of war.' Cf. _dêdere_, 'to surrender.'
106.3: Julius Caesar, like the later emperors, was deified after
his death.
106.4: 'sacrificial victims.'
106.5: 'slaughtered.'
106.6: 'pleasure.'
106.7: #centiês# (sc. _centêna mîlia_) #sêstertium# = 'ten million
sesterces,' or about four hundred thousand dollars. Cf. p. 88,
n. 8.
106.8: #mâgnificam . . . Antôniô#: 'under other circumstances
truly splendid, but to Antony quite commonplace.'
106.9: 'course.'
106.10: 'vinegar.'
106.11: 'pearls.'
106.12: 'melts,' 'dissolves.'
106.13: 'throne.'
106.14: 'asp.'
107.1: = _ostendit_.
107.2: 'gentleness.'
107.3: 'the sixth,' counting from March, with which, it is said,
the Roman year originally began.
107.4: #Compos . . . meôrum#: 'Now that I have gained my heart's
desire,' which had been to avenge his uncle's death.
107.5: 'Nay.'
107.6: #commissum îrî# is fut. infin. pass. of _committô_, and =
'was sure to be (lit. was going to be) handed over,' i.e. if he
resigned.
108.1: 'met.'
108.2: 'retinue.'
108.3: 'substitute.'
108.4: 'wounds.'
108.5: 'blushed.'
108.6: 'artisan.'
108.7: 'raven.'
108.8: 'Hail!'
108.9: = _sêstertiôrum_.
108.10: = _dônum_.
108.11: 'parrot.'
108.12: 'cobbler.'
108.13: 'outlay.'
108.14: 'have come to naught.'
108.15: 'added': lit., 'wove in.'
108.16: #quantî . . . êmerat#: 'at a higher price than he had paid
before.'
108.17: 'offer.'
109.1: 'paper.'
109.2: 'scratched off,' 'wrote.'
109.3: Examples of the historical infinitive, so called because it
is especially common in historical writing. It is to be translated
by an imperfect or perfect indicative.
109.4: = _et . . . et_.
109.5: 'purse.'
109.6: 'francs.'
109.7: 'steward.'
109.8: 'whispered.'
109.9: 'eels.'
109.10: 'fish-pond.'
109.11: 'food.'
109.12: 'freed.'
109.13: 'night-owl.'
109.14: = _sêstertiôs_.
110.1: 'executioner,' 'butcher.'
110.2: 'size.'
110.3: 'style.'
110.4: 'furniture.'
110.5: 'granddaughters.'
110.6: 'made of brick.'
110.7: 'finery.'
111.1: #excubiâs . . . indîxit#: 'ordered watches to be set.'
111.2: Often used like our 'to cut a long story short,' 'in
short.'
111.3: #barbâ . . . submissô#: 'letting his beard grow.'
111.4: 'mirror' (of metal, generally bronze or silver).
111.5: 'comedy.'
111.6: 'conclusion.' Latin plays regularly close with an appeal of
the actors to the spectators to grant them 'loud and prolonged
applause.']
[Illustration {SPQR}]