_Kung sinong Apô-Apô._
Nang unang sábado n~g Mayo taón 1908 mayroong nangyaring nakalalagim
sa pusong dalisay, sa isá sa m~ga bayang sakop n~g Kamaynilaan. May
pinalabás na dulâ na di iba't ito'y ang: «Apô-Apô» pamagat n~g
zarzuelang iyon. Alay n~g may kathâ sa sariling bayan, obrang walang
tinutukoy kundi lumiwanag ang punô n~g dilím na pinaguulapan, dito'y
may Apô-Apôang nanood sa nasabing palabás; ito'y isáng tawong
pinakahari n~g kadiliman kaya't ang kanyang pan~galan ay: Agong
kadiliman; isáng tawong kalaban n~g liwanag, isang tawong kalaban n~g
kanyang pinakikinaban~gan, isang malimit gumahasâ n~g katwiran, hindi
matangkad, hindi pandak ay kulang sa sukat: hindi katandâan n~guni't
maputî an~g anit n~g ulo. Sa ganito'y bahalang magkurô ang irog na
bumabasa, kung gaano ang buti't sama ni Kadiliman. Ating pagmasdan ang
nangyari sa loob n~g dulaan samantalang itinatanghal ang «Apô-Apô:»
N~g sumapit ang _escena_ na pinipilit papilmáhan ang isang kasulatan
upang ito'y ihalal sa pagpupunô dahil sa itong laging panaginip ni
Agong na siya ang punô sa lahat, na ayaw pilmahan ni Totong n~galan
n~g ayaw pumilma sa obra, walang isinásagot kundi ganitó:
«Ang laya n~g tawo'y dapat mong igalang
pumili n~g ibig kanyang maibigan
yaong _casiquismo'y_ dapat mong ilagan
sa pagka at siyang sa iyo'y papatay.»
Nang ito'y madinig ni Kadiliman na binangit ni Totong ang kanyang
sugat, waring nag dilim ang m~ga panin~gin, na alinsan~ganan at
sinabayan nang tindig na waring sumusuling na banak, siya'y napuná n~g
isang _filosopito_ na sa kanya'y nakapansin, kaya't tinanong n~g
ganito:--¿Bakit namumula ka?--Naiinitan ako ang sagot.--¿Sa daming
tawong nandito n~gayon, ikaw lamang ang naiinitan?--Masamang obra
iyan, ang pagigíl na sabad ni Agong Kadiliman, anyong pa-alis na
hinihimas ang anít niyang tuktok.--Hintay ka muna ang paampat na sabi
n~g kausap.--Hwag mo akong pigilin at ako ang pinatatamaan n~g obrang
iyan, ang paan~gíl na sagot ni Kadiliman.--Halika ang pabanayad na
salita n~g _filosopito_; ipalilinaw ko sa iyo ang _Teatro_, Dulaan
diumano, anáng m~ga manánagalog; ang Teatro. Ayon sa sabi nang bantog
na poetang si _Ciceron_ «salamin anyang mapaná-nalaminan n~g
pag-uugali» kung ikaw ay talagang pan~git at kung talaga kang ganoon.
¿Bakit ang salamin ang kagagalitan mo? gayon din naman. Kung itong
talaga mong gawa: ¿Bakit ang obrang iyo ang kagagalitan, at hindi ang
sarili mo? Kaya't kung ipinalagay mong ikaw ang namimilit paboto, at
ibig gumahis sa layâ n~g tawo, bagohin mo na't kahabag-habag ka
lamang. Sa madinig ni Kadiliman ang salitang ito ni _filosopito_
umin~gos at sinabayan n~g alis, kahit hindi pa natatapos ang palabás,
natawa n~g lihim si _filosopito_, sinabi sa sariling marahil ikaw ang
_Casique_ sa bayang itó.