Sceno unua.
FRANCISKO MOOR, _meditante, en sia ĉambro_.
Francisko. -- Ĝi daŭras por mi tro longe.... La doktoro trovas, ke
li nun resaniĝos, -- la vivo de maljunulo estas eterneco! Kaj nun mi
havus liberan ebenan vojon, se ne estus tiu ĉi ĉagrena persista bulo
da karno, kiu, simile al la sorĉista hundo en la fabeloj, baras al mi
la vojon al miaj trezoroj.
Sed ĉu miaj projektoj devas sin klini sub la feran jugon de la
meĥanismo? Ĉu mia alte fluganta spirito devas lasi alligi sin per
ĉeno al la limaka irado de la materio? Forblovo de kandelo, kiu jam
sen tio bruletas nur per la lastaj gutoj de sia oleo, -- nenio pli ĝi
estus.... Kaj tamen mi ne volus esti mem la farinto, por ke la homoj
min ne ataku. Mi ne volus lin rekte mortigi, mi volus, ke li mem
mortu. Mi volus fari kiel prudenta kuracisto, nur returnite. Ne bari
al la naturo la vojon per laŭlarĝa streko, sed akceli ĝian propran
iradon. Kaj ni ja havas la eblon plilongigi la kondiĉojn de la vivo,
-- kial do ni ne povus ankaŭ mallongigi ilin?
Filozofoj kaj medicinistoj instruas nin, kiel bonege la humora stato
de la spirito akordiĝas kun la movoj de la materio. Artritaj sentadoj
estas ĉiam akompanataj de malakordo de la meĥanikaj vibracioj,
pasioj difektas la forton de la vivo, troŝarĝita spirito dispremas
la korpon, en kiu ĝi loĝas.... Kiel do, sekve?... Se oni scius
ebenigi al la morto tiun neglatan vojon al la kastelo de la vivo?
pereigi la korpon per la spirito? Ha, ĝi estus originala faro! se oni
povus tion ĉi efektivigi? Faro senkompara! Pripensu, Moor! Tio ĉi
estus artaĵo, kiu meritus, ke vi estu ĝia elpensinto. Oni ja
alkondukis la pretigadon de venenoj preskaŭ al la rango de bonorda
scienco, kaj per eksperimentoj oni devigis la naturon, ke ĝi montru
siajn limojn, tiamaniere, ke oni nun prikalkulas la batojn de la koro
multajn jarojn antaŭe kaj oni diras al la pulso: ĝis tie kaj ne plu!
Ĉu oni ne devus ankaŭ tie ĉi provi siajn flugilojn?
Kaj kiel mi devos nun aranĝi la laboron, por detrui la dolĉan, pacan
konsenton inter la animo kaj ĝia korpo? Kian specon de sentoj mi
devos elekti? Kiuj plej furioze atakas la floradon de la vivo? --
_Kolero?_ -- tiu ĉi malsatega lupo tro rapide satiĝas. -- _Zorgo?_ --
tiu ĉi vermo mordetas tro malrapide. -- _Malĝojo?_ -- tiu ĉi aspido
ŝoviĝas antaŭen tro maldiligente. -- _Timo?_ -- la espero ne
permesas al ĝi tro multe ampleksi. -- Kio? -- Ĉu tio ĉi estas jam
ĉiuj ekzekutistoj de la homo? Ĉu la batalilaro de la morto jam estas
tute elĉerpita?... (_Profunde meditante._) Kiel?... Nu?... Kio?
Ne!... Ha! (_Subite rektiĝante._) _Teruro!_ Kion la teruro ne povas
fari? Kion povas fari prudento aŭ religio kontraŭ la glacia
ĉirkaŭpreno de tiu ĉi giganto?... Kaj tamen? Se li ankaŭ al tiu ĉi
atakego kontraŭstarus? Se li...? Ho, tiam donu vi al mi helpon,
_ĉagrenego_, kaj vi, _pento_, infera Eŭmenido, fosanta serpento, kiu
remaĉas sian manĝon kaj remanĝas sian propran ekskrementon, --
eternaj detruantinoj kaj eternaj kreantinoj de sia veneno! Kaj vi,
krieganta _sinmemkulpigo_, kiu dezertigas sian propran domon kaj
vundas sian propran patrinon. Kaj ankaŭ vi donu al mi vian helpon,
bonfaraj gracioj mem, dolĉe ridetanta _estinteco_, kaj vi, grandajn
trezorojn promesanta, floranta _estonteco_, montru al li en viaj
speguloj la ĝojojn de la ĉielo, dum via forkuranta piedo elglitiĝas
el liaj avidaj brakoj.... Tiel mi atakos, bato post bato, skuo post
skuo, tiun ĉi kadukan vivon, ĝis venos la lasta el la anaro da
furioj, la malespero!... Triumfo, triumfo! La plano estas preta, --
malfacila ĝi estis kaj eksterordinare arta, fidebla, certa... ĉar
(_moke_) la tranĉilo de la analizanto trovos ja nenian postesignon de
vundo aŭ de detrua veneno. (_Decide._) Bone do! (_Hermano eniras._)
Ha! _Deus ex machina!_ Hermano!
Hermano. -- Preta por servi al vi, sinjora moŝto!
Francisko, _donas al li la manon_. -- Kaj ne al maldankemulo vi
servos.
Hermano. -- Mi havas pruvojn de tio ĉi.
Francisko. -- Vi havos pli, tre baldaŭ, tre baldaŭ, Hermano! Mi havas
ion por diri al vi, Hermano.
Hermano. -- Mi aŭskultas per mil oreloj.
Francisko. -- Mi konas vin, vi estas decidema homo, -- soldata koro,
haroj sur la lango! Mia patro vin tre ofendis, Hermano!
Hermano. -- La diablo min prenu, se mi tion ĉi forgesos!
Francisko. -- Tio ĉi estas la tono de viro! Venĝo konvenas al vira
brusto. Vi plaĉas al mi, Hermano. Prenu tiun ĉi monujon, Hermano. Ĝi
estus pli peza, se mi estus mastro.
Hermano. -- Tio ĉi estas ja mia ĉiama deziro, sinjora moŝto; mi
vin dankas.
Francisko. -- Efektive, Hermano? ĉu vi efektive deziras, ke mi estu
mastro? Sed mia patro havas en la ostoj cerbon de leono, kaj mi estas
la pli juna filo.
Hermano. -- Mi dezirus, ke vi estu la pli maljuna filo, kaj ke via
patro havu en la ostoj cerbon de ftiza knabino.
Francisko. -- Ha! Kiel tiu ĉi pli maljuna filo vin tiam rekompencus,
kiel li vin levus en la lumon el tiu ĉi malnobla polvo, kiu tiel
malmulte harmonias kun via spirito kaj nobeleco! Tiam vi tuta, kiel
vi nun staras, estus kovrita per oro, kaj per kvar ĉevaloj vi brue
veturus tra la stratoj, certe, kredu al mi! Sed mi forgesas, pri kio
mi volis paroli kun vi. Ĉu vi jam forgesis, Hermano, la fraŭlinon
von Edelreich?
Hermano. -- Al mil diabloj! Kial vi rememorigas min pri ĉi tio?
Francisko. -- Mia frato forkaptis ŝin de vi.
Hermano. -- Li tion ĉi pentos!
Francisko. -- Ŝi forrifuzis vian amon. Ŝajnas al mi, ke li eĉ
ĵetis vin malsupren de la ŝtuparo.
Hermano. -- Por tio mi enĵetos lin en la inferon.
Francisko. -- Li diris, ke oni rakontas al si en la orelojn, ke vi
estis farita inter la viando kaj kreno, kaj ke via patro neniam povis
ekrigardi vin sen tio, ke li batus sin en la bruston kaj ĝemus: «Dio
indulgu min pekulon!»
Hermano, _furioze_. -- Pro la tuta fajro de la infero, silentu!
Francisko. -- Li konsilis al vi, ke vi vendu per aŭkcio vian
dokumenton de nobeleco kaj vi por tio ĉi lasu fliki al vi viajn
ŝtrumpojn.
Hermano. -- Per ĉiuj diabloj! mi elgratos al li per la ungoj la
okulojn.
Francisko. -- Kio? Vi koleriĝas? Kiel vi povas koleri kontraŭ li?
kion malbonan vi povas fari al li? Kion tia rato povas fari kontraŭ
leono? Via kolero nur dolĉigos al li la triumfon. Vi nenion povas
fari krom kunbati viajn dentojn kaj elverŝi vian furiozon sur sekan
panon.
Hermano, _piedbatas la plankon_. -- Mi disfrotos lin al polvo.
Francisko, _frapas lin sur la ŝultron_. -- Fi, Hermano! vi estas
kavaliro. Vi ne devas permesi, ke la malhonoro restu sur vi. Vi ne
devas ellasi la fraŭlinon, ne, pro ĉio en la mondo vi ne devas tion
ĉi fari, Hermano! Al ĉiuj diabloj! mi farus la plej ekstremajn
provojn, se mi estus sur via loko.
Hermano. -- Mi ne ripozos, antaŭ ol mi ambaŭ miajn malamatojn metos
sub la teron.
Francisko. -- Ne tiel perforte, Hermano! Venu pli proksimen... vi
havos Amalion!
Hermano. -- Tion ĉi mi devas, spite al la diablo! Tion ĉi mi devas.
Francisko. -- Vi ŝin havos, mi diras al vi, kaj vi havos ŝin el mia
mano. Alproksimiĝu, mi diras... vi eble ne scias, ke Karolo estas jam
kvazaŭ senheredigita?
Hermano, _alproksimiĝante_. -- Nekompreneble! ĝi estas la unua
vorto, kiun mi aŭdas pri tio.
Francisko. -- Estu trankvila kaj aŭskultu plue! Alian fojon vi aŭdos
pli pri ĉi tio, -- jes, mi diras al vi, de dek unu monatoj li estas
kiel ekzilita. Sed la maljunulo jam bedaŭras la trorapidan paŝon,
kiun li tamen, (_ridante_) ŝajnas al mi, ne mem faris. Ankaŭ la
fraŭlino Edelreich atakas lin ĉiutage per siaj riproĉoj kaj plendoj.
Pli aŭ malpli frue li lasos serĉi lin en ĉiuj anguloj de la mondo, --
kaj se li lin trovos, tiam bonan nokton, Hermano! Vi tiam povos tre
humile teni al li la kaleŝon, kiam li veturos kun ŝi al la preĝejo
por edziĝi.
Hermano. -- Mi lin sufokos antaŭ la Krucifikso.
Francisko. -- La patro baldaŭ fordonos al li la estrecon kaj vivos
ripoze en siaj kasteloj. Tiam la fiera flamiĝulo havos la kondukilojn
en la manoj, tiam li mokos siajn malamantojn kaj enviantojn, -- kaj
mi, kiu volis fari vin grava, granda homo, mi mem, Hermano, devos,
profunde klinita antaŭ la sojlo de lia pordo....
Hermano, _flamiĝe_. -- Ne, kiel mia nomo estas Hermano, vi ne
devos! dum ankoraŭ almenaŭ unu fajrero da prudento briletos en tiu ĉi
cerbo, tion ĉi vi ne devos!
Francisko. -- Vi tion malhelpos? Ankaŭ al vi, mia kara Hermano, li
sentigos sian skurĝon, li kraĉos al vi en la vizaĝon, kiam li
renkontos vin en la strato, kaj tiam ve al vi estos, se vi movos
viajn ŝultrojn aŭ faros malkontentan mienon, -- vidu, tiele staras
la afero de via aspirado pri la fraŭlino, viaj esperoj, viaj
projektoj.
Hermano. -- Diru al mi, kion mi devas fari?
Francisko. -- Aŭskultu do, Hermano! Por ke vi vidu, kiel mi, kiel
honesta amiko, zorgas pri via sorto, -- iru, surmetu aliajn vestojn,
faru vin tute nerekonebla, lasu raporti pri vi al la maljunulo, diru,
ke vi venas rekte el Bohemujo, ke vi partoprenis kun mia frato en la
batalo apud Prago, ke vi vidis lian morton sur la loko de batalo....
Hermano. -- Ĉu oni kredos al mi?
Francisko. -- Ho ho! pri tio lasu min zorgi! Prenu tiun ĉi paketon.
En ĝi vi trovos mian komision detale kaj ankaŭ dokumentojn, kiuj la
dubon mem faros kredanta. Nun penu nur malaperi nevidate! Saltu tra
la malantaŭa pordo en la korton, de tie trans la muron de la ĝardeno,
-- la katastrofon de tiu ĉi tragikomedio lasu al mi!
Hermano. -- Kaj ĝi estos: vivu la nova sinjoro, Francisko de Moor!
Francisko, _karesas al li la vangojn_. -- Kiel ruza vi estas! Ĉar,
vi vidas, tiamaniere ni atingos ĉiujn celojn per unu fojo kaj baldaŭ
Amalio ĉesos esperi pri li. La maljunulo kulpigos sin pri la morto de
sia filo kaj -- li estas malsana, -- ŝanceliĝanta konstruaĵo ne
bezonas tertremon, por renversiĝi, -- li ne supervivos la sciigon....
Tiam mi estas lia sola filo, Amalio perdis siajn apogojn kaj fariĝas
ludilo de mia volo.... Tiam vi povas facile prezenti al vi... per unu
vorto, ĉio iros laŭ deziro. Sed nur ne reprenu vian vorton.
Hermano. -- Kion vi diras? (_Ĝojege._) Pli vere kuglo rekuros en
la tubon de la pafilo kaj dancos en la internaĵo de sia pafanto, --
fidu min! Lasu min nur agi. Adiaŭ!
Francisko, _postkriante al li_. -- La rikolto apartenos al vi, kara
Hermano! (_Sola._) Kiam la bovo entiris la veturilon kun greno en la
grenejon, tiam la besto devas kontentiĝi kun fojno. Vi ricevos
stalistinon, sed ne Amalion! (_Foriras._)
Sceno dua.
Dormoĉambro de la maljuna Moor.
La MALJUNA MOOR, _dormante en apogseĝo_. AMALIO.
Amalio, _mallaŭte enirante_. -- Malbrue, malbrue! li dormetas. (_Ŝi
stariĝas antaŭ la dormanto._) Kiel bela, kiel honorinda! honorinda,
kiel oni pentras la sanktulojn. Ne, mi ne povas vin koleri! Blankhara
kapo, vin mi ne povas koleri! Dormu trankvile, vekiĝu gaje, mi sola
iros kaj suferos.
Maljuna Moor, _sonĝante_. -- Mia filo! mia filo! mia filo!
Amalio, _prenas lian manon_. -- Aŭdu, aŭdu! Lia filo estas en liaj
sonĝoj.
Maljuna Moor. -- Ĉu vi estas ĉi tie? ĉu efektive vi? Ha, kiel mizere
vi vidiĝas! Ne rigardu min per tiu ĉi malĝojega rigardo! mi estas jam
sufiĉe mizera.
Amalio, _vekas lin rapide_. -- Vekiĝu, kara maljunulo! Vi nur sonĝas.
Rekonsciiĝu!
Maljuna Moor, _duone vekiĝinta_. -- Li ne estis ĉi tie? ĉu mi ne
premis liajn manojn? Malbona Francisko! ĉu vi deziras eĉ el miaj
sonĝoj lin elŝiri?
Amalio. -- Vi rimarkas, Amalio?
Maljuna Moor, _revigliĝas_. -- Kie li estas? Kie mi estas? Vi ĉi tie,
Amalio?
Amalio. -- Kiel vi vin sentas? Vi havis sanigan dormon.
Maljuna Moor. -- Mi sonĝis pri mia filo. Kial mi ne daŭrigis sonĝi?
Eble mi ricevus pardonon el lia buŝo.
Amalio. -- Anĝeloj ne koleras, -- li vin pardonas. (_Ŝi prenas lian
manon malĝoje._) Patro de mia Karolo, mi vin pardonas.
Maljuna Moor. -- Ne, mia filino! Tiu ĉi morta koloro de via vizaĝo
kondamnas la patron. Malfeliĉa knabino! Mi senigis al vi la ĝojojn de
via juneco, -- ho, ne malbenu min!
Amalio, _karese kisas lian manon_. -- Vin?
Maljuna Moor. -- Ĉu vi konas tiun ĉi portreton, mia filino?
Amalio. -- De Karolo!
Maljuna Moor. -- Tian vidiĝon li havis, kiam li komencis sian
dek-sesan jaron. Nun li estas alia.... Ho, furioza mordado estas en
mi interne.... Tiu ĉi moleco de la trajtoj fariĝis indigno, tiu
ĉi rideto fariĝis malespero. Ne vere, Amalio? Ĝi estis en lia
datreveno de naskiĝo, en la jasmena laŭbo, vi lin pentris? Ho, mia
filino! Via amo tiel feliĉigis min.
Amalio, _ĉiam rigardante la portreton_. -- Ne, ne! Ĝi ne estas li.
Per Dio, ĝi ne estas Karolo. Ĉi tie, ĉi tie. (_Montrante la koron
kaj la frunton._) Tiel tuta, tiel alia! La pala kolorilo ne sufiĉas,
por kopii la ĉielan spiriton, kiu regis en lia fajra okulo. For kun
ĝi! Ĝi estas tiel homa! Mi estis fuŝistino.
Maljuna Moor. -- Tiu ĉi bonkora, varmiga rigardo, -- se li starus
antaŭ mia lito, tiam mi vivus en la morto mem! Neniam, neniam mi
mortus!
Amalio. -- Neniam, neniam vi mortus? Ĝi estus salto, kiel oni saltas
de unu penso al alia pli bela, -- tiu ĉi rigardo lumus al vi trans la
tombo; tiu ĉi rigardo portus vin super la stelojn.
Maljuna Moor. -- Estas malfacile, estas malĝoje! Mi mortas, kaj mia
filo Karolo ne estas ĉi tie, -- mi estas portata en la tombon, kaj li
ne ploras super mia tombo! Kiel dolĉe estas, esti enlulata en la
dormon de la morto per la preĝo de filo, -- ĝi estas lulila kanto.
Amalio, _reve_. -- Jes, dolĉa, ĉiele dolĉa ĝi estas, esti enlulata en
la dormon de la morto per kanto de amato, -- eble oni ankaŭ en la
tombo daŭrigas ankoraŭ sonĝi, -- longa, eterna, senfina sonĝo pri
Karolo, ĝis oni eksonigas la sonorilon de reviviĝo... (_Rektiĝante,
ravite._) kaj de nun en liaj brakoj por eterne. (_Paŭzo. Ŝi iras al
la fortepiano kaj ludas._)
Ĉu Hektoro volas senrevene
Iri tien, kie kolerplene
Pro Patroklo buĉas la venĝanto?
Kiu do instruos vian filon
Timi diojn, uzi batalilon,
Se por ĉiam kovros vin la Ksanto?
Maljuna Moor. -- Bela kanto, mia filino. Vi devos ĝin ludi al mi,
antaŭ ol mi mortos.
Amalio. -- Ĝi estas la disiĝo de Andromaĥo kaj Hektoro. -- Karolo
kaj mi ofte kantadis ĝin kun akompano de liuto. (_Ŝi ludas plue._)
Karulin', haltigu vian ploron!
Al batalo lasu for Hektoron:
Vokas lin honoro de Pergamo.
Pro patruj' atendas min pereo,
Sed post glora mort', en Elizeo
Por vi ĉiam daŭros mia amo.
(_Danielo eniras._)
Danielo. -- Ekstere atendas homo. Li petas, ke oni enlasu lin al vi;
li diras, ke li havas gravan sciigon por vi.
Maljuna Moor. -- Por mi nur unu afero en la mondo estas grava, vi
tion scias, Amalio. Ĉu ĝi estas malfeliĉulo, kiu bezonas mian
helpon? Li ne foriru de ĉi tie kun ĝemado.
Amalio. -- Se ĝi estas almozulo, li rapide venu supren.
(_Danielo foriras._)
Maljuna Moor. -- Amalio, Amalio, indulgu min!