hir ffordd. Yr ochr arall iddi yr oedd canoedd o fwdgabane, a dynion yn
ymolchi ynddi ac yn yfed o honi. Yr ochr hyn iddi yr oedd gerddi
gorwych, pyrth henafol yn arwen i mewn i balase teg, ac hyd y’nod i hen
furddyne adfeiliedig. Gwelwn ambell i fad afrosgo’n croesi, ac weithie’n
glynu’n yr hesg. Tyfe’r hesg yn dew ac yn uchel dros rane o’r afon,—mor
dew ac mor uchel nes cuddio peryg’ i’r ymdrochwyr a’r gwehynwyr dwfr.
Welwch chi’r tamed tywyll acw sydd yn edrych fel darn o bren pwdr
y’nghanol y llafrwyn? Ha! dyna fe’n symud, ac yn llithro’i lawr i’r
dw’r. Beth yw hwna, _Moses_? Dyna un o grocodilied yr afon, y rhai a
ddeuant i lawr can ised a hyn yn amser newyn, a’r rhai a addolir gan y
bobl fwya’ anwybodus, fel na wnant ddim iddynt i achub eu bywyd eu hun
na bywyde eu gwragedd a’u plant.
Ar ol teithio tair milldir neu ragor gyda glàn yr afon, troisom i fewn i
erddi’r Brenin. Maent yn eang ac yn ffrwythlon, ond mor afler a’r tamed
gardd sydd genyf fi y tu cefn i’r tŷ lle’r wyf yn byw. Ceir ynddynt goed
palmwydd wrth y miloedd, yn enwedig y _date-palm_. Tŷf y rhai’n yn
dalion iawn. Mi weles ddynion yn rhedeg i fyny i’w brige ucha’ fel
gwiwerod, i’w talfyru. Rhwymant wregys cryf am eu canol, ac am y pien,
ac esgynant mewn cyfres o herciade. Mae yma hefyd nifer fawr o goed
ffigys a banane. Nid hir y buom cyn myn’d i’r Amgueddfa i wel’d y cyrff
fu’n gorwedd ar yr estyll yn y Bedde Tanddaearol. Ni ddeil hon i’w
chymharu âg Amgueddfa _Ghizeh_, yn _Cairo_. Ei phrif nodwedd oedd
hyfdra’r swyddogion ofalent am dani. Codent dreth arnoch am gael anadlu
’mron, a bu gorfod i mi siarad tipyn o _Gymraeg_ â hwy cyn iddynt dewi,
er mawr ddifyrwch y cadben. Cafodd amgenach dylanwad arnynt hwy nag a
gafodd ar hen sipsiwnen wrth draed y _Pyramidie_, am yr hon y cewch
glwed eto. Bu’r hen iaith o fantes anrhaethol i mi ragor na siwrne. Yr
oedd y cnafon yn deall acen a goslef y _Sais_ a’r _Ffrancwr_; ond nid
oedd ganddynt syniad am dafodieth Cwm _Rhondda_, a gosodwn y diffoddydd
arnynt mewn byr amser.
Aethom allan i’r wlad drachefn, o dan gysgod y palmwydd am filldiroedd,
nes d’od i _Ramle’_, un o faesdrefi _Alecsandria_. Dyma lle mae’r
bendefigeth yn byw, a braf yw eu byd. Erbyn hyn yr oedd yn dechre’ nosi,
a throisom yn ein hole. Pan gyrhaeddasom y llong, yr o’em ein dau mor
newynog a bleiddied ar amser eira, ac mor flinedig a phlant sy’n talu
’mlaen am eu gwely wrth chware’ ar hyd y dydd.
A d’wedwch chwi os na fum yn crwydro y diwrnod hwnw.
[Illustration]
PENOD XV.
*
YN Y TREN I GAIRO.
MAE gwel’d trên yn yr _Aifft_ yn ysbeilio’r wlad henafol hono o swm nid
bychan o’r gogoniant gysylltir â hi’n gyffredin, ac â phob gwlad o’i
bath. Bid siwr, ceir ynddi gamelod ac asynod, ychen a dromedaried,
y’nghyda phedwaried cyffelyb; ond ceir ynddi drên hefyd, ac y mae hwnw’n
Gorllewineiddio pethe’n anghyffredin. Ac eto, oni bai am y trên, sut y
galle teithwyr glirio cyment o dir mor ddidrafferth, a gwel’d cynifer o
ryfeddode mewn can lleied amser? Yr oedd y pryd hwnw’n rhedeg i
_Cartŵm_, pellder o ddwy fil o filldiroedd; ac y mae wedi rhedeg bwer
y’mhellach oddiar hyny. Tebyg yw na orphwysa mwy nes y tramwya o eitha’r
Gogledd i eitha’r De. Pan yn codi tocyn o _Alecsandria_ i _Cairo_, mi
ofynes o gywreinrwydd pa faint a gostie tocyn o _Alecsandria_ i _Cartŵm_
un ffordd: a be’ feddyliech oedd yr atebiad? “_Deg punt ar hugen!_” Mi
wnes fy meddwl i fyny’n union taw gwell i mi oedd peidio myn’d mor bell
a hyny y tro hwn, gan’ad sut y bydde wed’yn. Gorwedda dros chwech ugen
milldir o dir gwastad i’r llygad rhwng _Alecsandria_ a _Cairo_, a
rhedasom y pellder yna, neu rhedodd y trên a ni, mewn teirawr, yn gwneud
cyfartaledd o ddeugen milldir yr awr. Pan gofiwch nad yw’r peiriant na’r
peirianwyr i fyny y’mhopeth ag eiddo’n gwlad ni, chwi gydnabyddwch ini
redeg yr yrfa’n òd o ebrwydd. Mi dybia’ fod y daith hon yn werth penod,
ac felly cychwynwn yn ddiymdroi.
Codir y tocyn o’r tu allan i’r orsaf: ni cheir mynediad i mewn hyd y’nod
i’r ystafell aros, heb sôn am y platfform, heh docyn teithio. Hyny yw,
at wasaneth teithwyr, a theithwyr yn unig, mae’r orsaf yn _Alecsandria_.
Cyflwynaf y wers i awdurdode rheilffyrdd y wlad hon. Nid yw _Cairo_
cystal. Mae tri dosbarth yn perthyn i drên yr _Aifft_ fel trên _Lloegr_,
gyda hyn o wahanieth,—nid yw’r trydydd i’w gael gyda’r cyntaf a’r ail.
Ymffurfia hwnw’n drên ar ei hen ei hun. Ce’s gip arno pan yn aros yn un
o’r gorsafe, a thebygwn ef yn fy meddwl i drycie dâ’r T. V. R. ugen
mlynedd yn ol! Es i fewn i gerbyd o’r ail ddosbarth. Mae tri neu bedwar
o’r rhein mor agos gysylltiedig â’u gilydd, fel y gellwch gerdded yn
gysurus o un pen i’r naill i’r pen arall i’r llall. Mae llwybr i’w gael
o bwrpas i’r perwyl. Rhwng pob cerbyd mae platfform isel, i fyny’r hwn
yr ewch wrth fynd i fewn, ac ar yr hwn y gellwch sefyll, os dewiswch, ac
os na thry eich pen yn _Brotestant_, c’yd ag y mynoch, yn yr awyr
agored, ac heb ddim rhyngoch a’r wlad oddiallan. Bum yn sefyll arno
droion am amser hir, a mi dd’wedaf wrthych yn union pa’m.
Yr oedd y trên yn llawn o deithwyr, ac ni fum yn cyd-drafaelu â
theithwyr rhyfeddach yn fy nydd erioed. Brodorion y wlad o’ent gan
mwya’, yn dduon, a melynion, a chochion,—a budron hefyd lawer o honynt.
Eisteddent ar y sedde a’u traed odditanynt fel teilwried, ac ysmygent
sigreti’n ddidor. Ychydig sylw wnaent o’u gilydd, a llai fyth o’m siort
i, os na fydde eisie tân arnynt; dïolchent am fatsen fel pe bai
ffortiwn. Bum am ysbed heb wel’d neb arall, a thybiwn taw myfi oedd yr
unig ddyn gwyn yn y lle,—er y gell’sid ame’ fy lliw ine. Ond mi gwrddes
â dau _Ellmyniad_ yn fuan ar fy hynt drwy’r cerbyde, y rhai a edrychent
can wyllted a geifr ar darane. Yr o’wn wedi eu gwel’d o’r blaen
y’ngerddi’r Brenin yn _Alecsandria_. Wrth eu clywed yn ymddifyru gyda’r
“ch,” mi ofynes iddynt yn _Gymraeg_:
“Ai sych yr ymbesychasoch?”
Ond edrych arnaf mor hurt a lloi a wnaent. Treies wedy’n:
“Ai chwech-a-chwech yr un a roisoch am berchyll bychen cochion eich hwch
goch chwychwi a’ch chwaer?”
Bobl anwyl! Dyma’r gafod greulona’n dilyn mewn atebiad, nes y bu gorfod
i mi droi at ryw hen “shêch” a eistedde gyferbyn â mi am amddiffyniad,
yr hwn oedd yn dangos ei ddanedd fel pe’n deall y cwbl.
Yr oedd digon o ffenestri yno i foddloni ffatri, ac yr o’ent oll yn
agored. Y canlyniad oedd fod y gwynt mwya’ dïarbed yn tramwy pob cwr o’r
trên, yn cario lon’d ei gôl o dywod, ac yn ei daflu i’ch llyged ac ar
draws eich dillad mor ddiseremoni a phe baech wedi rhoi archeb am y
cwbl. Lle ofnadwy ydoedd i ddyn oedd yn ferthyr i’r ddanodd! Weithie, fe
ddeue’r gwynt gyda’r fath ruthr direidus nes dynoethi’ch pen, oni
fyddech ar eich gwyliadwrieth. Gwnaeth hyny â mi siwrne, a bu mor
anfoesgar a bwrw fy nghapan i wyneb yr hen “shêch” y sonies am dano. Bu
raid i mi wneud ymddiheurad i hwnw drosof fy hun a’r gwynt, a’r aberth
cymod oedd haner dwsin o “fatsus.” Dyna pa’m y safwn am ysbed ar y
platfform, i gael llai o wynt a mwy o gysgod. Ond ’roedd yno ddigon
wed’yn i droi meline Sir _Fôn_ bob un! Gwell oedd peidio ffraeo âg ef,
oblegid yr oedd meddyginieth yn ei esgyll oddiwrth wres a phob
drwg-arogl.
Yn rhyfedd iawn, ni welwn un o’r “rhyw deg” yn un man wrth gychwyn, dim
ond dynion geirwon lle bynag yr awn. Ai tybed fod merched yr _Aifft_ yn
fwy ceidwadol na’r dynion, gan ddewis yn hytrach lynu wrth yr asyn a’r
camel na chymeryd eu llusgo wrth gynffon yr agerbeiriant? Ond cyn cyredd
_Cairo_, mi ge’s allan fod ganddynt hwy eu cerbyd eu hunen, a gwae’r
crëadur y gelwir “dyn” arno fuase’n anturio i’w presenoldeb! Y fath
chwedleua raid fod yn y cerbyd hwnw! Oblegid mae’r foneddiges o’r Dwyren
mor hoff o ’stori ag yw ei chwaer o’r Gorllewin am ei danedd.
Sut yr edrycha pethe oddiallan? Drwy ba fath wlad y teithiwn? Wel, mae
pethe oddi allan mor hynod ag yw pethe oddifewn. Nid trwy ganol caëe
gwair a meusydd llafur, coed a pherthi, mynydde a brynie, heirdd drefi a
harddach pentrefi y teithiwn, fel pe bawn y’_Nghymru_, ond dros
wastadedd o dywod, a mwd, a dwfr,—tywod, a mwd, a dwfr,—tywod, a mwd,
a dwfr. Pasiwn heibio i wmbredd o bentrefi, yn fwy ac yn llai, a ’doedd
dim yn hardd ynddynt i lygad a chwaeth _Cymro_. Tomene o laid wedi
sychu’n yr haul nes bod fel y gallestr—nen y tŷ’n fflat, lle mae
dillade’n crogi, dynion yn gorwedd, a ffowls yn ffraeo—yr ochre wedi eu
rhidyllu bob hyn-a-hyn, y tylle mwya’n golygu’r dryse, a’r tylle lleia’n
golygu’r ffenestri. Plant yn chware’ heb bilin yn eu cylch i’w cloffi—y
mame’n clebran â’u gilydd yn y cywer C dwbl—y gwŷr yn ceisio dal pen
rheswm â’u hasynod a’r asynod y’methu cydwel’d. Ychydig o balmwydd
talion yn ysgwyd eu dail uwch eu pene, a’r amgylchoedd pell ac agos yn
cyfranogi’n bena’ o dywod, a mwd, a dwfr—tywod, a mwd, a dwfr.
Dyna’r pentrefi; a’r unig wahanieth rhyngddynt a’r trefi oedd fod yr
ola’n domene mwy eu maint. Ymsaetha pinacl y “mosc” i fyny o ganol y
pentre’ gwaela’, ac y maent i’w gwel’d yn y trefi draw bron can amled
a’r tai. Heb fod nepell o’r pentrefi agosa’, gwelwn ddarn o dir wedi ei
gau i fewn, a chodiade trefnus a chyfartal dros y rhan fwya’ o hono.
Wedi imi gael esboniad, mi ddealles taw mynwentydd o’ent, y rhai a
gedwir gan yr _Arabied_ lawer glanach na’u tai. I dori’r unffurfieth,
gan fod yn help i’r llygad orphwys, fe ddeue i’r golwg weithie gaëe
gleision o ryw fath o borfa i ddyn ac anifel. Ymddangose’n dehyg i’r
llysie y gelwir “berw’r dw’r” arnynt; a mi weles sacheidie o hono wed’yn
yn _Cairo_ gan yrwyr anifeilied, y rhai a’i bwytaent bob yn ail a’u
gilydd, a’r naill mor awchus a’r llall.
Trwy gydol yr amser yr oedd miloedd o bobl yn pasio i fyny ac i
lawr—llu ar draed, lluaws ar anifeilied, a lluoedd mewn cerbyde o bob
math—a neb yn brysio, ond pawb yn ysgafala. Gwelwn y _Nile_ o hyd, ac
ar y cynta’ cawn fy nyrysu gan ei thröade sydyn a diddeddf. Bron na wnai
imi gredu ei bod y’mhobman yr un pryd. Ond pan gofies fy mod y’myn’d
drwy ei _delta_, a bod iddi saith tafod o’r pen meina’ i’r pen lleta’,
sef o _Gairo_ i’r môr (yn ol yr Ysgrythyre), darfyddodd fy nyryswch yn y
fan. Yr afon ryfedda’n y byd yw’r _Nile_. Yr un ffurf yn union sydd i’r
_Pyramidie_ ag sydd i _ddelta_’r afon: ai tybed taw oddiwrth yr ola’ y
ca’dd cynllunydd y blaena’ ei syniad? Tra’r o’wn mewn syn-fyfyrdode o’r
natur yna, dyma gyffro y’mysg y teithwyr—mae’r trên yn arafu—ac heb
ragor o ragymadrodd, ce’s fy hun y’ngorsaf _Cairo_. Yn siwr i chwi, nid
wyf bell o dŵr _Babel_ o ran lle nac amser. Nid oedd genyf ond un
celfigyn yn fy llaw, eithr ymestyne cant o ddwylo duon am dano. Yr oedd
pawb yn siarad ond myfi, ond yr wyf y’meddwl taw myfi oedd yr unig un
oedd yn gwrando. Syllwn hefyd o’m cwmpas yn bur bryderus am y gŵr oedd
wedi addo fy nghyfarfod; a phan oedd fy nghalon ar fin cychwyn ei thaith
i lawr i gym’dogeth f’esgidie, clywn rywun yn gwaeddi:
“Ai _Cymro_ ydych?”
[Illustration]
PENOD XVI.
*
CAIRO WEDI’R DYDD.
CYMRO o’r un enw a mine ddaeth i’m gwaredu o ddwylo’r _Arabied_
y’ngorsaf _Cairo_, ac i mi yr oedd fel angel Duw. ’Does dim dwyweth nad
oedd y giwed haerllug wedi ffroeni diniweidrwydd cyfleus o gwmpas fy
mhersonolieth i, a fy mod wedi cael fy marcio allan ganddynt fel aderyn
hawdd i’w blyfio; ac er fy mod yn ceisio gwneud gwep gâs, gwyddwn yr un
pryd taw methiant cywilyddus ydoedd. Haws genyf gredu fy mod yn edrych
yn debycach i ddafad ar goll, nag i lew wedi ei yru yn erbyn y wàl. Gwn
fod mwy o’r ddafad nag o’r llew yn f’esgyrn. Bachgen o _Gynarfon_ oedd y
Moses hwn, ac aelod yn _Salem_; ac er na fydde’i weinidog byth yn
ymwel’d ag e’, yr oedd ganddo ef “olwg” ryfeddol ar ei weinidog, a
siarade am dano hyd at ei addoli bob tro y cai gyfle. Cynorthwywr ydoedd
y’ngwasanaeth brawd fy nghymwynaswr _o Alecsandria_; ac er i hwnw fod
mor garedig i mi ag oedd modd, synwn i ddim na thynodd ei frawd yn
_Cairo_’r “shein” o hono, Hwyrach iddo gael gwell cyfleusdra. Yr oedd y
ddau’n gyfranog yn y gwaith o anfon “Jones bach” i’m cyfarfod; a bendith
ar eu pene.
[Illustration: _PONT DROS Y NILE._]
Mi fydde’n dda gen i fod yn help i roi anfarwoldeb i’r bechgyn o
_Gairo_. Ni wyddwn am danynt cy’myn’d yno, ond nid aeth diwrnod heibio
wed’yn nad y’nt wedi bod yn fy nghôf ac yn fy nghalon. Yr oedd yna
wahanieth dybryd rhyngddynt, ond yr oedd pob un o honynt yn garedig yn
ei ffordd ei hun, ac am y caredica’. _Jones_ oedd yn cael ei ollwng
amla’ hefo mi, am ei fod yn “Sentar” fel fine. Bachgen glân ei groen a’i
siarad oedd efe—gwisgi ar ei droed a’i dafod—ei bersonolieth yn
f’adgofio o _Towyn_ a’i “arian byw”—y’medru siarad â’r brodorion fel un
o honynt hwythe—ac yn gwybod am bob “twll a chornel” yn y ddinas cystal
a’r trempyn o gi mwyaf afradlon y tu fewn i’r lle. Bu’n waredwr i mi
ragor nag unweth ar ol y tro hwnw’n yr orsaf, ac ni f’aswn iached fy
nghroen na llawned fy llogell yn gadel _Cairo_ oni bai am dano ef. Un o
ardal _Gwrecsam_ oedd _Roberts_, ac ni che’s ei gwmni ef ar ei ben ei
hun, fel y ddau arall, ond bob tro’n un o’r tri. Dipyn yn dỳn ar ei
’piniwn oedd _Roberts_, ac mi a’i gweles siwrne agos a d’od a ni i
drybini go gâs oherwydd yr elfen amlwg hono yn ei natur. Ac eto, fe
ddeue i fyny fel corcyn i wyneb y dw’r pan fydde pobpeth y’myn’d i brofi
ei fod i lawr yn y gwaelod er’s meityn. Collasom y ffordd un noson, ac
er y myne _Jones_ a’r brawd arall taw i’r cyfeiriad yma y dylasem fyn’d,
yr oedd ewyllys _Roberts_ yn gryfach na’r ddau, ac i’r cyfeiriad acw’r
aethom. Wedi bod yn crwydro “drwy leoedd geirwon, enbyd iawn,” yn chwŷs
ac yn lludded—_Roberts_ yn ei brasgamu o’n blaen, _Jones_ a mine’n
tuchan ar ei ol, a _Huws_ yn murmur anatheme wrth ein sodle—am awr o
amser, cawsom afel ar ein lledred o’r diwedd; ac ebe _Roberts_ mor
hunan-feddianol a bricen—
“_Fi oedd yn reit, boys, drwy’r cwbwl!_”
—yr un fath yn union a phe na baem wedi bod wrthi bum’ munud. Yr oedd
ganddo allu rhyfeddol i ddisgyn ar ei draed o bob d’ryswch yn y byd. Yr
olaf, ond nid y mwya’ dibwys o’r tri, oedd _Huws_—hamddenol, ’smala,
gogleisiol ei sylwade, a mwy o stoicieth y Gorllewin yn perthyn iddo nag
o nwyd y Dwyren. Ni weles ef yn cael ei gynhyrfu ond siwrne, pan y
rho’wd iddo ychydig o dybaco’r _Hen Wlad_ ar ol bod “yn haner starfio’i
hun ar sychddail llwydwyn yr _Aifft_.” Mi gredes yn siwr y b’asai’n cael
ffit y pryd hwnw. Dyna’r “tri llanc” wnaethant i mi deimlo’n rhydd a
chartrefol y’nhir y caethiwed, ac y mae iddynt le cysurus yn ymyl y tân
ar aelwyd gynes fy nghalon.
I ddychwelyd i’r orsaf. Ni fu _Jones_ chwinciad cyn gwasgaru fy
mhoenwyr, a myn’d a mi mewn “bus” reit gyffredin i’r gwesty lle’r o’wn i
aros. Yr oedd hwnw’n cael ei alw ar enw _Bryste_—pa’m, nis gwn: _Hotel
Bristol_, yn ol dull _Ffrainc_ o siarad. _Groegwr_ oedd yn ei gadw, a’i
enw yn cynwys y rhan fwya’ o lyth’rene’r wyddor. Ar ol ymolchi, ac
ymdrwsio, ac ymborthi, aeth fy ffrind a mi i wel’d ychydig o’r lle, ac
yr oedd genym brydnawn cyfan wrth ein cefne.
I gychwyn, croesasom bont hir-lydan oedd wedi ei bwrw dros y _Nile_,
oblegid nid oedd yr afon eto wedi fforchogi’n saith tafod. Cewch gip ar
y bont yn y darlun gerllaw. Pwysasom am dipyn ar wàl y _barracks_, lle’r
oedd nifer fawr o filwyr y’myn’d dan ddysgyblaetb. Yna troisom i’r dde,
a cherddasom dan gysgod y palmwydd, allan o dwrw a gwres yr heolydd,
y’nghanol y golygfeydd mwyaf atdyniadol i lygad gŵr o wlad machlud haul.
Draw gwelwn dẁr o _Ewropied_ yn chware’ _cricket_, a’u dillad gwynion yn
disgleirio’n yr haul, heb hidio botwm am _Rudyard Kipling_ na neb. A
pha’m lai? Ar bob llaw ini yr oedd y “gamŵs” yn talu treth am ei
fodoleth. Y “gamŵs” sy’n gwneud pobpeth ar y tir i’r llafurwr
_Aifftedd_. Yr enw sydd ar y dosbarth yma yw’r _fellaheens_, meibion y
tir; a d’wedir taw hwy yw hen frodorion y wlad. Mae’r “gamŵs” i’r
_fellaheen_ fel mae’r ych neu’r ceffyl i ffermwr _Cymru_; ’does dim pall
ar ei adnodde. Crëadur onglog, afrosgo ydyw; ei ddefnyddioldeb, ac nid
ei brydferthwch, sy’n ei wneud yn werthfawr. Mae traddodiad gan yr
_Arabied_ am dano. Pan wnaeth Duw y fuwch, cenfigenodd _Satan_ wrtho, ac
aeth ynte i geisio gwneud un debyg; ond be’ ddaeth allan o’i law e’ ond
y “gamŵs!” Wel, gwnaeth beth salach ganweth. Dyna haid o adar yn codi o
ymyl rhyw furgyn, ac yn rhuthro dros ein pene.
“Beth yw rheina, _Jones_?” meddwn.
“Brain,” ebe ynte. A dealles nad yw brain yr _Aifft_ yn dduon, ond
brithion, hyd at fod yn wynion, rai o honynt. Mi dybies yn union taw
dyma lle’r oedd _genesis_ yr “hen frân wen” y canodd _Emrys_ am dani!
Hawyr! oes yma “rasus dynion” heddyw? Beth yw’r ddau slimin main hyn
sy’n rhedeg mor gyson ochr-yn-ochr, a’u gwisg fel pe wedi tyfu am danynt
fel crwyn? Rhedegwyr o flaen cerbyde gwŷr mawr ydynt hwy, druen; a
chyda’r gair, dyma gerbyd gwych yn dilyn, a dau o fonedd y wlad ynddo.
Neges y rhedegwyr ydyw clirio’r ffordd i’r cerbyd, a d’wedid wrthyf y
rhedent ugen milldir yn aml heb aros. Derbyniant gyfloge uchel, ond nid
ydynt byth yn byw yn hir. Pa ryfedd? Rhedant eu hunen allan o wynt cyn
haner eu dyddie. Ond dyma gerbyd heb redegwyr iddo, ac ebe’m cydymeth
wrthyf:
“Craffwch ar y dyn nesaf atoch.” Mi graffes, ac mi dynes fy het iddo, yn
ol yr esiampl a gefes. Cydnabyddodd y cyfarcbiad yn siriol, a gofynes i
_Jones_ pwy ydoedd.
“Arglwydd _Cromer_,” medd ynte. Edryches ar ei ol nes aeth o’r golwg,
oblegid teimlwn yn falch o gael cipolwg ar y dyn sy’n llywodraethu’r
_Aifft_ yn enw _Pryden_, ac wedi gwneud y wlad yr hyn ydyw heddyw.
Gwelwn adeilad aruthrol o’m blaen, yn cael ei gylchynu gan erddi
ardderchog. Hen balas i un o’r teulu brenhinol ydyw, wedi ei droi’n
westy, a gelwir ef y _Ghezireh_. Troisom i fewn i’r gerddi, a buom yno’n
eistedd am awr neu ddwy yn gwrando ar un o’r seindyrf milwrol yn
chware’. Yr oedd y lle’n llawn o ymwelwyr—_Americanied_ gan mwya’.
Yn lle dychwelyd i’r ddinas yr un ffordd ag y daethom, croesasom yr afon
mewn bad bychan, a glaniasom mewn cẁr arall o honi. Drwy ran o’r hen
ddinas y daethom yn ol. Heolydd culion a phelmynt culach, yn llawn o
bobl, ac yn llawnach o nwydde. Bu raid i mi wasgu fy nhrwyn rhwng bys a
bawd bron ar hyd y daith hono—yr oedd yr arogliade mor apeliadol.
Cawsom dipyn o waith pigo’n llwybr o’r afon i’r ’sgwar lle’r oedd y
cerbyde trydanol. Yn ymyl yr afon mae pob bryntni’n byw; a chryn orchwyl
oedd osgoi’r clêr gwenwynig a garient hade marwoleth gyda hwy i bobman,
a’r begeried a ffroenech o draw, a’r cryts a’r crotesi haner noethion a
waeddent “_Backsheesh!_” yn eich gwyneb egred ag _Arabied_ y ’strydoedd
yn eu man perffeithia’. Yr oedd y gwiberod bychen yn pigo’ch sodle bob
cam a roech, a bu raid ini droi arnynt yn sydyn a sarug ragor na siwrne;
a cheid digrifwch nid bychan wrth edrych arnynt yn cwympo draws eu
gilydd yn eu hymgais i ddïanc. Chwardde rhai o’r edrychwyr yn iach am eu
pene, ond cilwgu’n ofnadwy wnai’r lleill.
Erbyn ini gyredd y man y cychwynasom o hono, yr o’em ein dau yn chwŷs
dyferol, ac yn chw’thu fel dau ddromedari.
[Illustration]
PENOD XVII.
*
CAIRO WEDI’R NOS.
GORCHWYL blinedig yw cerdded yno’n hir iawn. Un peth sy’n peri hyny yw,
fod y gwres gyment. Peth arall, nid yw’r dynion sy’n myn’d i’r dwyren am
dro yn gwneud fawr wahanieth yn eu gwisgoedd: o ganlyniad, teimlant yn
fwy oddiwrth y gwres. Temtasiwn i mi oedd gwisgo “mwfflar” yn yr
_Aifft_, yn unig am ei fod yn bechod parod imi y’_Nghymru_. A pheth
arall, ar amsere neillduol ar y flwyddyn, yn enwedig cyn i’r haf dd’od i
fewn, disgyna gwlaw lled drwm; a rhwng y gwlaw a’r deunydd meddal sy’n
cyfansoddi’r ffyrdd, gadewir swm cyfrifol o fẁd trwchus ar ol. Dyma’r
adeg y mae pobl y Gorllewin yn ymwel’d â’r _Aifft_ fynycha’; ac y mae
cerdded ar wadne llyfn o ledr yn y mẁd _Aifftedd_ hwn yn orchwyl sy’n
tynu’r chwŷs ac yn trethu’r dymer. Bron nad ydych y’myn’d gyment yn ol
ac y’mlaen, fel mai ychydig o gynydd ymarferol a wnewch drwy’r dydd. Nid
yw’r brodorion yn teimlo dim oddiwrth yr anhawsder yma, am eu bod yn
droednoeth; a thra byddwn i’n cosbi ’nghorff i gadw ’nghydbwysedd, yn eu
blaen yr elent hwy fel pe baent wedi eu geni mewn mẁd, ac mor gartrefol
ynddo a chŵn yr heolydd. Erbyn pob hwyr, yr o’wn fel un o’r “German
Band” a welir weithie’n cerdded o fan i fan, mor glunhercyn a phe bydde
geny’ gorn dan bob bys.
Ond os am wel’d, a sylwi, a chraffu, a marcio’n fanwl, yr unig ffordd am
dani yw _ar draed_. Mi wnes rai o’m pererindode mwya’ dyddorol yn y modd
hyn. Os na fyddwn wedi blino gormod ar ol bod yn crwydro’r dydd, yr oedd
myn’d am dro gyda’r hwyr, wedi i’r haul fachlud, yn talu am bob
anhwyldeb. Ar draed, rhwng cinio a gwely—cinio gwŷr mawr, cofiwch!—y
gweles ochr seimlyd dinas _Cairo_; ac os oedd rhyw gyment o gariad ynof
tuag at bechod yn flaenorol, yr wyf yn meddwl iddo ddiflanu i gyd y
noson hono. Mi adroddaf i chwi’r helynt.
Yr o’em yn bedwar gyda’n gilydd—pedwar _Cymro_. Yr oedd y bechgyn yn
f’aros tra’r o’wn i’n mwynhau pryd ola’r dydd, ac yr oedd golwg ddoniol
arnynt. Capie cochion ar eu pene, a ffyn yn eu dwylo, eu lwyne wedi eu
gwregysu, a’u lampe wedi —— na, gan gofio, nid oedd lampe ganddynt:
ond parodd eu hymddangosiad i mi feddwl yn gry’ am blant _Israel_ yn
cychwyn o’r wlad y sangwn ei daear y funud hono. Gan mai prin y mae’n
ddïogel i _Sais_ fentro allan yno heb ffon wedi’r dydd, chwaithach
wedi’r nos, cymeres ine un brâff ei gwala; a chan ei bod yn fantes i
gydffurfio â dull y bobl o wisgo hyd ag y mae’n weddus, mi ’stwffies ine
’mhen i gap coch; a dyna ni’n barod i gychwyn. Gwydde’r bechgyn am bob
careg yn y ddinas, ac yr o’ent y’myn’d a mi y noson yr wy’n sôn am dani
i ranbarth neillduol lle’r oedd _Satan_ yn ben a Phechod yn teyrnasu.
Chware’ teg iddynt, rhoisant i mi fy newisiad i fyn’d neu beidio.
D’wedent wrthyf ei fod yn lle garw, ac y byddem yn gosod ein bywyde mewn
enbydrwydd—ond y lleihaem y peryg’ wrth gadw gyda’n gilydd, a taw myfi
fydde’r _Cymro_ cynta’ i fyn’d hefo hwy y ffordd hono, os mentrwn. Ac yn
y blaen. Gan fod y Crëawdwr Mawr wedi rhoi dogn da o ysbryd anturiaethus
yn fy natur, mi es hefo hwy: a’r hyn a weles â’m llyged, a glywes â’m
clustie, ac a deimlodd fy nghalon y noson hono, yr wyf y’myn’d yn awr
i’w fynegi i chwi.
Enw’r lle’r aethom iddo ydoedd “_Wassa_,” ystyr yr hyn yw _cul_. Mae’r
’strydoedd mor gulion fel nad oes eisie breichie _Phineas Fletcher_ o
ddyn i gyffwrdd y ddwy ochr yr un pryd. Y maent hefyd mor llawn o
ddynion, fel y cymer i chwi haner awr i fyn’d gwarter milldir; a chyda’r
anhawsder mwya’ y llwyddem i gadw gyda’n gilydd. Dyma’r darn isela’i
foese yn yr holl ddinas. Yma’r ymgynull lladron a llofruddion: ac yma y
cedwir puteinied o dan nawdd y Llywodreth _Aifftedd_, a chymeradwyaeth y
Llywodraeth _Brydeinig_—merched ieuenc o bob lliw, a bron o bob gwlad a
chenedl, wedi eu cau i fyny fel anifeilied gwylltion mewn ffeue, ac yn
llygadu arnoch drwy fare’r ffenestri. Ceir hwy’n yr oedran tyner o
bymtheg, ïe, a deuddeg, ïe, a _deg_, yn gosod eu hunen yn ebyrth
gwirfoddol i raib a nwyd y crëadur y gelwir “dyn” arno! Yr oedd yn dda
geny’ glywed nad oes byth eneth _Brydeinig_ yn eu plith. Gynted y clyw
Llysgenadwr _Pryden Fawr_ fod yn _Cairo_ neu _Alecsandria_ ferch o’r hen
wlad wedi gadel ei gwasaneth, ae mewn peryg’ o fyn’d ar ddisberod,
ymofynir am dani’n union, a thelir ei llong-lôg yn ol i’w gwlad ei hun
gyda’r cyflymdra cynta’. Gwaedu wnai ’nghalon bob cam wrth wel’d
golygfeydd mor ofnadwy. Ferched ieuenc fy ngwlad! gwerthfawrogwch
gymeriade da, a pheidiwch byth a gwerthu’ch diweirdeb am bris yn y
byd—oblegid pa beth a ro’wch yn gyfnewid am dano?
Yn sydyn, collasom un o’r cwmni.
“B’le mae _Roberts_?” gofyne’r naill i’r llall. Gyda hyny, dyma sŵn
chwibanogl yn disgyn ar ein clustie. Chwibanogl _Roberts_ ydoedd, a
thystio’r oedd fod ei pherchen mewn peryg’, ac y’mofyn ein help. Yn ol a
ni, a buan y cawsom ein cydymeth dewr yn dal pen rheswm a ’beitu haner
dwsin o’r tacle mwya’ digymeriad yr olwg arnynt a welsoch mewn blwyddyn,
y rhai a’i rhwystrent i dd’od yn ei flaen. Nid wy’n meddwl eu bod ar y
cynta’n golygu dim ond direidi, nes iddynt wel’d _Roberts_ yn dechre’
dangos y “bluen wen.” Troisant yn gâs wed’yn; a phan y daethom atynt,
mae’n rhaid cyfadde fod pethe’n edrych dipyn yn ddifrifol yno. Edryche
_Roberts_ ei hun can wyllted a phe b’ase wedi cael ei hun yn y lleuad.
Clebre â hwynt mewn amryw ieithoedd, a digri’ oedd clywed ambell i air
_Cymraeg_ yn cael ei seinio mewn lle ac amgylchiade mor anghartrefol.
Ond ’doedd dim yn tycio. Os dealla’r gwehilion hyn fod arnoch eu hofn,
hwy sydd ben; ond os trowch arnynt heb fenyg ar eich dwylo, hen
gywardied o’r fath waela’ ydynt, a pharotach ydynt i’ch llyfu na’ch
llarpio. Gwelodd _Roberts_ ni’n d’od, a dechreuodd ymwroli: cododd ei
ffon, a dygodd hi i wrthd’rawiad â, chymale duon dau neu dri o
honynt—gwnaethom nine’r un peth â’r lleill; wedi cael _Roberts_ o’u
gafaelion, bygythiasom hwy eilweth, a ehawsom yr hyfrydwch o’u gwel’d yn
slincio’i ffwrdd fel corgwn, a’u cynffone rhwng eu coese. Eto, tybiasom
taw doetnineb ynom oedd cefnu ar y diriogeth hono gynted y gallem.