statige kerk--en van een afgesloten gedeelte van het plaveisel,
om hetwelk waskaarsen brandden en eenigen knielden; en onder welke,
naar men zegt, de Sangreal der oude romancen is bewaard. Toen wij
deze kerk en nog eene andere (de hoofdkerk van San Pietro) hadden
bezichtigd, gingen wij naar het Museum, dat gesloten was. "Dat
beteekende niet veel," zeide hij. "Bah! Er binnen is niet veel te
zien!" Toen gingen wij het Piazza del Diavolo (het Duivelsplein)
zien, dat door den duivel (met geen bijzonder doel) in een enkelen
nacht was gebouwd; vervolgens het Piazza Virgiliana, daarna het
standbeeld van Virgilius--onze dichter, zooals mijn kleine vriend
zei, een oogenblik zijn geest eene vaart doende nemen, en zijn hoed
een weinigje schuin opzettende. Toen gingen wij naar eene akelige
soort van werf eener hoeve, langs welke men toegang verkreeg tot
eene schilderij-verzameling. Op het oogenblik dat de poort van dit
verblijf werd geopend, kwamen er eene groote vijfhonderd ganzen om
ons heen waggelen, en strekten hare halzen uit, en kwaakten op de
akeligste wijze, alsof ze riepen: "O! daar is volk om de schilderijen
te kijken! Ga niet naar boven! Ga niet naar boven!" Terwijl wij
opklommen, wachtten zij, tot een hoop samengeschoold, heel stil bij de
deur, en kakelden daar, eens te hooi en te gras, op halfluiden toon;
maar op het oogenblik dat we ons weer vertoonden, kwamen hunne halzen
weer vooruitsteken als kleine verrekijkers, en begonnen ze een groot
rumoer te maken, dat ongetwijfeld moet beteekenen: "Hoe! wilt ge
alweer heengaan? Wat zegt ge er van! Hoe vindt ge 't!" Zij wachtten
ons af aan het buitenhek en vervolgden ons spottend tot aan Mantua.
De ganzen, die het Kapitool hebben gered, waren, in vergelijking met
deze, niet meer dan zwijnenvleesch in verhouding tot een geleerd
speenvarken. Welk eene galerij! Ten aanzien van een onderwerp van
kunst, zou ik hunne meening zelfs hooger stellen dan de redevoeringen
van Sir Joshua Reynolds.
Nu we weer op straat stonden, nadat we op schandvolle wijze daarheen
waren geëscorteerd was mijn kleine vriend volstrekt bepaald bij de
"Piccolo giro" of kleine wandeling door de stad, welke hij vroeger
had voorgeslagen. Maar mijn inval het Palazzo Tè te bezoeken (waarvan
ik veel had gehoord als van een vreemd en wild gebouw), schonk hem
nieuw leven, en we gingen heen.
Het geheim van de lengte der ooren van Midas zou nog meer algemeen
zijn bekend geworden, ingeval zijn bediende, die het tusschen het riet
uitfluisterde, in Mantua had gewoond, waar riet en biezen genoeg zijn
om het aan geheel de wereld te verkondigen.
Het Palazzo Tè staat op een veenachtigen grond, te midden van
dergelijke plantgewassen, en is voorzeker een van de zonderlingste
plaatsen, welke ik ooit heb gezien.
Niet om zijn treurigheid, ofschoon het droevig genoeg is. Noch om zijne
vochtigheid, ofschoon het zeer vochtig is. Noch om zijn berooiden
toestand, ofschoon die zoo berooid en veronachtzaamd is als een
huis het kan wezen. Maar hoofdzakelijk om de ontelbare nachtmerriën,
waarmede het inwendige (onder andere voorwerpen van eene meer malsche
behandeling) is versierd door Giulio Romano. Daar is een glurende
reus boven zekeren schoorsteenmantel, en er zijn reuzen bij dozijnen
(Titans, die tegen Jupiter strijden); op de muren van een ander
vertrek, die zoo onbegrijpelijk leelijk en grotesk zijn, dat men er
over verwonderd staat, hoe eenig mensch zich zulke schepsels kan hebben
voorgesteld. In de kamer, waarin men er een overvloed van vindt, zijn
die gedrochten met opgezwollen aangezichten en bolle wangen, en alle
soort van verdraaide blikken en ledematen, afgemaald, als wankelende
onder de zwaarte van neerstortende gebouwen, en onder de puinhoopen
bedolven, en rotsmassa's oplichtende, en zich er onder begravende;
terwijl zij tevergeefs pogen de zuilen in stand te houden van zware
zolderdaken, die op hunne hoofden neervallen; en in één woord, hoe
zij alle soort van uitzinnige en duivelachtige vernieling ondergaan
en uitvoeren.
De beelden zijn van eene verbazende grootte, en overdreven tot
den hoogsten graad van onhebbelijkheid; het koloriet is hard en
onaangenaam; en het effect van het geheel doet, naar ik meen, veel
meer dan eenig werkelijk tafereel door de hand eens kunstenaars
voor oogen gesteld, het bloed op geweldige wijze naar het hoofd
der aanschouwers opstijgen. Deze tafereelen, waarvan men kippevel
krijgt, werden vertoond door een ziekelijk schijnende vrouw,
wier voorkomen, naar ik het waag te zeggen, het gevolg is van de
schadelijke uitwasemingen der moerassen. Het was echter moeielijk
zich vrij te houden van de gedachte, of zij niet al te zeer werd op-
en nagejaagd door de reuzen, die haar door verschrikking den dood op
het lijf joegen; haar, die geheel alleen was in dat paleis, dat als
een uitgedroogde regenbak stond tusschen riet en biezen, met al den
nevel, die er buiten omheen hing en er zich aanhoudend omheen bewoog.
Onze wandeling door Mantua vertoonde ons, in bijna elke straat,
eenige buiten dienst gestelde kerk; nu eens voor een magazijn van
koopwaren, dan eens voor niemendal gebruikt; alle op den hoogst
mogelijken graad gebrekkig en verwaarloosd, en op het punt van in te
vallen. De moerassige stad was zoo dof en eentonig, dat de morsigheid,
die er op zat, daar niet scheen gekomen te zijn op de gewone wijze,
maar op hare oppervlakte te zijn bezonken, en aangeslibd als in
stilstaand water. En echter ging er nogal wat handel om, en werd
er nog wat voordeel verkregen; want er waren bogen, waaronder vele
Israëlieten aan de buitenzijde hunner winkels zaten, en hunne stapels
stoffen en wollen goederen en schitterende zakdoeken en snuisterijen
ten toon spreidden, en er in alle opzichten zoo spraakzaam en druk
bezig uitzagen als hunne geloofsbroeders in Houndsditch te Londen.
Toen ik een Vetturino had gekozen uit de nabijzijnde christenen,
die aannam ons in derdehalven dag naar Milaan te brengen, en den
volgenden ochtend met het openen der poorten te vertrekken, keerde
ik naar den Gouden Leeuw terug en gebruikte een lekker middagmaal op
mijn kamer, in een engen doorgang tusschen twee bedsteden, waarover
een rookend vuur en aan de andere zijde eene latafel was. Op den
volgenden ochtend ten zes uur rinkelden wij, in het donker, door den
natte, kouden mist, die de stad bedekte: en vóór het middaguur begon
de voerman (een inboorling van Mantua en omstreeks zestig jaren oud),
den weg naar Milaan te vragen.
Deze leidde door Bozzolo: voorheen eene kleine republiek, en thans een
van de meest verlaten en met armoede bezochte steden; waar de kastelein
uit het ellendige logement--'t was zijne wekelijksche gewoonte (God
zegene hem daarvoor!)--zeer kleine muntstukjes uitdeelde onder een
luidruchtigen troep vrouwen en kinderen, wier lompen fladderden in
den wind en den regen buiten de deur, waar zij te hoop geloopen waren
om zijne aalmoes te ontvangen.
De weg leidde dien dag en den geheelen volgenden door mist, en slijk,
en regen, en wijnstokken, die laag bij den grond waren. De eerste
rustplaats was Cremona, gedenkwaardig om hare sombere kerken, van
tichelsteenen gebouwd, en hare verbazend hooge torens: de Torazzo--om
van hare violen te zwijgen--van welke zij in deze ontaarde tijden
geen enkele voortbrengt; en de tweede Lodi. Toen gingen wij voort,
door nog meer slijk, mist en regen en moerassige gronden, en door
zulk een dikken nevel, dat de Engelschen, die sterk zijn in het
geloof aan hunne eigene grieven, geneigd zijn te gelooven, dat zij
een dergelijken in hun eigen land alléén aantreffen; dit duurde tot
wij de geplaveide straten van Milaan binnenreden.
De nevel was daar zóó dik, dat men evenveel van de torenspits der wijd
vermaarde hoofdkerk kon zien, als stond zij te Bombay. Maar daar wij
er eenige dagen bleven om ons te ververschen, en tegen den volgenden
zomer er weder terugkeerden, had ik ruime gelegenheid den heerlijken
bouwstijl er van in al zijne majesteit en schoonheid te aanschouwen.
Elk christen behoort hulde te doen aan den Heilige die er in rust. Er
mogen vele goede en echte heiligen in den almanak staan, maar San
Carlo Borromeo bezit--als ik bij zulk een onderwerp juffrouw Primrose
[34] mag aanhalen--"mijn warm hart." Hij was een liefderijk geneesheer
voor de zieken, en weldadig vriend voor de armen, en dit alles niet
door een geest van blind bijgeloof, maar als de fiere tegenstander
van geweldige gebruiken in de kerk van Rome: zijne nagedachtenis
vereer ik. Ik vereer ze er niet te minder om, dewijl hij bijna
werd omgebracht door een priester, door priesters omgekocht om
hem voor het altaar te vermoorden, ter vergelding zijner pogingen,
ter hervorming van eene valsche en huichelachtige broederschap van
monniken. De hemel bescherme alle navolgers van San Carlo Borromeo,
zooals Hij hem beschutte! Een hervormingsgezinde paus zou zelfs nu
wel een weinigje bescherming noodig hebben.
De onderaardsche kapel, in welke het lichaam van San Carlo Borromeo
wordt bewaard [35], vertoont een contrast zoo treffend en akelig,
als er in eenige plaats kan worden gezien. De waskaarsen, welke daar
beneden branden, blikkeren en glimmen tegen haut-reliefs (verheven
beeldwerk) in goud en zilver, op kunstige wijze bewerkt door bekwame
handen, en de voornaamste gebeurtenissen voorstellende uit het leven
van den Heilige. Edelgesteenten en edele metalen blinken en glinsteren
aan alle zijden. Door een windas wordt de voorzijde des altaars
langzaam op zijde geschoven, en daarbinnen, in eene prachtige kist
van goud en zilver, ziet men, door albast heen, de gerimpelde mummie
van een man; de priesterlijke gewaden die het versieren, schitterend
als zij zijn van diamanten, smaragden, robijnen en alle soorten van
kostbare en prachtige steenen. De ineengeschrompelde hoop ellendige
aarde, te midden dier groote schittering, wekt meer medelijden dan
indien het op een mesthoop lag. Er is geen straal van weergekaatst
licht in al de schittering en het vuur der juweelen, of hij schijnt
te spotten met de donkere holten, die eens oogen hebben bevat. Elke
draad zijde in de rijke kleederen schijnt slechts voorraad van wormen,
die spinnen ten gerieve van wormen, die in graven voorttelen.
In de oude eetzaal van het vervallen klooster van Santa Maria delle
Grazia is het kunstwerk wellicht meer dan eenig ander ter wereld
bekend: Het Avondmaal door Leonard Da Vinci--waarin de snuggere
Dominicaner monniken eene deur hebben gemaakt, om de bezigheden van
den maaltijd met meer gemak te kunnen volbrengen.
Met het practische gedeelte der schilderkunst ben ik niet bekend, en
heb geene andere middelen om over eene schilderij te oordeelen, dan
wanneer zij de natuur gelijkt en verfraait en bevallige samenstellingen
van vormen en kleuren aanbiedt. Daarom behoeft men mij niet te
gelooven, wat de "behandeling" van dezen of genen meester betreft;
hoewel ik zeer wel weet, (zooals iedereen weten kan, die over de zaak
nadenkt) dat zeer weinig voorname meesters, met eenige mogelijkheid,
in hun leeftijd de helft van de schilderijen kunnen vervaardigd hebben,
die hun naam dragen en die door vele menschen, aanspraak makende op
een goeden smaak, als ontwijfelbaar oorspronkelijke werken erkend
worden. Maar dit tusschen twee haakjes.
Over het Laatste Avondmaal, te Milaan, zal ik alleen opmerken,
dat zij, wat compositie en ordonnantie aangaat, eene wonderschoone
schilderij is, maar dat zij het niet is om hare oorspronkelijke
kleur of hare eigenaardige uitdrukking van eenig gezicht of van
gelaatstrekken. Behalve de schade, welke zij door de vochtigheid, het
verval en verzuim geleden heeft, is het (zooals Bary [36] aantoont) zoo
bij- en overgeschilderd, en nog wel zóó ellendig, dat verscheidene der
koppen volstrekt mismaakt zijn met strepen verf en kalk, smetten, die
er aanhangen evenals wennen en de uitdrukking geheel verwringen. Dáár,
waar de oorspronkelijke kunstenaar de indruksels van zijn genie aan
een gelaat mededeelde, dat hem door eene enkele lijn of toets van
mindere schilders onderscheidde, en hem maakte wat hij was, volgden
broddelaars hem op, scheuren en spleten opvullende en beschilderende,
en die buiten staat waren zijne manier na te bootsen; en zij hebben
er strepen, en wenkbrauwfronsingen en rimpels van hun eigen maaksel
bijgevoegd en het meesterstuk beklad en bedorven.
Dit is eene zoo geschiedkundige daadzaak, dat ik haar niet zou
herhalen, en daardoor de kans loopen van vervelend te worden, had
ik niet een Engelsch heer voor de schilderij opgemerkt, die zich
groote moeite gaf, in zachte stuiptrekkingen (zoo zou ik ze ten minste
beschrijven), te vallen, op het zien van eenige fijne bijzonderheden
van uitdrukking, die er niet meer in aanwezig zijn. Waarom het, voor
reizigers zoowel als voor beoordeelaars, aangenaam en niet meer dan
billijk zou zijn, om eindelijk te begrijpen, dat het volstrekt ééns een
werk van groote verdiensten moet geweest zijn, wanneer, bij zoo weinig
van hare overgebleven oorspronkelijke schoonheden, het grootsche van
de oorspronkelijke teekening thans nog voldoende is om haar naam op
te houden als eene schilderij vol belangstelling en waardigheid.
Wij beschouwden, natuurlijk, ook al het andere bezienswaardige in
Milaan; en het is een fraaie stad, hoewel niet zoo onbedrieglijk
Italiaansch, dat men dit op het eerste gezicht zien zou; evenmin
bezit zij de eigenaardige hoedanigheden van vele steden, die op
zich zelve minder belangrijk zijn. Het Corso, waar de Milaneesche
rijken in hunne koetsen op en neer rijden (en liever dan dit niet
te doen, binnenshuis half van honger zouden willen sterven), is
een allerstatigste publieke wandelweg, door lange lanen van boomen
overschaduwd. In den prachtigen schouwburg, van La Scala werd, na de
opera, een heldenballet opgevoerd, Prometheus genaamd; waar, bij den
aanvang er van, een paar honderd mannen en vrouwen ons sterfelijk ras
voorstelden, zooals het was voordat de verfijningen der kunsten en
wetenschappen, der liefde en der bevalligheden op aarde kwamen om het
te beschaven. Ik heb nooit iets gezien, dat meer effect maakte. In
het algemeen is de gebaren-taal der Italianen opmerkelijker wegens
haar plotselingen en onstuimigen aard dan wegens hare keurige
uitdrukking; maar in dat geval werden de kwijnende eentonigheid;
het matte, ellendige, lustelooze, vadsige leven; de schraapzuchtige
hartstochten en begeerten van menschelijke schepsels, beroofd van dien
geestverheffenden invloed, waaraan wij zooveel verschuldigd zijn, en
aan welker voorstanders wij zoo weinig er voor in de plaats geven,
op eene inderdaad krachtige en aandoenlijke wijze uitgedrukt. Ik
zou het bijna onmogelijk geacht hebben, een zoodanig denkbeeld zoo
krachtig op het tooneel voor te stellen zonder behulp der spraak.
Ten vijf uur des ochtends hadden wij Milaan reeds verlaten, en
vóórdat het vergulde beeld op den top van de spits der hoofdkerk
met den blauwen hemel ineensmelt, vertoonden zich de Alpen voor onze
oogen, als een verwarde hoop van bergtoppen en kruinen, door wolken
en sneeuw omgeven.
Evenwel vervolgden wij onzen koers daarheen, tot het donker werd;
en den geheelen dag namen de bergtoppen, wanneer de weg ze ons van
verschillende kanten deed beschouwen, vreemdsoortige, veranderlijke
vormen aan. De schoone dag spoedde juist ten einde, toen wij het Lago
Maggiore (groote meer) met zijne bekoorlijke eilanden bereikten. Want
hoe grillig en phantastisch het Isola Bella (schoone eiland) ook zijn
moge, het is nochtans schoon. Alles wat uit dit blauwe water opduikt,
omringd door zulk een landschap, moet schoon zijn.
Ten tien uur des avonds kwamen wij te Domo d'Ossola, aan den voet der
bergengte van den Simplon. Maar daar de maan helder scheen en er geen
wolkje in de met sterren bezaaide lucht zweefde, was het geen tijd
om naar bed te gaan, of iets anders te doen dan voort te reizen. Na
dus een weinig uitgerust te hebben, kregen wij een klein rijtuigje,
en begonnen wij naar boven te rijden.
Het was op het einde van November en de sneeuw lag vier of vijf voet
hoog op den gebaanden weg op den bergtop; op andere gedeelten was
de nieuwe laag alreeds dik; de lucht was doordringend koud. Maar
de helderheid van den nacht, en het grootsche uitzicht op den weg,
met zijne ondoordringbare schaduwen en dikke duisternis, en zijne
plotselinge wendingen bij het maanlicht, en het onophoudelijk geraas
van het neerstortend water, maakten de reis bij iedere schrede meer
en meer verheven.
De weg begon, na van de kalme Italiaansche dorpen, die onder ons
in het maanlicht sluimerden, te zijn afgeweken, tusschen de sombere
boomen te loopen, en kwam na eenigen tijd in eene barre, steile en
moeielijk te genaken streek, waar het maanlicht helder en schitterend
scheen. Trapsgewijze werd het geraas van het vallend water luider; en
het wonderbare spoor, na den stroom op eene brug te zijn overgestoken,
schoot tusschen twee hechte, steile rotsmuren, die het schijnsel
der maan geheel uitsloten en alleen eenige weinige sterren lieten
schijnen in de nauwe streep van den hemel er boven. Maar ook dit
ging teloor in de diepe duisternis van een hol in de rots, waardoor
de weg gegraven was; daar de verschrikkelijke waterval er vlak onder
klaterde en donderde, met zijn schuim en zijne wateren, die als een
nevel voor den ingang hangen. Uit dit hol opnieuw in het maanlicht
komende, en over eene vreemdsoortige brug gaande, kruipt en wendt de
weg zich opwaarts, door de bergengte van Gondo, woest en grootsch,
boven eenige beschrijving verheven, met bevallige uitziende afgronden,
die aan beide zijden in de hoogte rezen en elkander bijna boven onze
hoofden ontmoetten.
Zoo trokken wij den geheelen nacht, langs den ruwen weg, al hooger en
hooger, zonder ons een oogenblik vermoeid te gevoelen, verloren als
wij waren in de beschouwing der donkere rotsen, der verschrikkelijke
hoogten en diepten, der zachte sneeuwvelden, die thans tusschen spleten
en holen lagen, en de trotsche stroomen, die eensklaps in den diepen
afgrond nederstortten.
Met het aanbreken van den dag bereikten wij de sneeuwvelden, waar een
scherpe wind vinnig woei. Na met eenige moeite de bewoners opgeklopt
te hebben van een houten huis, dat in deze eenzame plaats stond,
en waar de wind akelig omheen huilde, en de sneeuw wegblies en
deed rondwarrelen, kregen wij een soort van ontbijt in eene kamer
vervaardigd van ongeschaafde planken, maar goed verwarmd door middel
van eene kachel en goed ingericht (zooals het ook noodig was) om de
zware stormen er buiten te houden. Nadat er eene slede gereed was en
vier paarden er voor gespannen waren, trokken wij verder, de sneeuw
doorploegende. Steeds opwaarts; maar nu in de koude morgenlucht,
die door de groote witte woestijn, waar wij doorreisden, duidelijk
en helder werd.
Wij waren op den top van den berg: vóór ons was het ruwe houten kruis,
dat zijne grootste hoogte boven de oppervlakte der zee aanduidt--toen
de stralen der opkomende zon plotseling op de smeltende sneeuw vielen
en haar een donkerroode kleur deden aannemen. Het grootsche van dit
eenzame tooneel vertoonde zich toen ten top zijner verhevenheid.
Toen wij zoo voortgleden, kwam er uit het godshuis, door Napoleon
gesticht, een troep reizende landlieden, met stokken en knapzakken,
die er hadden overnacht. Zij werden verzeld door een paar monniken,
hunne gastvrije verzorgers, die langzaam met hen voortstapten om
hun gezelschap te houden. Het was prettig hun een goeden morgen te
wenschen, en aardig ze een goed eind wegs na te staren, ten einde te
zien hoe ze naar ons omkeken, en, als een van onze paarden struikelde
of viel, dadelijk weifelden of zij al of niet zouden terugkeeren, om
ons te helpen. Maar het was dan weder spoedig op de been, door de hulp
van een ruwen voerman, wiens span hier ook was blijven vastzitten,
en toen we hem tot vergelding uit dien tegenspoed hadden geholpen,
verlieten wij hem, daar hij langzaam naar hen heen zwoegde, en gingen
gemakkelijk en snel voort, langs den zoom van een steilen afgrond,
tusschen de pijnboomen die op den berg groeiden.
Toen wij kort daarop weder in het rijtuig waren, begonnen wij snel
den berg af te rijden, onder eeuwige ijsbergen komende, die den vorm
hadden van boogvormige galerijen, van welke eene menigte ijskegels
neerhingen; boven en onder schuimende watervallen; in de nabijheid van
schuilplaatsen, en galerijen om er opkomende gevaren te ontgaan, door
holen, over welker boogvormige zolderingen de sneeuwvallen in de lente
heenglijden, en zich in de niet doorzochte kloof daar beneden begraven;
naar beneden, over hooge bruggen en door schrikbarende ravijnen: eene
kleine afgescheiden plek in de uitgestrekte en woeste tooneelen van ijs
en sneeuw en monsterachtige granietrotsen. Naar omlaag door den diepen
bergpas van Saltine, waar men verdoofd wordt door den stroom, die
tusschen de naakte rotsblokken, in het vlakke land, daar ver omlaag,
woedend naar beneden valt. Naar omlaag langs heen en weer slingerende
wegen, en liggende tusschen een hooger en een lager gelegen afgrond,
naar warmer weder, kalmer lucht, en liefelijker landschap, tot wij
de kerken en kerktorens van eene Zwitsersche stad, met metaal gedekt,
met roode, groene en gele kleuren als goud en zilver vóór ons in den
dauw en den zonneschijn zagen glinsteren.
Daar de onderwerpelijke herinneringen alleen Italië betreffen,
en het dus mijne zaak is, zoo snel als mogelijk is daarheen terug
te hollen, wil ik (hoewel ik degelijk de verzoeking er toe gevoel)
niet vermelden, hoe de Zwitsersche dorpen, groepsgewijze liggende
aan den voet van reusachtige bergen, er uitzien als speelgoed;
en hoe verward de huizen opeengehoopt en opgestapeld zijn; of hoe
de straten er nauw zijn, om den huilenden wind des winters geen te
grooten toegang te verschaffen; en hoe de gebroken bruggen door de
woedende stroomen, in de lente plotseling van banden ontslagen waren
medegesleurd. Of hoe daar boerinnen waren met groote, ronde, bonte
kappen, die als zij het venster uitkeken en alleen het hoofd deden
zien, het voorkomen hadden eener bevolking van zwaarddragers van
den Lord Mayor te Londen; of hoe schoon de stad Vevay zich voordeed,
aan het bekoorlijke meer van Genève gelegen; of hoe het standbeeld
van St. Pieter, in de straat van Freyburg, den grootsten sleutel in
de vuist klemt, die er ooit is gezien; of dat Freyburg beroemd is om
de twee hangbruggen en het groote orgel der hoofdkerk.
Of hoe tusschen die stad en Bazel de weg als een doolhof loopt,
tusschen welvarende dorpen van houten hutten, met overhangende
rieten daken en lage, vooruitstekende vensters, beglaasd met kleine,
ronde vensterruiten als drieguldenstukken; of hoe er in elk klein
Zwitsersch erf, met de kar of wagen, zorgvuldig naast het huis onder
dak geplaatst, en het tuintje, pluimgedierte en de groepen van kinderen
met blozende wangen, een voorkomen van welvaart heerschte, dat, na
Italië te hebben gezien, zeer nieuw en zeer streelend was; hoe de
kleeding der vrouwen weder veranderde, en er geen zwaarddragers meer
waren te zien, maar in plaats daarvan, zich helderwitte borstlappen, en
groote, zwarte, waaiervormige gaasachtige kappen in menigte vertoonden.
Of hoe bekoorlijk de streek was in de nabijheid van het Jura-gebergte,
met sneeuw besprenkeld, door de maan verlicht en met de muziek van
het neerstortende water; of hoe, onder de vensters van het groote
hotel de Drie Koningen te Bazel, de gezwollen Rijn met snellen loop
en groene kleur voortstroomde; of hoe hij te Straatsburg, even snel
maar minder groen, en, naar men zegt, lageraf mistig was: en dat hij,
zóó laat in het jaar, eene veel minder zekere reisbaan opleverde dan
de groote weg naar Parijs.
Of hoe Straatsburg zelf met zijne prachtige, oude, Gothische hoofdkerk
en ouderwetsche huizen, met hunne spitse daken en gevels, eene kleine
galerij van vreemde en belangwekkende gezichten opleverde; of hoe
er binnen in de hoofdkerk, tegen den middag, eene menigte menschen
verzameld waren, om het beroemde uurwerk in beweging te zien, bij het
slaan van het middaguur. Hoe bij het slaan daarvan een geheel leger
van poppen eene menigte vernuftig bedachte bewegingen verrichtten; en
hoe, onder deze, een groote kunstmatige haan, die op den top stond,
twaalf maal luid en helder kraaide. Of welk een wonderlijk gezicht
het opleverde, hoe die haan groote moeite deed om te klapwieken en
zijn hals uit te rekken, maar blijkbaar geen verband had met zijne
eigen stem, die een groot eind lager uit de klok voortkwam.
Of hoe de weg naar Parijs, een enkele zee van slijk was; en vandaar
naar de kust, door eene ingevallen harde vorst, een weinig beter
werd. Of hoe Dover's duinen een behaaglijk gezicht opleverden, en
Engeland zoo verwonderlijk lief er uitzag--ofschoon het, dit dient
erkend, op een winterdag donker en kleurloos is.
Of hoe het, een paar dagen naderhand, koud was bij het weder
oversteken van het Kanaal, met ijs op het dek en tamelijk veel
sneeuw in Frankrijk; of hoe de postkoets door de sneeuw krabbelde,
in de heuvelachtige streken door een aantal moedige paarden op een
klein galopje voortgetrokken; of hoe er, vóór 't dag was, buiten
het plein van het postkantoor te Parijs, zonderlinge avonturiers in
hoopen lompen, met kleine harken, in de besneeuwde straten rakelden,
om naar prullen en vodden te zoeken.