Alles wie foarby! De frjemde foetstappen ûnthilligen net mear syn
túntsje, de frjemde stimmen net mear syn keammerke. Hja hiene taksearre
en wardearre, yn ’e bynten kerfd en oer it minne kousolderke krûpt, yn
’e stoellen om môchgatsjes socht en it ienichste bistje bitûmke—nou
wierne hja foldien.—It húske fen Sjoerd Meinses wie op ’e bûrden kaem;
nimmen hie safolle minslik gefoel, om him stibelearje to wollen, selst
Aen Claeses net, ho-t Luts him ek oanpûnde en Sjoerd Meinses syn húske
gyng foart, syn bistje, syn bytsje kreas húsrie, for trije jier mei
safolle hoop by-inoar koft en hy bleau de joune allinne oer yn it lege
hûs, it hûs fen in oar....
Hy suchte net en hy snokte net, hy seach net iens yn ’e lege keamer om,
mar bleau stean, der-t er stie. Hwerom ek, hwerta?
Dizze lêste slach hie him fornietige. Mennichien fen ’e geseten ljue
krige der letter wol bikrûping oer, dat hja hjar do net hwat mear oan
him gelegen lizze litten hiene, mar it brânizer fen ’e gjirrigens
skroeide ek al ring hjar herte wer ticht. Elkmis for himsels, tochten
hja wysgearich. Hja koene it dochs net helpe, dat der wer in earme noch
ûngelokkiger waen wie, as hy al wie. Hwat kin sokken in minskelibben
skille, as de jildpong mar fol bliûwt!
Tsjin ’e joun gyng Sjoerd Meinses nei de bûrren ta om ôfrekken mei
dizze en gene to hâlden, in skimme fen alear, de klean rûm om ’e
meagere lea en skurf, nou ’t der gjin krekte frouljueshân mear wie,
dy-t byienhâldend op alles taseach.
„So?” sei dokter, do-t hy der earst hinnegyng mei in swiere mûtse op.
„So, Sjoerd Meinses, gien’ sitten. Hiene jy boadskip?” en mei ien blik
fen syn skerpe eagen seach hy de wanhoap, dy-t der skreauwn stie yn dy
eagen—de smert, hwer it herte yn dit sterke omskot fen forbûke wie.
„Ik scoe de rekken fen Doet bitelje,” sei Sjoerd Meinses mei in sucht
en helle de koperen tabaksdoaze út ’e bûs. „Wol dokter it mar ris efkes
neisjen, hofolle as ’t is?”
Wylt dokter him omkearde nei syn skriûwtafel ta, fielde Sjoerd Meinses
for ’t earst, ho warrich as hy wie. De kreft bijoech him súver
alhielendal en hy siet roungear yn ’e greate briedstoel, dy-t dokter
him taskouwd hie en seach longerjend nei it pantsjefol kofje, dat
doktersfaem op in lyts bledtsje yn ’e keamer brochte. Ungemirken wei
drukte dokter nochris op ’e skelle, do-t hy dizze warrige blik yn ’e
gaten krige en sei tsjin ’e faem, dy-t der al ringen oankaem: „Noch in
kop kofje en in stik koeke, Ant.”
„Bêstich!” andere de tsjinstige en futtele foart op everlastene
pantoffeltsjes.
„En nou.... hjir ha ’k it rekkentsje for jo,” sei hy en joech Sjoerd
Meinses in foech snipeltsje pompier oer mei in bidroefd bytsje sifers
en fiif goune en in dûbbeltsje derûnder.
Sjoerd Meinses krige it oan, biseach it ris, kearde it om en om en sei
einliks forslein: „Dat’s in forsin, dokter. It moat grif fyftich goune
en in dûbbeltsje wêze. Safolle hie ’k ek al meinaem,” en hy telde twa
goudene willemkes, in pompierke en twa ryksdaelders op ’e tafel út, syn
lêste jild—as hy mei Gjerrit winkelman en ’e kûper ôfrekkene hie.
Dan koe hy wer fen foaren oan bigjinne en syn hiele libben sparje, om
oait wer safolle by-inoar to krijen.
„Hark ris Sjoerd....” sei dokter hastich.... „tochten jy nou einliks,
dat ik jimm’ it lêste jild ôfhelje scoe? Wel man, ik scoe my for mysels
skamje, sjedêr! It is fiif goune en dermei út en doch nou dat jild mar
gau oan kant.”
Sjoerd Meinses wist net, hwat hy scoe. „Ik mien ’t,” sei dokter mei in
goelik glimke, „dat jild is mines net.... Kom, drink ris op,” fitere hy
him oan, do-t Sjoerd Meinses mei triljende hânnen it jild wer opbirgen
hie en nou nei de groun stoareage. „En scill’ jy nou nei jo âld-omke
ta, safolle as setboer?” frege hy.
Sjoerd Meinses stiek de holle op. „Der ha’k my al nei set, dokler,”
andere hy en krekt ef bisefte hy nou earst, hwat dokter, in
nij-ynkomling, dy-t noait hwat fen him hawn hie—joun for him diich—liet
hy der hastich op folgje: „Hwat hat dokter in goed dien oan my!....
Wist ik mar, ho-t ik bitankje kin! mar wy minsken ha der to min ta
leard, dokter.... om to úterjen, hwat wy fiele.... Mar as dokter ris
forlegen is om ’t ien of oar.... ik stien klear for jimm’.”
„Dat’s bêst,” sei dokter. „Fen in man as jo hie ’k sa’n tank
forwachte.” Hy wiste, dat Sjoerd Meinses nou altyd for him klear-stean
scoe—it wie in man fen syn wird. In bytsje binijd bigoan hy noch ris
oer Sjoerd Meinses syn foartgean to praten: „Der wol nei set? Is ’t dan
noch net sa fêst?.... Oars wie by in snoar fen my wol in plak as
túnman, der kinne jy ek komme op myn forspraek.
„Bêst, tige bêst,” sei Sjoerd Meinses moi rimpen en in fyn kleurke
teikene him ôf op syn meagere wangen,.... „mar dat moat mar net,
dokter.”
„En hwerom net?” Dokter bigriep der ynienen neat mear fen—hy hie ’t
ommers sa goed mei him for en hy naem him ris hwat skerper op.
Der kaem gjin andert, mar hy merkbite, ho-t in lang forkroppe trien oer
’e brúne wangen rôlle en ho-t hy mei in ûnbiskriûwberen langst yn syn
moaije eagen nei de aerdige petretsjes op ’e skriûwtafel seach, twa
lytse famkes, blond en brún, it oare ik fen heit en mem.
Dokter liet syn eagen der ek oergean en ynienen begriep hy nou, hwat
der yn it herte fen dy stille man omgyng.
Hij moast syn lyts beukerke noch ris sjen kinne! syn kraeijerich lûd
hearre—mei syn mûtele hântsjes en earmkes yn ’e loft om skermesearjen
sjen, dat wie de ûnforbrekbre bân, dy-t him noch oan it doarpke, oan ’e
krite boun, mar sa fêst, dat der gjin macht op ierde wêze scoe, dy-t
him ek noch dizze lêste treast ûntnaem.
„Né dokter....” sei hy ynienen reslút-wei,.... „ik kin net. Jy binne
heit as ik.... miskien lokkiger.... mar dan forstiene wy elkoar.... As
ik net mear tominsen it húske sjen kin, der-’t myn wiif en bern
húsmanje, der-t ik sa ynnerlike mâl mei bin.... sjêder dokter... dan
ljeaver dea!”
Dokter draeide syn holle hwat om. „Earme man,” sei hy hiel sêft en
bleau in amerijke mei de hân oan ’e holle sa sitten. Do-t hy him wer
omkearde, wie Sjoerd Meinses syn stoel leech; it sêfte jounsizzen fen
him hie hy net heard.
De joune let wie Sjoerd Meinses noch yn syn túntsje dwaende.
Ljochtmoanne-waer wie ’t, moai en stil nei in lange wiete rite. Tûzenen
drippen trillen noch oan ’t beammen, krekt as hearden hja by it earste
fine simmergrien, by de reabrún-skimerjende ikebledden, by de sulverige
blêdplûmmen fen ’e wylgenmoezen, dy-t de teare twigen hiel djip nei in
poelke tabûgden, dêr ’t de bûlders fen ’e stjelpige rein noch op
stiene.
Alles knoppe, geure en bloeide en as in simmeramme fen ’e
allerljeaflikste joun wâlle der in swietrook oer ’e fjilden.... sa
sêft.... sa myld út al dy jonge blomkes, dy-t tojoune iepengien wierne,
fen al dy lêste bledtsjes, dy-t tojoune út it húltsje krûpt wierne, fen
al dat blomt, fen al dat krûd, dat it wie, eft alles forroan yn ien
hymne fen lof, sûnder wirden, mar forsteanber for ’t herte.
Roerleas stiene de hege esken op ’e diken. Sa nou en dan waeide it as
in sucht oer ’e tichte krúnen en dan gyng der in flústring fen ’e
hearlike nije dei, dy-t komme scoe oer ’e bledden en dan stiene hja wer
sa stil, sa stil—in rige fen foarse, geve reuzen, dy-t it hoarnlegerke
ôffreden, dat ienkear Sjoerd Meinses sines wie.
Mei de lod yn ’e hân socht hy de moaijste blompoltsjes út it blomtún
foardoar, dy-t hy by de forkeap der útbitinge hie en soârgsum groef hy
se der mei de klút út en sette se op ’e platte kroade. Hja bloeiden wer
like moai—de beltsjeblommen, de fioeltsjes en it lette piperbeamke, mar
de frouljueshân, dy-t se oars oan ’e wite stokjes boun, taelde der net
mear nei, om efkes fen ’e moaijsten to rûken ef boartlik wei in
kleurich blomke twisken de reade lippen to stekken en dan gútich to
freegjen: „Smokst’ ek soks, Sjoerd?”
Alles kaem him wer yn ’t sin: der by dat rigeltsje útbloeide wite
wyfkes hie hja triedsjes stopjern spand, dan hingen hja d’ oaren net yn
’e wei—for dy stamroaskes hie hy hjar wite stokjes mei giele knopkes op
Sinterklaes foreare, der-t hy hjar tige mei yn ’e klean stutsen hie—der
om dy moanne-roaskes, noch fen syn folk, hie hja as skutte in stikkene
blompot omhinne set. En hja bloeiden sa moai en sa tankber, as rôpen se
de frou werom.
En Sjoerd Meinses, dy dolde en dolde en lei se allegear neist-inoar del
op ’e kroade, hwer as syn ienichste bisitting ek noch in doek mei klean
en it hoekspyntsje op lei. Dat moast hy wer ha en hy koft it werom,
do-t it ôfmine waerde for in drupke. Hwat maelde it him, dat syn
âld-omke al fûtere, as hy sok frouljuesgûd yn syn hûs slipte—al scoe de
ûnderste stien ek boppe, dit naem hy mei.
En nei in skoftsje wie dit lêste wirk ek dien. Noch ienkear gyng hy
stadichwei it lytse hoarnlegerke yn ’t fjouwerkant roun, by de dyk
lâns, der hy tocht hie, dat syn lyts jonkje ienkear op boartsje scoe,
by it poelke troch, hwer it gealtsje nou bigoan to slaen yn ’e elzen en
út to heljen yn sulveren toanen, sa wémoedige-moai, dat it him troch
alles hinnegyng. Wie dit sims in ôfskie fen it maitiidssjongerke, dat
nea net by him forbâlle wie en altyd alweroan syn nêstje by de daem
makke, der ’t it lytse kopke mei de skitterjende eagjes dan ta ’n út
seach, as hy de hikke iependraeide....
....Efkes letter wie alles foarby....
In earm man, dy-t frij west hie, kroade mei syn sober kroadtsje wer yn
in swiere tsjinst....
Al fierder gyng it, de strietwei lâns, do in sânwei op mei hege
toarnbeistrûken oan ’e kanten, al fierder en fierder, moedleas en
hopeleas.
By in lyts húske waerde it piipjende rad stil.... „Noch ienkear sjen!”
suchte hy, „en dan....” en hy liet de klompen by de kroade stean en
roan hoazfoetling by âlde Saepk op ’t hiem. Wie hy net in strúnder? om
efkes mei ien eachopslach it lok to sjen, dat hy net bisitte mocht en
hwer hy sims wiken, né moannen op tarre moast, om net yn syn lijen to
forslaen.
Syn sliepen dy bounzen.... sa slûpte hy foar ’t finster en seach boppe
oer ’e heallûkjes hinne! Der siet Saepk mei ’t beukerke op ’e skirte,
heal útklaeid, de earmkes en ’e lytse foetsjes bleat, tûzen blonde
kroltsjes om it blanke ingelkopke, syn bern, syn skat! En hy moast him
fêsthâldde oan ’t kesyn, sa trillen him syn foetten. En derneist, sa
tichteby en dochs sa ûnbirikber fier fen him ôf, der siet syn wiif,
meager en forfallen op ’e stoel to slûchjen, de wangen biklonken, it
halske sa fyn fen meagerens, dat min der hast trochhinne sjen koe, in
byld fen jammer en ellinde, in byld fen it stille forkwinen yn
ûnforskilligens, yn fordôving.
„Scil der dan noait in ein oan ús lijen komme?” kriet hy yn
fortwiveling. „O myn God, Jy kinne it en Jy wolle it, help ús!” bea hy
út it djipst fen syn hert en fâldde syn meagere hânnen.
—Ha ik skild?—frege hy himsels wanhopich ôf en tûzenris itselde andert
op diselde fraech:—Dû kinst dy frijpleitsje—mar it needlot woe dyn
ûnk.—
En hy gyng wer foart op ’e greate boerkerij fen syn âld-omke oan for
help en stipe, safolle as setboer, in tsjinst út tûzen, mar for in frij
man in twangjok, dat him swier op ’e skouders lei.
Mar hy bleau—hy moast nei de pipen fen ’e âld man dânsje, al syn
grisertslúmen fordrage, arbeidzje, luiterje, for baes spylje ef for
feint, al nei ’t syn omke it yn ’e holle krige—hy fordroech it allegear
sûnder wird, sûnder klacht, mar wie sa gestipt en krekt en wis yn alles
as in klok, dy t min opwynt, dat de âld man wûnder mei him op ’t snjit
wie.
„Jonge,” sei hy ris op in joun yn ’e haeijing, do-t se fen ’t swyllân
op hûs tagyngen, „dû hiest myn soan wêze moatten. Ik hie greatsk op dy
west.”
„So,” andere Sjoerd Meinses ûnforskillich wei. „Ja, dat scil ’t wol.”
„Dos ik like dy noch net sa min ta, dast wol ûnder my stean woeste,”
tante de âld man mei de sinnigens fen âlde ljue, dy-t foarteamelje
kinne as hja hjar hwat yn ’e holle set ha. „En dan hieste ek waerm yn
’e wolle sitten.... in pleats en sa,” liet hy der op folgje, krekt as
woe hy him it wetter om ’e tosken rinne litte.
„As min mar lokkich is, dan is ’t lytste klintsje ek noch in parradys,”
sei Sjoerd Meinses mei de folste oertúging.
„Dû tinkst wer om ’t wiif,” grânze omke.
„Hwer scoe ’k ek oars om tinke? Myn wiif en myn bern binne my it neiste
op ’e wrâld. Dat is sa en dat bliûwt sa,” sei Sjoerd Meinses bidaerd,
mar reslút-wei tsjin syn âld-omke, dy-t sa ’n frouljueshater wie, dat
hy gjin frouljue yn syn hûs ha woe, bihalve Foeck, in earste mansheld
en opskepper, dy-t syn kofje ré-meitsje en syn hoazzen stopje moast.
Hja waerde der dild as in needsaeklik kwea en skoudere as.... in
frouminsk!
„Scil ’k dy ris hwat fortelle?” sei omke en kaem him hwat tichter op ’e
side. „Dat wiif fen dy—dat ’s in forkearden ien. Dokter scoe hjar
helpe, dat joech neat, do ha jimm’ Ouwe, dy âlde rakkert, geweken naem
en der hat hja hjar kweade kúren net iens for farre litten en....”
„Hâld op!” rôp Sjoerd Meinses en bleau midden op ’t paed stean, sa wyt
as in doek mei triljende fûsten. Syn hege gestalte dy siddere as in
blêd. „Noch ien wird, omke, en ik gien foart. Tink sa ’s omke wol, mar
myn wiif.... ôfbliûwe hear! Hjar lek en brek hjir net oplêze,
bigrepen?”
Omke wie alhiel forslein. „Hearink jonge,” stammere hy...., „sa.... sa
ha ’k it net miend. Ik woe dy hwat opfleurje, dû moast der net sa swier
oer tille, wier net. Der kin for dy ek noch wol ris wer in sinneblinkje
komme.”
Sjoerd Meinses lake bitter. „In sinneblinkje?.... Myn sinne wol ’k wer
ha!” sei hy. Syn sinne, dat wierne de moaije blaue eagen fen Doet, dy-t
him fol ljeafde oanseagen—syn sinneskyn, dat wierne lytse
trippelfoetsjes oer ’e flier en in boike, dat op syn knibbel sitte scoe
en him oankrûp.... tige, tige tichte—hy koe der sa ’n ûnbidimberen
langst nei krije, as hy sims troch ’t haeilân by de mieren lâns gyng,
dat hy him hast gjin ried wiste. Mar wachtsje, sei hy dan tsjin
himsels, hja scil wer better wirde en ús lok komt ienkear werom!
En yn dy hoop libbe hy.
In setsje gyngen hy en syn omke sûnder in wird to sizzen neist inoar
lâns. It siet him heech, dat mirk syn omke wol en hy prakkeseare him
hast suf, om Sjoerd Meinses wer oan ’e praet to krijen. Mar dy wie by
tiiden sa stymsk as in blok—der koe min yen warrich by prate.
„Hjarren komme!” gûlde Foeck om ’e hússide.
„Ea ja, âlde tange,” sei d’âld omke, „wy rinne ommers al,” en hwat
hastiger kamen hja nou op ’e hutte ta.
„So,” sei Foeck, „dat’s hjir ek hwat moaijs yn ’t doarp for skandael,
scil’k mar sizze.”
„Meitsje ’t koart,” moanne d’âld man brimstich. Hja scil wer fen ’t
iene ef oare op ’e tekst, tocht hy en waerde al hiet fen opkommende
nidigens.
„Moai skandael, moai skandael. ’k Bin bliid, dat’k hjir net berne bin
yn sa’n moarndersdoarp. Ljochtskjindei en hja moardsje, eft ’t hounen
en katten binne.”
„Hofolle binn’ der dan dea?” frege de lytsfeint gekoanstekkerich.
„Ien en dat’s al moaijernoch en dat’s om sa to sizzen mounlers Hinke.”
„Dû liichst, dast swart wirdst, Foeck,” sei d’âld man skerp. Hy hie
hjar frouljuespraet neat yn ’e rekken en bigoan bidaerd de
sûpenmoallenbrij op to skeppen.
„’t Is wier,” lei Foeck der heftich tsjin yn en skûrde de eagen gril
op—„mounlers Hinke ha se formoarde.”
„En hwa dat?” fregen se allegear.
„Nou hwa oars as hjar eigen man,” sei Foeck.
„Dû hâldst op mei dyn mâlle praetsjes, bigrepen?” sei d’âld man. „Min
scoe sizze, datst ta de flesse west hiest, sa’n opskûrring makkest
ûnder iten.”
De oaren waerden stil, nijsgjirrigens, skrik, binijing lies min op ’e
troanjes.
„Der mankeart my neat”, sei Foeck, „mei jo smeule praetsjes. Hwat miene
jy wol! Mar de bolrinder dy wie hjir nyskes en dy wist it. It hie al
lang gien.... mounlers Hinke hâldde it mei in oaren-ien as hjar eigen
man, mar der wie net folle praet fen.... En nou jisterjoune yn ’e
harbarge socht hjar man, dy-t faek heal yn ’e sûs is, spul mei in oare
kearel en dy forwiet it him by dit en by dat. En do hie hy ’t mâl fel
oan.... nou jimm’ kenne him wol.... in earste bolderblast, en trapearde
hjar in syn eigen hûs. As in wyld dier moat hy do op hjar ynflein
wêze.... en syn trewinkel is sa oankaem, dat hja is der delsiicht....
nou om noait wer oerein to kommen. Is ’t gjin soune en skande yn in
kristenlân?” en Foeck wiske mei in tippe fen ’e skelk in trien út ’e
eagen.
„Hâld mar op mei dyn gelyp,” kibbe d’âld man noartsk. „Siz ljeaver,
der’s wer in dôgeniet minder. It doarp wirdt der better fen, as sa’n
ien de kûle yn giet.”
De iene nei d’oare waerde der stil fen by dizze hirde wirden en nimmen
frege nei Hinke hjar man, dy-t flucht wie en mounlerinne mei de beide
bern oanpiele liet.
It hiele doarpke rekke yn opskûrring. De ljue forkrongen hjar by de
finsters fen Hinke en dy’s hûs, der ’t hja Maeije yn kaem wierne, omt
mounlerinne en Hinke hjar man sa mâlle min mei-inoar koene, en hjir en
der hokken kloftsjes frouljue by-inoar, om ’t ôfgryslike nijs to
bipraten en ljeafst noch ôfgrysliker to meitsjen.
It wie krekt sa gien, as âlde Foeck it al oandroegen hie. De sterke
fûst fen hjar man hie Hinke sa tramtearre en dat kaem sa oan, dat hja
it libben der by ynskeat. De frjeon spile de wyk ta de efterdoar út,
oer it mounlehiem en do de lânnen út en do’t mounlerinne ris sjen scoe,
hwat der skeanoer hjarres úthinge by Hinke en hjar skoansoan, lei Hinke
mei de dea op it antlit oer ’e flier en it âldste bern siet der
forweesd by op ’e matte.
Gjin wytnisse koe it libben wer yn ’t omskot roppe; de mûle, dy-t
safolle tsjin in oar brouwd hie, wie stom en fjouwer dagen letter
droegen hja hjar nei ’t tsjerkhôf.
Sjoerd Meinses hearde it lieden fen ’e klok yn ’t swyllân en hy bûgde
syn holle. Hwat hie hjar straf swier west! Mei skande yn ’t grêf, mei
de greatste skande, dy-t ea in fatsoenlik frouminsk to lêst lein wirde
kin, foracht fen elk-in-ien en bitreure troch gjin inkele. In forlern
libben en in fortsjinne lean! Gjin inkele tinktme fen forjowing kaem by
him op; it lijen hie him wreed makke en dat lijen wie kaem troch hjar
hân, hjar mûle en hjar jild.
Ek wer foarby.... as in streek, dy-t útwiske wirdt, tocht hy stil for
him hinne—en as in slaef, dy-t fielt, dat ek ienkear de ûre fen syn
frijheit komme scil, stiek hy syn holle op nei de goudene sinne boppe
him, hwer de himel blauwe en Hy wennet, dy-t gjinien fen Syn bern op
ierde forjitte scil.