plures specus designavit et fodiendo terram progrediebatur extra murum
dumtaxat extra sagittae missionem et in omnibus vasa aenea suspendit.
ex his in una fossura quae contra hostium specus fuerat vasa pendentia
ad plagas ferramentorum sonare coeperunt. ita ex eo intellectum est
qua regione adversarii specus agentes intra penetrare cogitabant. sic
lineatione cognita temperavit aenea aquae ferventis et picis de superno
contra capita hostium et stercoris humani et harenae coctae candentis.
dein noctu pertudit crebra foramina et per ea repente perrundendo qui
in eo opere fuerunt hostes omnes necavit.
item Massilia cum oppugnaretur et numero supra XXX specus tum agerent,
Massilitani suspicati totam quae fuerat ante murum fossam altiore
fossura depresserunt. ita specus omnes exitus in fossam habuerunt.
quibus autem locis fossa non potuerat fieri, intra murum barathrum
amplissima longitudine et amplitudine uti piscinam fecerunt contra eum
locum qua specus agebantur, eamque e puteis et e portu impleverunt.
itaque cum specus esset repente naribus apertis, vehemens aquae vis
inmissa supplantavit fulturas, quique intra fuerunt et ab aquae
multitudine et ab ruina specus omnes sunt oppressi.
etiam cum agger ad murum contra eos compararetur et arboribus excisis
eoque conlocatis locus operibus exaggeraretur, ballistis vectes ferreos
candentes in id mittendo totam munitionem coegerunt conflagrare.
testudo autem arietaria cum ad murum pulsandum accessisset, permiserunt
laqueum et eo ariete constricto, per tympanum ergata circumagentes
suspenso capite eius non sunt passi tangi murum, denique totam
machinam malleolis candentibus et ballistarum plagis dissipaverunt.
ita ea victoria civitates non machinis sed contra machinarum rationem
architectorum sollertia sunt liberatae. Quas potui de machinis expedire
rationes et pacis bellique temporibus utilissimas putavi, in hoc
volumine perfeci. in prioribus vero novem de singulis generibus et
partibus comparavi, uti totum corpus omnia architecturae membra in
decem voluminibus haberet explicata.
M. CETI FAVENTINI
LIBER ARTIS ARCHITECTONICAE
De artis architectonicae peritia multa oratione Vitruvius
Polio aliique auctores scientissime scripsere. verum ne
longa eorum disertaque facundia humilioribus ingeniis
alienum faceret studium, pauca ex his mediocri licet sermone
privatis usibus ordinare fuit consilium. quae partes
itaque caeli et regiones ventorum salubres aedificiis videantur
et qua subtilitate nocivi flatus avertantur aditusque
ianuarum et lumina fenestris utiliter tribuantur, quibusve
mensuris aedificiorum membra disponantur, quibus signis
tenuis abundansque aqua inveniatur, alia etiam quae
aedificandi gratia scire oportet brevi succinctaque narratione
cognosces.
Primo ergo quae principia ad architecturam pertinere
debeant studiose attendere convenit. omnia enim pulchro
decore ac venusta utilitate fieri poterunt, si ante huius
artis peritus ordo discatur. nam architecturae partes
sunt octo, quae sunt ordinatio, dispositio, venustas, mensura,
distributio, aedificatio, conlocatio, machinatio. ex
his Graeci quinque vocabulis studium architecturae esse
docuerunt, nam ordinationem ταξιν, dispositionem διαθεϲιν,
venustatem et decorem ευρυθμιαν, moduloram mensuras
ϲυμμετριαν, distributionem οικονομιαν appellaverunt.
ordinatio est ergo membrorum dispositio, et constat ex
quantitate, quam Graeci ποϲοτητα vocant. quantitas est
modus singulorum membrorum universo respondens operi.
dispositio est apta rebus conclavium institutio, et operis
futuri forma tribus figuris divisa, quae a Graecis ιδεα
appellatur. haec sunt ergo tres figurae, ichnographia,
orthographia, scenographia. ichnographia est areae vel
soli et fundamentorum descriptio. orthographia est laterum
et altitudinis extructio. scenographia est frontis et totius
operis per picturam ostensio.
Ferunt quidam philosophorum Eratosthenen mathematicis
rationibus et geometricis methodis aequinoctiali
tempore per gnomonicas umbras orbis terrae spatia esse
metitum et sic certos ventorum didicisse flatus. tenere ergo
orientem aequinoctialem ＜subsolanum, meridiem austrum,
occidentem aequinoctialem＞ favonium, ＜septentriones＞ septentrionem.
inter ceteros tamen Andronicus Cyrrestes cum
octo ventis orbem terrae regi adseverasset, exempli causa
Athenis turrim marmoream octagonam instituit, in qua
imagines ventorum scalptas contra suos quosque flatus
ordinavit, supraque ipsam turrim metam marmoream posuit
et Tritonem aeneum conlocavit et ita est modulatus ut
cum ventus aliquis adspirasset quodam momento in gyro
ageretur et supra caput eius resisteret et dextera manu
virgam tenens ipsum esse flantem monstraret. itaque esse
inter subsolanum et austrum ad orientem hibernum eurum,
inter austrum et favonium ad occidentem hibernum africum,
inter favonium et septentrionem caurum, quem quidam
corum vocant, inter septentrionem et subsolanum
aquilonem. hoc modo et nomina et partes et numeros
ventorum scire coeptum est. sed plerique duodecim ventos
esse adseverant, ut est in urbe Roma Triton aeneus cum
totidem thoracibus ventorum factus ad exempli Andronici
Cyrrestae similitudinem, supra caput venti virgam tenens
eundem esse flantem ostendit. observabis ergo ne ianuas
aut fenestras contra nocivos flatus facias. nocivi enim
sunt flatus ubi aut nimis incumbunt aut acerrima frigora
faciunt, ut et homines et animalia laedant. frigorosis
ergo regionibus a meridie aut ab occasu hiberno ianuas
et fenestras facies, aestuosis vero a borea et septentrione
fieri ordinabis.
Quoniam usibus omnium maxime necessariae aquae
videntur, primo quae genera terrae tenues aut abundantes
venas emittant, quibus etiam signis altius depressae
inveniantur, quomodo ex fontibus vel puteis ducantur, quae
nocivos aut salubres habeant liquores, studiose scire
oportet. aquae ergo fontanae aut sponte profluunt aut
saepe de puteis abundant. quodsi tales copiae non erunt,
signis infra scriptis quaerenda sunt sub terra capita aquarum
et proxima fontibus altiora puteis colligenda. ante
solis itaque ortum in locis quibus aqua quaeritur aequaliter
in terra procumbatur et mento deposito per eam prospiciatur.
mox videbis in quibuscumque locis aqua latebit
umores in aera supra terram crispantes et in modum
tenuis nebulae rorem spargentes, quod in siccis et aridis
locis fieri non potest. quaerentibus ergo aquam diligenter
erit considerandum quales terrae sint. certa enim genera
sunt in quibus aut abundans aut tenuis aqua nascatur.
in creta tenuis et exilis nec optimi saporis invenitur, in
sabulone soluto tenuis, limosa et insuavis, altioribus locis
mersa. in terra nigra stillarum umores exiles magis ex
hibernis liquoribus collecti saporis optimi spissis et solidis
locis subsidentes. glareae vero mediocres et incertas venas
habent sed egregia suavitate. in sabulone masculo et
harena carbunculo certiores et salubriores et abundantiores
sunt copiae aquarum. in rubro saxo et copiosae et bonae
inveniuntur, sed providendum erit ne inter rimas saxorum
quoniam suspensae sunt decurrant. sub radicibus montium
et in saxis silicibus uberiores et salubriores et frigidiores
aquae inveniuntur. campestribus autem fontibus salsae
et graves et tepidae et non suaves erunt, sed si sapor
bonus invenitur, scito eas de montibus sub terra venire
in medios campos, ibique umbris arborum contectae praestabunt
montanorum fontium suavitatem.
Signa autem investigandae aquae alia huiusmodi invenientur,
tenuis iuncus, salix erratica, alnus, vitex, harundo,
hedera, alia quoque quae sine umore nasci non possunt.
quoniam autem in lacunis similia nascuntur, facile his
credendum non est. itaque sic inventiones aquae probabis.
fodiatur ergo ubi haec signa fuerint inventa, ne minus in
latitudinem pedes III, in altitudinem pedes V, et circa solis
occasum vas plumbeum aut aeneum mundum intrinsecus
perunctum oleo in imam fossuram inversum conlocetur,
supraque fossuram frondibus vel harundinibus missis terra
inducatur. item alia die aperiatur, et si sudores aut
stillae in vaso invenientur, is locus sine dubitatione aquam
habebit. item si vas ex creta siccum non coctum eadem
ratione positum et opertum fuerit, si is locus aquam
habebit, alia die vas umore solutum invenietur. vellus
lanae similiter in eo loco positum si tantum umoris collegerit
ut alia die exprimi possit, magnam copiam aquae
locum habere significat. lucerna plena oleo incensa si in
eodem loco similiter adoperta in alia die lucens fuerit
inventa, indicabit eum locum aquam habere, propterea
quod omnis calor ad se trahit umorem. item in eodem
loco si focum feceris et vaporata terra umidum nebulosumque
fumum suscitaverit, ostendit locum aquam habere.
cum haec ita fuerint reperta certis signis, in altitudinem
putei defodiendi erunt quousque caput aquae inveniatur
aut si plura fuerint in unum colligantur. maxime tamen
sub radicibus montium in regione septentrionali signa
aquae sunt quaerenda. in his enim locis suaves et salubres
et abundantiores inveniuntur, quoniam naturae beneficio
a solis cursu separantur et arborum aut montium
umbris velatae frigida gratia aestate, hiberno tepida suavitate
profluent.
In puteorum autem fossionibus diligenter est cavendum
ne fodientibus periculum fiat, quoniam ex terra sulphur
alumen et bitumen nascitur, quae res cum in se convenerint
pestiferos spiritus emittunt. et primo occupatis
naribus tetro odore reprimunt animas corporibus, et si
non inde cito fugerint celerius moriuntur. hoc autem
malum ubicumque fuerit hac ratione vitabis. lucerna
accensa in eo loco demittatur. quae si ardens remanserit
sine periculo descendes. quod si ereptum ei lumen fuerit,
cavendum erit ne in eo loco descendatur. sed si alio
loco aqua non invenietur, dextra ac sinistra usque ad
libramentum aquae putei fodiantur et per structuram foramina
quasi nares intus in puteum demittantur, qua nocivus
spiritus evaporet. sed cum aqua inventa fuerit,
signinis operibus parietes struantur ita ne venarum capita
excludantur. in signinis autem operibus haec servare
debebis. primo ut harena aspera paretur et caementum
de silice vel lapide toficio calcisque proxime extinctae
duae partes ad quinque harenae mortario misceantur.
puteum ergo fodere debebis latum pedes octo, ut a binis
pedibus structura in circuitu surgat et quattuor cavo relinquat.
structuram vero cum facere coeperis, vectibus
ligneis densabis sic ut nitorem frontis non laedas. sic
enim solidata structura adversus umorem fortior erit.
quodsi limosa aqua fuerit, salem ei miscebis et insuavitatem
saporis mutabit. sed licet auctores ad quinque
partes harenae duas partes calcis mitti docuerint, isdem
mensuris et redivivas inpensas fieri monstraverint, melius
tamen inventum est ut ad duas harenae una calcis misceatur,
quo pinguior inpensa fortius caementa ligaret. similiter
et in testaceis operibus facies. puteum autem cum
fodere coeperis, si terra solida non fuerit aut harena
lubrica aut sabulo fluidus aut exsudans umor fossionem
resolvet, tabulas axium directas fodiendo submittes et eas
vectibus ligneis transversis distinebis, ne labens terra ruina
ponderis periculum fodientibus faciat.
Quoniam ergo ante omnia aquae usus necessarius habetur,
his experimentis utilitas eius probanda erit. itaque
si naturaliter fontes profluent, considerandum erit prius
quales homines et quam salubri corpore circa eos fontes
habitent. itaque si corporibus valentibus, cruribus non
vitiosis, coloribus nitidis, non lippientibus oculis, purgatos
salubresque fontes probabis. quodsi novi fontes aut putei
fossi fuerint, aquam eximes, in vas aeneum nitidum
sparges, et si maculam non fecerit optima et probabilis
erit. missa etiam in vaso aeneo nitido si decocta fuerit
et limum vel harenam in fundo non reliquerit, legumen
in ea si cito coquatur, bona erit. non minus si perlucidi
fontes fuerint et sine musco aut quibusdam
inquinamentis. his signis munitam salubrem perpetuamque
aquam futuram significabunt.
Ductus autem aquae quattuor generibus fiunt, aut
forma structili aut fistulis plumbeis aut tubis vel canalibus
ligneis aut tubis fictilibus. si per formam aqua ducetur,
structura eius diligenter solidari debet, ne per rimas pereat.
canaliculus formae iuxta magnitudinem aquae dirigatur.
si planus locus fuerit, infra caput aquae structura conlocetur
et, si longior planitia fuerit, pede semis inter
centenos vel LX pedes structura submittatur, ut animata
aqua non pigro impetu decurrat. nam si intervalla montium
fuerint, ad libramentum capitis aquae specus sub
terra erit structura aut roboreis canalibus aquae ductus
componatur. quodsi concavae vallium demissiones inpedient,
structura solida vel arcuatili ad libramentum
aquae occurratur, aut fistulis plumbeis aut canalibus librate
cursus dirigatur. verum si altior locus fuerit unde aqua
ducitur, aliquanto inferius planitia inflexa libretur, ut
veniens aqua fracto impetu lenius decurrat. aut si longius
de monte ducitur, saepius flexuosas planities facies. minori
etiam sumptu et utilius tubis fictilibus inducitur. cum a
figulo ergo fient, ne minus duorum digitorum grossitudine
corium habeant. sed ipsi tubuli ex una parte angustiores
fiant, ut alter in alterum per ordinem ad palmum ingrediatur.
iuncturae autem eorum calce viva oleo subacta
inliniantur. et antequam a capite aqua demittatur,
favilla per eos cum parvo liquore laxetur, ut si qua
vitia tubuli habuerint excludantur. salubrior etiam multo
tubulorum materia invenitur. ex plumbo enim cerussa
nascitur, quae corporibus humanis nociva est. exemplum
autem huius plumbariorum deformitas probat, qui tractando
plumbum exsucati sanguine foedo pallore mutantur. nam
cum fere omnes structas vasorum argenteorum vel aeneorum
habeant mensas, tamen propter saporis integritatem
fictilibus vasculis utuntur. non alienum videtur etiam
conceptacula locis oportunis facere, ut si aquae exhaustae
solis ardoribus fuerint aut venas sitiens terra consumpserit,
nihilominus de receptaculis aqua ministretur. canalium
vero et tubulorum ligneorum facilis et usitata aquae inductio
videtur.
Fistulae ergo plumbeae pro magnitudine aquae hanc
soliditatem et mensuram accipere debebunt. si centenariae
fundentur demum pedum, M et CC libras fusurae accipiant.
octogenariae denum pedum, DCCCCLX libras accipiant.
quinquagenariae denum pedum, DC liƀ. accipiant.
quadragenariae denum pedum, CCCCLXXX libras. tricenariae
X pedum, CCCLX libras. vicenariae X pedum, CCXL libras.
octonariae C libras.
Harenae fossiciae genera sunt tria, nigra, rubra, carbunculus.
ex his quae manu comprehensa stridorem fecerit,
optima et purgata erit. quae autem terrosa fuerit, ＜non
habebit asperitatem＞. etiamque in vestimentum candidum
si miseris et effusa si nihil sordis reliquerit, idonea erit.
si vero non fuerit unde harenae fodiantur, tunc de fluminibus
aut de glareis excernenda erit aut de litore marino.
sed marina harena in structuris hoc vitium habet, tarde
siccat. unde onerari se continenter non patitur. nisi
intermissionibus requieverit opus, pondere gravata structura
rumpetur. cameris etiam salsum umorem remittendo
tectorium opus saepe resolvit. fossiciae vero celeriter
siccescunt et tectoria non laedunt et concamarationes utiliter
obligant. sed fossiciae recentes statim in structuras
mitti debent. fortius enim comprehendunt caementa. nam
si sub sole diutius fuerint aut imbribus pruinisque solutae,
et terrosae et evanidae fiunt. fossiciae itaque cum recentes
sunt, tectorio operi propter pinguedinem non conveniunt.
fluviaticae autem propter macritatem signino operi incongruentes
sunt, sed liaculorum subactionibus in tectorio
opere recipiunt solididatem. in caementicias autem structuras
pura harena mittatur.
Calx itaque de albo saxo vel tiburtino aut columbino
fluviatili coquatur aut rubro aut sfungia. quae enim erit
ex spisso et duro saxo, utiliter structuris conveniet. quae
autem ex fistuloso aut exiliore lapide fuerit, conveniet
operi tectorio. in commixtione ad duas partes harenae
una calcis mittatur. in fluviatili autem harena si tertiam
partem testae cretae addideris, miram soliditatem operis
praestabit.
Faciendi autem lateres sunt ex terra alba vel creta
vel rubrica aut sabulone masculo. haec genera terrae
propter levitatem fortiora sunt operi. cetera genera quoniam
aut gravia sunt aut paleas non continent aut umore
sparsa cito solvuntur, propterea fabricis inutilia videntur.
ducendi autem sunt lateres verno tempore, ut ex lento
siccescant. qui enim solstitiali tempore parantur, vitiosi
fiunt, quoniam calor solis torridus corium in summo cito
desiccat, et quasi integri videntur, postea umor interaneus
dum siccatur contrahit frontes et scissuris dividit et inutiles
operi lateres facit. maxime tamen tectorio operi
inutiles erunt, si ante biennium inducatur. non enim
possunt ante penitus siccari. fiunt autem laterum genera
tria. unum quod graece Lydium appellatur, longum sesquipede
latum pede, quo nostri utuntur. sunt et alia duo
laterum genera, unum πενταδωρον et alterum τετραδωρον.
δωρον autem Graeci palmum appellant. itaque artifices
quinque palmorum publica opera extruere consuerunt et
IIII privatorum. fieri debebunt et semilateria remissas
quae laterum iuncturas interposita reparent. ita enim
fiet ut cum alter alterius protegit coniunctionem, firma
structurae soliditas surgat.
Latericii parietes tribus inductionibus prius solidentur,
ut opus tectorium sine vitio accipiant. nam si recentes
structurae et inductiones fuerint et non ante siccaverint,
cum arescere coeperint, scissuris venustatem operis corrumpent.
in urbe autem propter multitudinem hominum
parietes caementicii altius struuntur, ne latius soli magnitudinem
occupent. merito ergo latericiam habere non
potuit, ne pondere cito corrupta fabrica laberetur. latericiis
ergo parietibus vitia quae solent accidere ne fiant, hoc
modo erit providendum. in summitate parietum structura
testacea cum prominentibus coronis altitudine sesquipedali
extruatur, ut si corruptae tegulae aut imbrices erunt,
parietes tamen solidi permaneant.
Materies arborum quae ad utilitatem fabricae parabitur,
autumni tempore antequam favonii flare incipiant
utiliter caeditur. prius tamen usque ad medullam securibus
circumcisae stantes intermittantur, ut inutilis umor
decurrat et venarum raritas exsiccata solidetur. sed
genera arborum has inter se vires et differentias habent.
abies ergo habens aeris plurimum et ignis, minimum terreni
et umoris, merito non est ponderosa et naturali rigore
non cito flectitur a pondere. laricis vero materia in omni
fabrica maximas habet utilitates, primo quod ex ea
adfixae tabulae subgrundis ignis violentiam prohibent, neque
enim flammam recipiunt neque carbonem faciunt.
larix vero a castello Laricino est dicta. quercus terrenis
satietatibus abundans parum habens umoris, cum in terrenis
operibus obruitur perpetuam servat utilitatem. aesculus
apta aedificiis materies, sed in umore posita ＜vitiatur＞.
fagus quod aequalem habet mixtionem umoris et ignis, in
umore cito marcescit, siccis locis utilis est. populus alba
et nigra, salix et tilia ignis et aeris habent satietatem, in
fabrica utiles, in scalpturis gratae inveniuntur. alnus,
quae proxima aquae nascitur, tenera et mollis materia
extra aquam fabricae inutilis est, sed hoc mirum in se
habet quod in umore palationibus spisse defixa structuram
supra se factam sine vitio servat. ulmus et fraxinus in
omni opere cito flectuntur, sed cum aruerint rigidae sunt,
lentoris causa catenis utiles. carpinus in omni opere
tractabilis et utilis invenitur. cupressus et pinus admirandas
habent virtutes, quod non cito pondere curvantur,
durant enim integrae semper. cedrus si umore non corrumpetur,
eandem habet virtutem. sed quomodo de pinu
resina decurrit, sic et ex ea oleum quod cedria dicitur.
si libri aut clusa eo inungantur, numquam tineis aut carie
solventur. multis itaque templis propter aeternitatem ex
ea lacunaria sunt facta. nam folia eius cupresso similia
sunt. nascitur maxime in Creta et in Africa et in Syriae
regionibus. quaecumque ergo ex parte meridiana caeduntur
utiliores erunt, ex parte autem septentrionali proceriores
sunt arbores sed cito vitiantur.
Primo ita cortes et culinae calidis locis designentur.
bubilia in parte meridiana ita ut ad ortum aut ad focum
boves spectent. nitidiorem enim cultum recipiunt, si ad
lumen attendant. latitudo XV pedum disponatur et in
singulis paribus VIII pedes relinquantur. equilia calidis
locis ordinentur, et obscuriora fiant ut securi equi pabulentur.
ovilia et caprilia pro magnitudine agri disponantur.
cella vinaria contra frigidissimas caeli plagas conlocetur.
lumen fenestris a septentrione tribuatur, ut undique frigidus
aer vina incolumia servet. vapore enim omnia corrumpuntur.
torcular huius in septentrione ponatur. cella
autem olearis in meridie constituenda est. fenestrae ab
eadem parte tribuantur, ne frigore oleum cum sordibus
stringatur et suavitas saporis pereat. torcular huius in
meridie statuatur. magnitudo pro abundantia rei fiat.
granaria ad septentrionem vel aquilonem spectent, ut
aere gelidiori fruges tutius serventur. vaporatae enim
regiones curculiones et alia genera bestiolarum nutriunt
quae fruges corrumpunt. horrea fenilia pistrina extra
villam sunt constituenda, ut ab ignis periculo villae sint
tutiores. si quid vero melius et nitidius facere volueris,
exempla de urbanis fabricis sumes.
Urbani itaque operis gratiam luminosam esse oportet,
praesertim cum nulli vicini parietes inpediant. disponendum
erit tamen ante, ut certa genera aedificiorum caeli regiones
apte possint spectare. hiberna ergo triclinia hibernum
occidentem spectare debent, quoniam vespertino lumine
opus est. nam sol occidens non solum inluminat sed
propter vim caloris tepidas facit regiones. cubicula et
bibliothecae ad orientem spectare debent. usus enim matutinum
postulat lumen. nam quaecumque loca africum
spectant umore vitiantur, quoniam venti umidi spirantes
madidos flatus omnia pallore corrumpunt. triclinia verna
et autumnalia ad orientem spectare debent, ut gratiora
sint quando his uti solitum est. aestiva triclinia ad septentrionem
spectare debent, quod ea regio praeter ceteras
frigidior est et solstitiali tempore iocundam sanitatis
voluptatem corporibus praestat.
Tricliniorum et conclavium quanta latitudo et longitudo
fuerit in uno computata mensura, ex ea medietas
altitudini tribuatur. si autem exedrae aut oeci quadrati
fuerint, media pars mensurae in altitudinem struatur.
pinacothecae et plumariorum officinae in parte septentrionali
sunt constituendae, ut colores et purpurae sine
vitio reserventur. de vaporatis enim regionibus corruptelae
nascuntur.