et sine viribus habet remissiones splendoris, quod autem e solida
temperatura fuerit factum, recipiens in se firmis viribus politionem
fulgentes in aspectu certasque considerantibus imagines reddit, sic
tectoria quae ex tenui sunt ducta materia non modo sunt rimosa,
sed etiam celeriter evanescunt, quae autem fundata harenationis et
marmoris soliditate sunt crassitudine spissa, cum sunt politionibus
crebris subacta, non modo sunt nitentia, sed etiam imagines expressas
aspicientibus ex eo opere remittunt.
Graecorum vero tectores non solum his rationibus utendo faciunt opera
firma, sed etiam mortario conlocato, calce et harena ibi confusa,
decuria hominum inducta, ligneis vectibus pisunt materiam, et ita ad
certamen subacta tunc utuntur. itaque veteribus parietibus nonnulli
crustas excidentes pro abacis utuntur, ipsaque tectoria abacorum et
speculorum divisionibus circa se prominentes habent expressiones.
Sin autem in craticiis tectoria erunt facienda, quibus necesse est in
arrectariis et transversariis rimas fieri, ideo quod luto cum linuntur
necessario recipiunt umorem, cum autem arescunt extenuati in tectoriis
faciunt rimas, id ut non fiat haec erit ratio. cum paries totus luto
inquinatus fuerit, tunc in eo opere cannae clavis muscariis perpetuae
figantur, deinde iterum luto inducto si priores transversariis
harundinibus fixae sunt, secundae erectis figantur et ita, uti supra
scriptum est, harenatum et marmor et omne tectorium inducatur. ita
cannarum duplex in parietibus harundinibus transversis fixa perpetuitas
nec segmina nec rimam ullam fieri patietur.
Quibus rationibus siccis locis tectoria oporteat fieri dixi, nunc
quemadmodum umidis locis politiones expediantur ut permanere possint
sine vitiis, exponam. et primum conclavibus quae plano pede fuerint,
in imo pavimento alte circiter pedibus tribus pro harenato testa
trullissetur et dirigatur, uti eae partes tectoriorum ab umore ne
vitientur. sin autem aliqui paries perpetuos habuerit umores, paululum
ab eo recedatur et struatur alter tenuis distans ab eo quantum res
patietur, et inter duos parietes canalis ducatur inferior quam
libramentum conclavis fuerit, habens nares ad locum patentem. item cum
in altitudinem perstructus fuerit, relinquantur spiramenta. si enim non
per nares umor et in imo et in summo habuerit exitus, non minus in nova
structura se dissipabit. his perfectis paries testa trullissetur et
dirigatur et tunc tectorio poliatur.
sin autem locus non patietur structuram fieri, canales fiant et nares
exeant ad locum patentem. deinde tegulae bipedales ex una parte supra
marginem canalis inponantur, ex altera parte bessalibus ＜laterculis＞
pilae substruantur, in quibus duarum tegularum anguli sedere possint,
et ita a pariete eae distent ut ne plus pateant palmum. deinde insuper
erectae mammatae tegulae ab imo ad summum ad parietem figantur, quarum
interiores partes curiosius picentur ut ab se respuant liquorem. item
in imo et in summo supra camaram habeant spiramenta.
tum autem calce ex aqua liquida dealbentur, uti trullissationem
testaceam non respuant. namque propter ieiunitatem quae est a
fornacibus excocta non possunt recipere nec sustinere, nisi
calx subiecta utrasque res inter se conglutinet et cogat coire.
trullissatione inducta pro harenato testa dirigatur, et cetera omnia
uti supra scripta sunt in tectoriorum rationibus perficiantur.
Ipsi autem politionibus eorum ornatus proprias debent habere decoris
rationes, uti et ex locis aptas et generum discriminibus non alienas
habeant dignitates. tricliniis hibernis non est utilis compositione nec
megalographia nec camararum coronario opere subtilis ornatus, quod ea
et ab ignis fumo et ab luminum crebris fuliginibus corrumpuntur. in his
vero supra podia abaci ex atramento sunt subigendi et poliendi, cuneis
silaceis seu miniaceis interpositis. Explicata camara pura et polita,
etiam pavimentorum non erit displicens, si qui animadvertere voluerit,
Graecorum ad hibernaculorum usum minime sumptuosus et utilis apparatus.
foditur enim infra libramentum triclinii altitudine circiter pedum
binum, et solo festucato inducitur aut rudus aut testaceum pavimentum
ita fastigatum ut in canali habeat nares. deinde congestis et spisse
calcatis carbonibus inducitur e sabulone et calce et favilla mixta
materies crassitudine semipedali. ad regulam et libellam summo
libramento cote despumato redditur species nigri pavimenti. ita
conviviis eorum et quod poculis et pytismatis effunditur simul cadit
siccescitque, quique versantur ibi ministrantes etsi nudis pedibus
fuerint, non recipiunt frigus ab eius modi genere pavimenti.
Ceteris conclavibus id est vernis autumnalibus aestivis, etiam
atriis et peristylis constitutae sunt ab antiquis ex certis rebus
certae rationes picturarum. namque pictura imago fit eius quod est
seu potest esse, uti hominis aedificii navis reliquarumque rerum, e
quibus, finitis certisque corporibus, figurata similitudine sumuntur
exempla. ex eo antiqui qui initia expolitionibus instituerunt imitati
sunt primum crustarum marmorearum varietates et conlocationes, deinde
coronarum et silaceorum cuneorum inter se varias distributiones.
postea ingressi sunt ut etiam aedificiorum figuras, columnarum et
fastigiorum eminentes proiecturas imitarentur, patentibus autem locis
uti exhedris propter amplitudines parietum scaenarum frontes tragico
more aut comico seu satyrico designarent, ambulationes vero propter
spatia longitudinis varietatibus topiorum ornarent ab certis locorum
proprietatibus imagines exprimentes. pinguntur enim portus promuntoria
litora flumina fontes euripi fana luci montes pecora pastores,
nonnullis locis item signantur megalographiae habentes deorum simulacra
seu fabularum dispositas explicationes, non minus troianas pugnas
seu Ulixis errationes per topia, ceteraque quae sunt eorum similibus
rationibus ab rerum natura procreata.
sed haec quae ex veris rebus exempla sumebantur, nunc iniquis moribus
inprobantur. nam pinguntur tectoriis monstra potius quam ex rebus
finitis imagines certae. pro columnis enim statuuntur calami, pro
fastigiis appagineculi striati cum crispis foliis et volutis, item
candelabra aedicularum sustinentia figuras, supra fastigia earum
surgentes ex radicibus cum volutis ＜cauliculi＞ teneri plures habentes
in se sine ratione sedentia sigilla, non minus cauliculi dimidiata
habentes sigilla alia humanis alia bestiarum capitibus.
haec autem nec sunt nec fieri possunt nec fuerunt. ergo ita novi mores
coegerunt uti inertiae mali iudices convincerent artium virtutes.
quemadmodum enim potest calamus vero sustinere tectum aut candelabrum
ornamenta fastigii seu cauliculus tam tenuis et mollis sustinere sedens
sigillum aut de radicibus et cauliculis ex parte flores dimidiataque
sigilla procreari? at haec falsa videntes homines non reprehendunt
sed delectantur, neque animadvertunt si quid eorum fieri potest nec
ne. iudiciis autem infirmis obscuratae mentes non valent probare quod
potest esse cum auctoritate et ratione decoris. neque enim picturae
probari debent quae non sunt similes veritati, nec si factae sunt
elegantes ab arte, ideo de is statim debet recta iudicari, nisi
argumentationis certas rationes habuerint sine offensionibus explicatas.
etenim etiam Trallibus cum Apaturius Alabandeus eleganti manu finxisset
scaenam in minusculo theatro, quod εκκληϲιαϲτηριον apud eos vocitatur,
in eaque fecisset columnas signa Centauros sustinentes epistylia,
tholorum rotunda tecta, fastigiorum prominentes versuras, coronasque
capitibus leoninis ornatas quae omnino stillicidiorum e tectis habent
rationem, praeterea supra eam nihilominus episcaenium, in quo tholi
pronai semifastigia omnisque tecti varius picturis fuerat ornatus,
itaque cum aspectus eius scaenae propter asperitatem eblandiretur
omnium visus et iam id opus probare fuissent parati, tum Licymnius
mathematicus prodiit et ait Alabandeas satis acutos ad omnes res
civiles haberi, sed propter non magnum vitium indecentiae insipientes
eos esse iudicatos, quod in gymnasio eorum quae sunt statuae omnes sunt
causas agentes, foro discos tenentes aut currentes seu pila ludentes.
ita indecens inter locorum proprietates status signorum publice
civitati vitium existimationis adiecit. videamus item nunc ne Apaturii
scaena efficiat et nos Alabandeas aut Abderitas. qui enim vestrum
domos supra tegularum tecta potest habere aut columnas seu fastigiorum
explicationes? haec enim supra contignationes ponuntur, non supra
tegularum tecta. si ergo quae non possunt in veritate rationem habere
facti in picturis probaverimus, accedemus et nos his civitatibus quae
propter haec vitia insipientes sunt iudicatae.
itaque Apaturius contra respondere non est ausus, sed sustulit scaenam
et ad rationem veritatis commutatam postea correctam adprobavit. utinam
dii inmortales fecissent uti Licymnius revivisceret et corrigeret hanc
amentiam tectoriorumque errantia instituta. sed quare vincat veritatem
ratio falsa, non erit alienum exponere. quod enim antiqui insumentes
laborem et industriam probare contendebant artibus, id nunc coloribus
et eorum eleganti specie consecuntur, et quam subtilitas artificis
adiciebat operibus auctoritatem, nunc dominicus sumptus efficit ne
desideretur.
quis enim antiquorum non uti medicamento minio parce videtur usus
esse? at nunc passim plerumque toti parietes inducuntur. accedit huc
chrysocolla, ostrum, armenium. haec vero cum inducuntur etsi non ab
arte sunt posita, fulgentes oculorum reddunt visus, et ideo quod
pretiosa sunt, legibus excipiuntur, ut ab domino non a redemptore
repraesententur.
Quae commonefacere potui ut ab errore discedatur in opere tectorio
satis exposui, nunc de apparationibus ut succurrere potuerit dicam,
et primum quoniam de calce initio est dictum, nunc de marmore ponam.
Marmor non eodem genere omnibus regionibus procreatur, sed quibusdam
locis glaebae ut salis micas perlucidas habentes nascuntur, quae
contusae et molitae praestant operibus utilitatem. quibus autem locis
eae copiae non sunt, caementa marmorea, sive assulae dicuntur, quae
marmorarii ex operibus deiciunt, contunduntur et moluntur, ＜et cum＞
est subcretum in operibus utuntur. aliis locis, ut inter Magnesiae et
Ephesi fines, sunt loca unde foditur parata quam nec molere nec cernere
opus est, sed sic est subtilis quemadmodum si qua est manu contusa et
subcreta.
Colores vero alii sunt qui per se certis locis procreantur et inde
fodiuntur, nonnulli ex aliis rebus tractationibus aut mixtionum
temperaturis compositi perficiuntur, uti praestent eandem in operibus
utilitatem.
primum autem exponemus quae per se nascentia fodiuntur, uti sil,
quae graece ωχρα dicitur. haec vero multis locis ut etiam in Italia
invenitur, sed quae fuerat optima attica ideo nunc non habetur quod
Athenis argentifodinae cum habuerunt familias, tunc specus sub terra
fodiebantur ad argentum inveniendum. cum ibi vena forte inveniretur,
nihilominus uti argentum persequebantur, itaque antiqui egregia copia
silis ad politionem operum sunt usi.
item rubricae copiose multis locis eximuntur, sed optimae paucis, uti
Ponto Sinope, et Aegypto, in Hispania Balearibus, non minus etiam
Lemno, cuius insulae vectigalia Atheniensibus senatus populusque
Romanus concessit fruenda.
paraetonium vero ex ipsis locis unde foditur habet nomen. eadem ratione
melinum, quod eius metallum insula cycladum Melo dicitur esse.
creta viridis item pluribus locis nascitur, sed optima Zmyrnae. hanc
autem Graeci θεοδοτειον vocant, quod Theodotus nomine fuerat cuius in
fundo id genus cretae primum est inventum.
auripigmentum, quod αρϲενικον graece dicitur, foditur Ponto. sandaraca
item pluribus locis, sed optima Ponto proxime flumen Hypanim habet
metallum.
Ingrediar nunc minii rationes explicare. id autem agris Ephesiorum
Cilbianis primum esse memoratur inventum, cuius et res et ratio satis
magnas habet admirationes. foditur enim glaeba quae dicitur, antequam
tractationibus ad minium perveniant, vena uti ferrum, magis subrufo
colore, habens circa se rubrum pulverem. cum id foditur, ex plagis
ferramentorum crebras emittit lacrimas argenti vivi, quae a fossoribus
statim colliguntur.
hae glaebae cum collectae sunt, in officina propter umoris plenitatem
coiciuntur in fornacem ut interarescant, et is qui ex his ab ignis
vapore fumus suscitatur cum resedit in solum furni, invenitur esse
argentum vivum. exemptis glaebis guttae eae quae residebunt propter
brevitates non possunt colligi, sed in vas aquae converruntur et ibi
inter se congruunt et una confunduntur. id autem cum sit quattuor
sextariorum, mensurae cum expenduntur, invenietur esse pondo centum.
cum in aliquo vase est confusum, si supra id lapidis centenarium
pondus inponatur, natat in summo neque eum liquorem potest onere suo
premere nec elidere nec dissipare. centenario sublato si ibi auri
scripulum inponatur, non natabit sed ad imum per se deprimetur. ita non
amplitudine ponderis sed genere singularum rerum gravitatem esse non
est negandum.
id autem multis rebus est ad usum expeditum. neque enim argentum neque
aes sine eo potest recte inaurari. cumque in veste intextum est aurum
eaque vestis contrita propter vetustatem usum non habeat honestum,
panni in fictilibus vasis inpositi supra ignem comburuntur. is cinis
coicitur in aquam, et additur eo argentum vivum. id autem omnes micas
auri corripit in se et cogit secum coire. aqua defusa cum id in pannum
infunditur et ibi manibus premitur, argentum per panni raritates
propter liquorem extra labitur, aurum compressione coactum intra purum
invenitur.
Revertar nunc ad minii temperaturam. ipsae enim glaebae cum sunt
aridae, contunduntur pilis ferreis, et lotionibus et cocturis crebris
relictis stercoribus efficiuntur ut adveniant colores. cum ergo emissae
sint ex minio per argenti vivi relictionem quas in se naturales
habuerat virtutes, efficitur tenera natura et viribus inbecillis.
itaque cum est in expolitionibus conclavium tectoriis inductum,
permanet sine vitiis suo colore. apertis vero id est peristylis aut
exhedris aut ceteris eiusdem modi locis, quo sol et luna possit
splendores et radios inmittere, cum ab his locus tangitur, vitiatur
et amissa virtute coloris denigratur. itaque cum et alii multi tum
etiam Faberius scriba cum in Aventino voluisset habere domum eleganter
expolitam, peristylis parietes omnes induxit minio, qui post dies
XXX facti sunt invenusto varioque colore. itaque pro minio locavit
inducendos alios colores.
at si qui subtilior fuerit et voluerit expolitionem miniaceam suum
colorem retinere, cum paries expolitus et aridus fuerit, ceram ponticam
igni liquefactam paulo oleo temperatam saeta inducat, deinde postea
carbonibus in ferreo vase compositis eam ceram a proximo cum pariete
calefaciundo sudare cogat, atque ut peraequetur deinde tunc candela
linteisque puris subigat, uti signa marmorea nuda curantur.
haec autem γανωϲιϲ graece dicitur. ita obstans cerae ponticae lorica
non patitur nec lunae splendorem nec solis radios lambendo eripere ex
his politionibus colorem. quae autem in Ephesiorum metallis fuerunt
officinae, nunc traiectae sunt ideo Romam quod id genus venae postea
est inventum Hispaniae regionibus, e quibus metallis glaebae portantur
et per publicanos Romae curantur. eae autem officinae sunt inter aedem
Florae et Quirini.
Vitiatur minium admixta calce. itaque si qui velit experiri id sine
vitio esse, sic erit faciendum. ferrea lamna sumatur, eo minium
inponatur, ad ignem conlocetur donec lamna candescat. cum e candore
color mutatus fuerit eritque ater, tollatur lamna ab igni et sic
refrigeratum si restituatur in pristinum colorem, sine vitio esse
probabitur, sin autem permanserit nigro colore, significabit se esse
vitiatum.
Quae succurrere potuerunt mihi de minio dixi. chrysocolla adportatur
a Macedonia, foditur autem ex is locis qui sunt proximi aerariis
metallis. armenium et indicum nominibus ipsis indicatur quibus in locis
procreantur.
Ingrediar nunc ad ea quae ex aliis generibus tractationum temperaturis
commutata recipiunt colorum proprietates, et primum exponam de
atramento, cuius usus in operibus magnas habet necessitates, ut sint
notae quemadmodum praeparentur certis rationibus artificiorum ad id
temperaturae.
namque aedificatur lacus uti laconicum et expolitur marmore subtiliter
et levigatur. ante id fit fornacula habens in laconicum nares, et eius
praefurnium magna diligentia comprimitur ne flamma extra dissipetur.
in fornace resina conlocatur. hanc autem ignis potestas urendo cogit
emittere per nares intra laconicum fuliginem, quae circa parietem et
camarae curvaturam adhaerescit. inde collecta partim componitur ex
cummi subacta ad usum atramenti librarii, reliqua tectores glutinum
admiscentes in parietibus utuntur.
sin autem hae copiae non fuerint paratae, ita necessitatibus erit
administrandum, ne expectatione morae res retineatur. sarmenta aut
taedae schidiae comburantur, cum erunt carbones extinguantur, deinde in
mortario cum glutino terantur.
ita erit atramentum tectoribus non invenustum. non minus si faex vini
arefacta et cocta in fornace fuerit et ea contrita cum glutino in opere
inducetur, super quam atramenti suavitatis efficiet colorem, et quo
magis ex meliore vino parabitur, non modo atramenti sed etiam indici
colorem dabit imitari.
Caerulei temperationes Alexandriae primum sunt inventae, postea
item Vestorius Puteolis instituit faciundum. ratio autem eius e
quibus est inventa satis habet admirationis. harena enim cum nitri
flore conteritur adeo subtiliter ut efficiatur quemadmodum farina,
et aes cyprium limis crassis uti scobe facta mixtae conspargitur
ut conglomeretur. deinde pilae manibus versando efficiuntur et ita
conligantur ut inarescant. aridae componuntur in urceo fictili,
urcei in fornace. simul autem aes et ea harena ab ignis vehementia
confervescendo coaluerint, inter se dando et accipiendo sudores a
proprietatibus discedunt suisque rebus per ignis vehementiam confectis
caeruleo rediguntur colore.
usta vero, quae satis habet utilitatis in operibus tectoriis, sic
temperatur. glaeba silis boni coquitur ut sit in igni candens. ea autem
aceto extinguitur et efficitur purpureo colore.
De cerussa aerugineque quam nostri aerucam vocitant non est alienum
quemadmodum comparetur dicere. Rhodo enim doliis sarmenta conlocantes
aceto suffuso supra sarmenta conlocant plumbeas massas, deinde ea
operculis obturant ne spiramentum emittatur. post certum tempus
aperientes inveniunt e massis plumbeis cerussam. eadem ratione lamellas
aereas conlocantes efficiunt aeruginem quae aeruca appellatur.
cerussa vero cum in fornace coquitur, mutato colore ad ignem efficitur
sandaraca. id autem incendio facto ex casu didicerunt homines, et ea
multo meliorem usum praestat quam quae de metallis per se nata foditur.
Incipiam nunc de ostro dicere, quod et carissimam et excellentissimam
habet praeter hos colores aspectus suavitatem. id autem excipitur e
conchylio marino, e quo purpura efficitur, cuius non minores sunt quam
ceterarum ＜rerum＞ naturae considerantibus admirationes, quod habet non
in omnibus locis quibus nascitur unius generis colorem, sed solis cursu
naturaliter temperatur.
itaque quod legitur Ponto et Gallia, quod hae regiones sunt proximae
ad septentrionem, est atrum. progredientibus inter septentrionem et
occidentem invenitur lividum. quod autem legitur ad aequinoctialem
orientem et occidentem, invenitur violaceo colore. quod vero meridianis
regionibus excipitur, rubra procreatur potestate, et ideo hoc Rhodo
etiam insula creatur ceterisque eiusmodi regionibus quae proximae sunt
solis cursui.
ea conchylia cum sunt lecta, ferramentis circa scinduntur, e quibus
plagis purpurea sanies uti lacrima profluens excussa in mortariis
terendo comparatur, et quod ex concharum marinarum testis eximitur,
ideo ostrum est vocitatum. id autem propter salsuginem cito fit
siticulosum, nisi mel habeat circa fusum.
Fiunt etiam purpurei colores infecta creta rubiae radice et hysgino,
non minus et ex floribus alii colores. itaque tectores cum volunt
sil atticum imitari, violam aridam coicientes in vas cum aqua,
confervefaciunt ad ignem, deinde cum est temperatum coiciunt in
linteum, et inde manibus exprimentes recipiunt in mortarium aquam ex
violis coloratam, et eo cretam infundentes et eam terentes efficiunt
silis attici colorem.
eadem ratione vaccinium temperantes et lacte miscentes purpuram faciunt
elegantem. item qui non possunt chrysocolla propter caritatem uti,
herba quae luteum appellatur caeruleum inficiunt, et ＜ita＞ utuntur
viridissimo colore. haec autem infectiva appellatur. item propter
inopiam coloris indici cretam selinusiam aut anulariam vitro, quod
Graeci ιϲατιν appellant, inficientes, imitationem faciunt indici
coloris.
Quibus rationibus et rebus ad expolitionum firmitates ＜perveniatur＞
quibusque decoras oporteat fieri picturas, item quas habeant omnes
colores in se potestates, ut mihi succurrere potuit in hoc libro
perscripsi. itaque omnes aedificationum perfectiones quam habere
debeant opportunitatem ratiocinationis, septem voluminibus sunt
finitae, insequenti autem de aqua, si quibus locis non fuerit,
quemadmodum inveniatur et qua ratione ducatur quibusque rebus si erit
salubris et idonea probetur explicabo.
LIBER OCTAVUS.
De septem sapientibus Thales Milesius omnium rerum principium
aquam est professus, Heraclitus ignem, Magorum sacerdotes aquam et
ignem, Euripides auditor Anaxagorae, quem philosophum Athenienses
scaenicum appellaverunt, aera et terram eamque e caelestium imbrium
conceptionibus inseminatam fetus gentium et omnium animalium in mundo
procreavisse, et quae ex ea essent prognata cum dissolverentur temporum
necessitate coacta, in eandem redire, quaeque de aere nascerentur item
in caeli regiones reverti neque interitiones recipere et dissolutione
mutata in eam recidere in qua ante fuerant proprietatem. Pythagoras
vero, Empedocles, Epicharmos aliique physici et philosophi haec
principia esse quattuor proposuerunt, aerem ignem terram aquam,
eorumque inter se cohaerentiam naturali figuratione e generum
discriminibus efficere qualitates.
animadvertimus vero non solum nascentia ex his esse procreata sed etiam
res omnes non ali sine eorum potestate neque crescere nec tueri. namque
corpora sine spiritus redundantia non possunt habere vitam, nisi aer
influens cum incremento fecerit auctus et remissiones continenter.
caloris vero si non fuerit in corpore iusta comparatio, non erit
spiritus animalis neque erectio firma, cibique vires non poterunt
habere coctionis temperaturam. item si non terrestri cibo membra
corporis alantur, deficient et ita a terreni principii mixtione erunt
deserta.
animalia vero si fuerint sine umoris potestate, exsanguinata et
exsucata a principiorum liquore interarescent. igitur divina mens quae
proprie necessaria essent gentibus non constituit difficilia et cara,
uti sunt margaritae aurum argentum ceteraque quae neque corpus nec
natura desiderat, sed sine quibus mortalium vita non potest esse tuta,
ea fudit ad manum parata per omnem mundum. itaque ex his, si quid forte
defit in corpore spiritus, ad restituendum aer adsignatus id praestat.
apparatus autem ad auxilia caloris solis impetus et ignis inventus
tutiorem efficit vitam. item terrenus fructus escarum praestans
copiis supervacuis desiderationes alit et nutrit animales pascendo
continenter. aqua vero non solum potus sed infinitas usu praebendo
necessitates, gratas quod est gratuita praestat utilitates.