adhibeatur, non minus etiam observandum est uti omnes structurae
perpendiculo respondeant neque habeant in ulla parte proclinationes.
maxima autem esse debet cura substructionum, quod in his infinita vitia
solet facere terrae congestio. ea enim non potest esse semper uno
pondere quo solet esse per aestatem, sed hibernis temporibus recipiendo
ex imbribus aquae multitudinem crescens et pondere et amplitudine
disrumpit et extrudit structurarum saeptiones.
itaque ut huic vitio medeatur, sic erit faciundum ut primum pro
amplitudine congestionis crassitudo structurae constituatur, deinde in
frontibus anterides, sive erismae sunt, una struantur, eaeque inter
se distent tanto spatio quanta altitudo substructionis est futura,
crassitudine eadem qua substructio. procurrant autem ab imo pro quam
crassitudo constituta fuerit substructionis, deinde contrahantur
gradatim ita uti summam habeant prominentiam quanta operis est
crassitudo.
praeterea introrsus contra terrenum coniuncta muro serratim struantur,
uti singuli dentes ab muro tantum distent quanta altitudo futura erit
substructionis, crassitudines autem habeant dentium structurae uti
muri. item in extremis angulis cum recessum fuerit ab interiore angulo
spatio altitudinis substructionis, in utramque partem signetur et
ab his signis diagonios structura conlocetur, et ab ea media altera
coniuncta cum angulo muri. ita dentes et diagonioe structurae non
patientur tota vi premere murum, sed dissipabunt retinendo impetum
congestionis.
Quemadmodum sine vitiis opera constitui oporteat et uti caveatur
incipientibus exposui. namque de tegulis aut tignis aut asseribus
mutandis non est eadem cura quemadmodum de his, quod ea quamvis sint
vitiosa, faciliter mutantur. itaque quae nec solida quidem putantur
esse, quibus rationibus haec potuerint esse firma et quemadmodum
instituantur exposui.
quibus autem copiarum generibus oporteat uti, non est architecti
potestas, ideo quod non in omnibus locis omnia genera copiarum
nascuntur, ut in primo volumine est expositum. praeterea in domini
est potestate utrum latericio an caementicio an saxo quadrato velit
aedificare. itaque omnium operum probationes tripertito considerantur,
id est fabrili subtilitate et magnificentia et dispositione. cum
magnificenter opus perfectum aspicietur, a domini potestate inpensae
laudabuntur, cum subtiliter, officinatoris probabitur exactio, cum vero
venuste proportionibus et symmetriis habuerit auctoritatem, tunc fuerit
gloria architecti.
haec autem recte constituuntur, cum is et a fabris et ab idiotis
patiatur accipere se consilia. namque omnes homines, non solum
architecti, quod est bonum possunt probare, sed inter idiotas et eos
hoc est discrimen quod idiota nisi factum viderit, non potest scire
quid sit futurum, architectus autem simul animo constituerit, antequam
inceperit et venustate et usu et decore quale sit futurum habet
definitum. Quas res privatis aedificiis utiles putavi et quemadmodum
sint faciundae quam apertissime potui perscripsi. de expolitionibus
autem eorum uti sint elegantes et sine vitiis ad vetustatem
＜permanentes＞, insequenti volumine exponam.
LIBER SEPTIMUS.
Maiores cum sapienter tum etiam utiliter instituerunt, per
commentariorum relationes cogitata tradere posteris, ut ea non
interirent sed singulis aetatibus crescentia voluminibus edita gradatim
pervenirent vetustatibus ad summam doctrinarum subtilitatem. itaque non
mediocres sed infinitae sunt is agendae gratiae, quod non invidiose
silentes praetermiserunt, sed omnium generum sensus conscriptionibus
memoriae tradendos curaverunt.
namque si non ita fecissent, non potuissemus scire quae res in Troia
fuissent gestae, nec quid Thales Democritus Anaxagoras Xenophanes
reliquique physici sensissent de rerum natura quasque Socrates Platon
Aristoteles Zenon Epicurus aliique philosophi hominibus agendae
vitae terminationes finissent seu Croesus Alexander Darius ceterique
reges quas res aut quibus rationibus gessissent fuissent notae, nisi
maiores praeceptorum comparationibus omnium memoriae ad posteritatem
commentariis extulissent.
itaque quemadmodum his gratiae sunt agendae, contra qui eorum scripta
furantes pro suis praedicant sunt vituperandi, quique non propriis
cogitationibus scriptorum nituntur, sed invidis moribus aliena
violantes gloriantur, non modo sunt reprehendendi, sed etiam quia impio
more vixerunt, poena condemnandi. nec tamen haec res non vindicatae
curiosius ab antiquis esse memorantur. quorum exitus iudiciorum qui
fuerint, non est alienum quemadmodum sint nobis traditi explicare.
reges Attalici magnis philologiae dulcedinibus inducti cum egregiam
bybliothecam Pergami ad communem delectationem instituissent, tunc item
Ptolomaeus infinito zelo cupiditatisque incitatus studio non minoribus
industriis ad eundem modum contenderat Alexandriae comparare. cum
autem summa diligentia perfecisset, non putavit id satis esse nisi
propagationibus inseminando curaret augendam. itaque Musis et Apollini
ludos dedicavit et quemadmodum athletarum sic communium scriptorum
victoribus praemia et honores constituit.
his ita institutis cum ludi adessent, iudices litterati qui eos
probarent erant legendi. rex cum iam sex civitatis lectos habuisset
nec tam cito septumum idoneum inveniret, retulit ad eos qui supra
bybliothecam fuerunt et quaesiit si quem novissent ad id expeditum.
tunc ei dixerunt esse quendam Aristophanen, qui summo studio summaque
diligentia cotidie omnes libros ex ordine perlegeret. itaque conventu
ludorum cum secretae sedes iudicibus essent distributae, cum ceteris
Aristophanes citatus quemadmodum fuerat locus ei designatus sedit.
primo poetarum ordine ad certationem inducto cum recitarentur scripta,
populus cunctus significando monebat iudices quod probarent. itaque cum
ab singulis sententiae sunt rogatae, sex una dixerunt et quem maxime
animadverterunt multitudini placuisse, ei primum praemium, insequenti
secundum tribuerunt. Aristophanes vero cum ab eo sententia rogaretur,
eum primum renuntiari iussit qui minime populo placuisset.
cum autem rex et universi vehementer indignarentur, surrexit et rogando
impetravit ut paterentur se dicere. itaque silentio facto docuit unum
ex his eum esse poetam, ceteros aliena recitavisse, oportere autem
iudicantes non furta sed scripta probare. admirante populo et rege
dubitante, fretus memoria e certis armariis infinita volumina eduxit
et ea cum recitatis conferendo coegit ipsos furatos de se confiteri.
itaque rex iussit cum his agi furti condemnatosque cum ignominia
dimisit, Aristophanen vero amplissimis muneribus ornavit et supra
bybliothecam constituit.
insequentibus annis a Macedonia Zoilus, qui adoptavit cognomen ut
Homeromastix vocitaretur, Alexandriam venit suaque scripta contra
Iliadem et Odyssean comparata regi recitavit. Ptolomaeus vero cum
animadvertisset poetarum parentem philologiaeque omnis ducem absentem
vexari et cuius ab cunctis gentibus scripta suspicerentur ab eo
vituperari, indignans nullum ei dedit responsum. Zoilus autem cum
diutius in regno fuisset, inopia pressus summisit ad regem postulans ut
aliquid sibi tribueretur.
rex vero respondisse dicitur Homerum, qui ante annos mille decessisset,
aevo perpetuo multa milia hominum pascere, item debere qui meliore
ingenio se profiteretur non modo unum sed etiam plures alere posse.
et ad summam mors eius ut parricidii damnati varie memoratur. alii
enim scripserunt a Philadelpho esse in crucem fixum, nonnulli Chii ei
lapides esse coniectos, alii Zmyrnae vivum in pyram coniectum. quorum
utrum ei acciderit, merenti digna constitit poena. non enim aliter
videtur promereri qui citat eos quorum responsum, quid senserint
scribentes, non potest coram indicari.
ego vero, Caesar, neque alienis indicibus mutatis interposito nomine
meo id profero corpus neque ullius cogitata vituperans institui ex
eo me adprobare, sed omnibus scriptoribus infinitas ago gratias quod
egregiis ingeniorum sollertiis ex aevo conlatis abundantes alius alio
genere copias praeparaverunt, unde nos uti fontibus haurientes aquam et
ad propria proposita traducentes facundiores et expeditiores habemus
ad scribendum facultates talibusque confidentes auctoribus audemus
institutiones novas comparare.
Igitur tales ingressus eorum quia ad propositi mei rationes
animadverti praeparatos, inde sumendo progredi coepi. namque primum
Agatharchus Athenis Aeschylo docente tragoediam scaenam fecit et de ea
commentarium reliquit. ex eo moniti Democritus et Anaxagoras de eadem
re scripserunt, quemadmodum oporteat ad aciem oculorum radiorumque
extentionem certo loco centro constituto lineas ratione naturali
respondere, uti de incerta re certae imagines aedificiorum in scaenarum
picturis redderent speciem et quae in directis planisque frontibus sint
figurata, alia abscedentia alia prominentia esse videantur.
postea Silenus de symmetriis doricorum edidit volumen, de aede
Iunonis quae est Sami dorica Theodorus, de ionica Ephesi quae est
Dianae Chersiphron et Metagenes, de fano Minervae quod est Priene
ionicum Pytheos, item de aede Minervae dorica quae est Athenis in
arce Ictinos et Carpion, Theodorus Phocaeus de tholo qui est Delphis,
Philo de aedium sacrarum symmetriis et de armamentario quod fecerat
Piraeei portu, Hermogenes de aede Dianae ionica quae est Magnesiae
pseudodipteros et Liberi Patris Teo monopteros, item Arcesius de
symmetriis corinthiis et ionico Trallibus Aesculapio quod etiam ipse
sua manu dicitur fecisse, de Mausoleo Satyrus et Pytheos, quibus vero
felicitas maximum summumque contulit munus.
quorum enim artes aevo perpetuo nobilissimas laudes et sempiterno
florentes habere iudicantur, excogitatis egregias operas praestiterunt.
namque singulis frontibus singuli artifices sumpserunt certatim partes
ad ornandum et probandum Leochares Bryaxis Scopas Praxiteles, nonnulli
etiam putant Timotheum, quorum artis eminens excellentia coegit ad
septem spectaculorum eius operis pervenire famam.
praeterea minus nobiles multi praecepta symmetriarum conscripserunt,
uti Nexaris Theocydes Demophilos Pollis Leonidas Silanion Melampus
Sarnacus Euphranor. non minus de machinationibus, uti Diades Archytas
Archimedes Ctesibios Nymphodorus Philo Byzantius Diphilos Democles
Charias Polyidos Pyrros Agesistratos. quorum ex commentariis quae
utilia esse his rebus animadverti, collecta in unum coegi corpus, et
ideo maxime quod animadverti in ea re ab Graecis volumina plura edita,
ab nostris oppido quam pauca. Fuficius nimirum de his rebus primus
instituit edere volumen, item Terentius Varro de novem disciplinis unum
de architectura, P. Septimius duo.
amplius vero in id genus scripturae adhuc nemo incubuisse videtur, cum
fuissent et antiqui cives magni architecti, qui potuissent non minus
eleganter scripta comparare. namque Athenis Antistates et Callaeschros
et Antimachides et Pormos architecti Pisistrato aedem Iovi Olympio
facienti fundamenta constituerunt, post mortem autem eius propter
interpellationem rei publicae incepta reliquerunt. itaque circiter
annis ＜quadringentis＞ post Antiochus rex cum in id opus inpensam
esset pollicitus, cellae magnitudinem et columnarum circa dipteron
conlocationem epistyliorumque et ceterorum ornamentorum ad symmetriam
distributionem magna sollertia scientiaque summa civis Romanus
Cossutius nobiliter est architectatus. id autem opus non modo vulgo sed
etiam in paucis a magnificentia nominatur.
nam quattuor locis sunt aedium sacrarum marmoreis operibus ornatae
dispositiones, e quibus proprie de is nominationes clarissima fama
nominantur. quarum excellentiae prudentesque cogitationum apparatus
suspectus habent in deorum caerimonio. primumque aedis Ephesi Dianae
ionico genere ab Chersiphrone Gnosio et filio eius Metagene est
instituta, quam postea Demetrius ipsius Dianae servus et Paeonius
Ephesius dicuntur perfecisse. Mileti Apollini item ionicis symmetriis
idem Paeonius Daphnisque Milesius instituerunt. Eleusine Cereris
et Proserpinae cellam inmani magnitudine Ictinos dorico more sine
exterioribus columnis ad laxamentum usus sacrificiorum pertexit.
eam autem postea cum Demetrius Phalereus Athenis rerum potiretur,
Philo ante templum in fronte columnis constitutis prostylon fecit.
ita aucto vestibulo laxamentum initiantibus operique summam adiecit
auctoritatem. in asty vero Olympio amplo modulorum comparatu corinthiis
symmetriis et proportionibus, uti supra scriptum est, architectandum
Cossutius suscepisse memoratur, cuius commentarium nullum est inventum.
nec tamen a Cossutio solum de his rebus scripta sunt desideranda sed
etiam a G. Mucio, qui magna scientia confisus aedis Honoris et Virtutis
Marianae cellae columnarumque et epistyliorum symmetrias legitimis
artis institutis perfecit. id vero si marmoreum fuisset, ut haberet
quemadmodum ab arte subtilitatem sic ab magnificentia et inpensis
auctoritatem, in primis et summis operibus nominaretur.
Cum ergo et antiqui nostri inveniantur non minus quam Graeci fuisse
magni architecti et nostra memoria satis multi, et ex his pauci
praecepta edidissent, non putavi silendum sed disposite singulis
voluminibus de singulis exponere. itaque quoniam sexto volumine
privatorum aedificiorum rationes perscripsi, in hoc qui septimum tenet
numerum de expolitionibus quibus rationibus et venustatem et firmitatem
habere possint exponam.
Primumque incipiam de ruderatione, quae principia tenet expolitionum,
uti curiosius summaque providentia solidationis ratio habeatur. et si
plano pede erit eruderandum, quaeratur solum si sit perpetuo solidum,
et ita exaequetur, et inducatur cum statumine rudus. sin autem omnis
aut ex parte congesticius locus fuerit, festucationibus cum magna cura
solidetur. in contignationibus vero diligenter est animadvertendum
ne qui paries qui non exeat ad summum, sit extructus sub pavimentum,
sed potius relaxatus supra se pendentem habeat coaxationem. cum enim
solidus exit, contignationibus arescentibus aut pandatione sidentibus,
permanens structurae soliditate dextra ac sinistra secundum se facit in
pavimentis necessario rimas.
item danda est opera ne commisceantur axes aesculini quercu, quod
quercei simul umorem perceperunt se torquentes rimas faciunt in
pavimentis. sin autem aesculus non erit et necessitas coegerit, propter
inopiam querceis sic videtur esse faciundum ut secentur tenuiores. quo
minus enim valuerint, eo facilius clavis fixi continebuntur deinde in
singulis tignis extremis partibus axes bini clavis figantur, uti nulla
ex parte possint se torquendo angulos excitare. namque de cerro aut
fago seu farno nullus ad vetustatem potest permanere. coaxationibus
factis si erit, filex, si non, palea substernatur, uti materies ab
calcis vitiis defendatur.
tunc insuper statuminetur ne minore saxo quam quod possit manum
implere. statuminationibus inductis rudus si novum erit, ad tres partes
una calcis misceatur, si redivivum fuerit, quinque ad duo mixtionis
habeant responsum. deinde rudus inducatur et vectibus ligneis,
decuriis inductis, crebriter pistatione solidetur, et id ne minus
pistum absolutum crassitudine sit dodrantis. insuper ex testa nucleus
inducatur mixtionem habens ad tres partes unam calcis, ne minore
crassitudine pavimenti digitorum senum. supra nucleum ad regulam et
libellam exacta pavimenta struantur sive sectilia seu tesseris.
cum ea structa fuerint et fastigia sua structione habuerint, ita
fricentur uti si sectilia sint, nulli gradus in scutulis aut trigonis
aut quadratis seu favis extent, sed coagmentorum compositio planam
habeat inter se directionem. si tesseris structura erit, ut eae omnes
angulos habeant aequales. cum enim anguli non fuerint omnes aequaliter
plani, non erit exacta ut oportet fricatura. item testacea spicata
tiburtina sunt diligenter exigenda, ut ne habeant lacunas nec extantes
tumulos, sed ＜sint＞ extenta et ad regulam perfricata. super, fricatura
levigationibus et polituris cum fuerit perfecta, incernatur marmor, et
supra loricae ex calce et harena inducantur.
Subdiu vero maxime idonea faciunda sunt pavimenta, quod contignationes
umore crescentes aut siccitate decrescentes seu pandationibus sidentes
movendo se faciunt vitia pavimentis, praeterea gelicidia et pruinae
non patiuntur integra permanere. itaque si necessitas coegerit,
ut minime vitiosa fiant sic erit faciundum. cum coaxatum fuerit,
super altera coaxatio transversa sternatur clavisque fixa duplicem
praebeat contignationi loricationem. deinde ruderi novo tertia pars
testae tunsae admisceatur calcisque duae partes ad quinque mortarii
mixtionibus praestent responsum.
statuminatione facta, rudus inducatur, idque pistum absolutum ne
minus pede sit crassum. tunc autem nucleo inducto, uti supra scriptum
est, pavimentum e tessera grandi circiter binum digitum caesa
struatur fastigium habens in pedes denos digitos binos, quod si bene
temperabitur et recte fricatum fuerit, ab omnibus vitiis erit tutum.
uti autem inter coagmenta materies ab gelicidiis ne laboret, fracibus
quotannis ante hiemem saturetur. ita non patietur in se recipere
gelicidii pruinam.
sin autem curiosius videbitur fieri oportere, tegulae bipedales inter
se coagmentatae supra rudus substrata materia conlocentur habentes
singulis coagmentorum frontibus excisos canaliculos digitales. quibus
iunctis impleantur calce ex oleo subacta confricenturque inter se
coagmenta compressa. ita calx quae erit haerens in canalibus durescendo
contexteque solidescendo non patietur aquam neque aliam rem per
coagmenta transire. cum ergo fuerit hoc ita perstratum, supra nucleus
inducatur et virgis caedendo subigatur. supra autem sive ex tessera
grandi sive ex spica testacea struatur fastigiis quibus est supra
scriptum, et cum sic erunt facta, non cito vitiabuntur.
Cum a pavimentorum cura discessum fuerit, tunc de albariis operibus est
explicandum. id autem erit recte, si glaebae calcis optimae ante multo
tempore quam opus fuerit macerabuntur, uti si qua glaeba parum fuerit
in fornace cocta, in maceratione diuturna liquore defervere coacta uno
tenore concoquatur. namque cum non penitus macerata sed recens sumitur,
cum fuerit inducta habens latentes crudos calculos pustulas emittit.
qui calculi in opere uno tenore cum permacerantur, dissolvunt et
dissipant tectorii politiones.
cum autem habita erit ratio macerationis et ita curiosius operi
praeparatum erit, sumatur ascia et quemadmodum materia dolatur, sic
calx in lacu macerata ascietur. si ad eam offenderint calculi, non
erit temperata. cumque siccum et purum ferrum educetur, indicabit eam
evanidam et siticulosam. cum vero pinguis fuerit et recte macerata,
circa id ferramentum uti glutinum haerens omni ratione probabit se esse
temperatam. tunc autem machinis comparatis camararum dispositiones in
conclavibus expediantur, nisi lacunariis ea fuerint ornata.
Cum ergo camararum postulabitur ratio, sic erit faciundum. asseres
directi disponantur inter se ne plus spatium habentes pedes binos,
et hi maxime cupressei, quod abiegnei ab carie et ab vetustate
celeriter vitiantur, hique asseres cum ad formam circinationis fuerint
distributi, catenis dispositis ad contignationes, sive tecta erunt,
crebriter clavis ferreis fixi religentur, eaeque catenae ex ea materia
comparentur cui nec caries nec vetustas nec umor possit nocere, id
est e buxo iunipiro olea robore cupresso ceterisque similibus praeter
quercum, cum ea se torquendo rimas faciat quibus inest operibus.
asseribus dispositis tum tomice e sparto hispanico harundines graecae
tunsae ad eos uti forma postulat religentur. item supra camaram
materies ex calce et harena mixta subinde inducatur, ut si quae stillae
ex contignationibus aut tectis ceciderint sustineantur. sin autem
harundinis graecae copia non erit, de paludibus tenues colligantur
et mataxa aut tomice ad iustam longitudinem una crassitudine
alligationibus temperentur, dum ne plus inter duos nodos alligationes
binos pedes distent, et eae ad asseres, uti supra scriptum est, tomice
religentur cultellique lignei in eas configantur.
cetera omnia uti supra scriptum est expediantur. camaris dispositis
et intextis, imum caelum earum trullissetur, deinde harena dirigatur,
postea autem creto marmore poliatur. Cum camarae politae fuerint, sub
eas coronae sunt subiciendae, quas maxime tenues et subtiles oportere
fieri videbitur. cum enim grandes sunt, pondere deducuntur nec possunt
se sustinere. in hisque minime gypsum debet admisceri, sed ex creto
marmore uno tenore perduci, uti ne praecipiendo non patiatur uno
tenore opus inarescere. etiamque cavendae sunt in camaris priscorum
dispositiones, quod earum planitiae coronarum ＜figurae＞ gravi pondere
inpendentes sunt periculosae.
coronae autem sunt ＜aliae purae＞ aliae caelatae. conclavibus autem
ubi ignis aut plura lumina sunt ponenda, purae fieri debent, ut eae
facilius extergeantur. in aestivis et exhedris, ubi minime fumus est
nec fuligo potest nocere, ibi caelatae sunt faciendae, semper enim
album opus propter superbiam candoris non modo ex propriis sed etiam
alienis aedificiis concipit fumum.
Coronis explicatis parietes quam asperrime trullissentur, postea autem
supra, trullissatione subarescente, deformentur directiones harenati,
uti longitudines ad regulam et ad lineam, altitudines ad perpendiculum,
anguli ad normam respondentes exigantur. namque sic emendata
tectoriorum in picturis erit species. subarescente, iterum et tertio
inducatur. ita cum fundatior erit ex harenato directura, eo firmior
erit ad vetustatem soliditas tectorii.
cum ab harena praeter trullissationem non minus tribus coriis fuerit
deformatum, tunc e marmore graneo directiones sunt subigendae, dum ita
materies temperetur uti cum subigatur non haereat ad rutrum, sed purum
ferrum e mortario liberetur. graneo inducto et inarescente, alterum
corium mediocre dirigatur. id cum subactum fuerit et bene fricatum,
subtilius inducatur. ita cum tribus coriis harenae et item marmoris
solidati parietes fuerint, neque rimas neque aliud vitium in se
recipere poterunt.
sed et liaculorum subactionibus fundata soliditate marmorisque
candore firmo levigata, coloribus cum politionibus inductis nitidos
expriment splendores. colores autem, udo tectorio cum diligenter sunt
inducti, ideo non remittunt sed sunt perpetuo permanentes, quod calx
in fornacibus excocto liquore facta raritatibus evanida, ieiunitate
coacta corripit in se quae res forte contigerunt, mixtionibusque ex
aliis potestatibus conlatis seminibus seu principiis una solidescendo,
in quibuscumque membris est formata cum fit arida redigitur uti sui
generis proprias videatur habere qualitates.
itaque tectoria quae recte sunt facta neque vetustatibus fiunt horrida,
neque cum extergentur remittunt colores, nisi si parum diligenter
et in arido fuerint inducti. cum ergo ita in parietibus tectoria
facta fuerint uti supra scriptum est, et firmitatem et splendorem et
ad vetustatem permanentem virtutem poterunt habere. cum vero unum
corium harenae et unum minuti marmoris erit inductum, tenuitas eius
minus valendo faciliter rumpitur nec splendorem politionibus propter
inbecillitatem crassitudinis proprium obtinebit.