animorumque vigoribus pro fortitudine sunt in Italia gentes.
quemadmodum enim Iovis stella inter Martis ferventissimam et Saturni
frigidissimam media currens temperatur, eadem ratione Italia inter
septentrionalem meridianamque ab utraque parte mixtionibus temperatas
et invictas habet laudes. itaque consiliis refringit barbarorum
virtutes, forti manu meridianorum cogitationes. ita divina mens
civitatem populi Romani egregia temperataque regione conlocavit, uti
orbis terrarum imperii potiretur.
quodsi ita est uti dissimiles regiones ab inclinationibus caeli
variis generibus sint comparatae, ut etiam naturae gentium disparibus
animis et corporum figuris qualitatibusque nascerentur, non dubitemus
aedificiorum quoque rationes ad nationum gentiumque proprietates apte
distribuere, cum habeamus ab ipsa rerum natura sollertem et expeditam
monstrationem. Quoad potui summa ratione proprietates locorum ab
natura rerum dispositas animadvertere exposui et quemadmodum ad solis
cursum et inclinationes caeli oporteat ad gentium figuras constituere
aedificiorum qualitates dixi. itaque nunc singulorum generum in
aedificiis commensus symmetriarum et universos et separatos breviter
explicabo.
Nulla architecto maior cura esse debet nisi uti proportionibus ratae
partis habeant aedificia rationum exactiones. cum ergo constituta
symmetriarum ratio fuerit et commensus ratiocinationibus explicati,
tum etiam acuminis est proprium providere ad naturam loci aut usum aut
speciem ＜et detractionibus aut＞ adiectionibus temperaturas efficere,
cum de symmetria sit detractum aut adiectum, uti id videatur recte esse
formatum in aspectuque nihil desideretur.
alia enim ad manum species esse videtur, alia in excelso, non eadem in
concluso, dissimilis in aperto, in quibus magni iudicii est opera quid
tandem sit faciundum. non enim veros videtur habere visus effectus,
sed fallitur saepius iudicio ab eo mens. quemadmodum etiam in scaenis
pictis videntur columnarum proiecturae, mutulorum ecphorae, signorum
figurae prominentes, cum sit tabula sine dubio ad regulam plana.
similiter in navibus remi cum sint sub aqua directi, tamen oculis
infracti videntur, et quatenus eorum partes tangunt summam planitiem
liquoris, apparent uti sunt directi, cum vero sub aqua sunt demissi,
per naturae perlucidam raritatem remittunt enatantes ab suis corporibus
fluentes imagines ad summam aquae planitiem atque eae ibi commotae
efficere videntur infractum remorum oculis aspectum.
hoc autem sive simulacrorum inpulsu seu radiorum ex oculis effusionibus
uti physicis placet videmus, utraque ratione videtur ita esse uti falsa
iudicia oculorum habeat aspectus.
cum ergo quae sunt vera falsa videantur et nonnulla aliter quam sunt
oculis probentur, non puto oportere esse dubium quin ad locorum
naturas aut necessitates detractiones aut adiectiones fieri debeant
ita uti nihil in his operibus desideretur. haec autem etiam ingeniorum
acuminibus non solum doctrinis efficiuntur.
igitur statuenda est primum ratio symmetriarum, a qua sumatur sine
dubitatione commutatio. deinde explicetur operis futuri locorum imum
spatium longitudinis ＜et latitudinis＞, cuius cum semel constituta
fuerit magnitudo, sequatur eam proportionis ad decorem apparatio, uti
non sit considerantibus aspectus eurythmiae dubius. de qua quibus
rationibus efficiatur est mihi pronuntiandum, primumque de cavis aedium
uti fieri debent dicam.
Cava aedium quinque generibus sunt distincta, quorum ita figurae
nominantur, tuscanicum, corinthium, tetrastylon, displuviatum,
testudinatum. tuscanica sunt in quibus trabes in atrii latitudine
traiectae habent interpensiva et collicias ab angulis parietum ad
angulos tignorum intercurrentes, item asseribus stillicidiorum in
medium compluvium deiectus. in corinthiis isdem rationibus trabes
et compluvia conlocantur, sed a parietibus trabes recedentes in
circumitione circa columnas componuntur. tetrastyla sunt quae subiectis
sub trabibus angularibus columnis et utilitatem trabibus et firmitatem
praestant, quod neque ipsae magnum impetum coguntur habere neque ab
interpensivis onerantur.
displuviata autem sunt in quibus deliquiae arcam sustinentes
stillicidia reiciunt. haec hibernaculis maxime praestant utilitates,
quod compluvia eorum erecta non obstant luminibus tricliniorum. sed
ea habent in refectionibus molestiam magnam, quod circa parietes
stillicidia defluentia continent fistulae, quae non celeriter recipiunt
ex canalibus aquam defluentem, itaque redundantes restagnant et
intestinum et parietes in eis generibus aedificiorum corrumpunt.
testudinata vero ibi fiunt, ubi non sunt impetus magni et in
contignationibus supra spatiosae redduntur habitationes.
Atriorum vero latitudines ac longitudines tribus generibus formantur.
et primum genus distribuitur uti longitudo cum in quinque partes divisa
fuerit, tres partes latitudini dentur, alterum cum in tres partes
dividatur, duae partes latitudini tribuantur, tertium uti latitudo in
quadrato paribus lateribus describatur inque eo quadrato diagonios
linea ducatur, et quantum spatium habuerit ea linea diagonios, tanta
longitudo atrio detur.
altitudo eorum quanta latitudo fuerit quarta dempta sub trabes
extollatur, reliquo lacunariorum et arcae supra trabes ratio habeatur.
Alis dextra ac sinistra latitudo, cum sit atrii longitudo ab XXX
pedibus ad pedes XL, ex tertia parte eius constituatur. ab XL ad pedes
L longitudo dividatur in partes tres ＜semis＞, ex his una pars alis
detur. cum autem erit longitudo ab quinquaginta pedibus ad sexaginta,
quarta pars longitudinis alis tribuatur. a pedibus LX ad LXXX longitudo
dividatur in partes quattuor et dimidiam, ex his una pars fiat alarum
latitudo. a pedibus octoginta ad pedes centum in quinque partes
divisa longitudo iustam constituerit latitudinem alarum. trabes earum
liminares ita altae ponantur ut altitudines latitudinibus sint aequales.
Tabulino, si latitudo atrii erit pedum viginti, dempta tertia eius
spatio, reliquum tribuatur. si erit ab pedibus XXX ad XL, ex atrii
latitudine tabulino dimidium tribuatur. cum autem ab XL ad LX, latitudo
dividatur in partes quinque, ex his duae tabulino constituantur. non
enim atria minora ab maioribus easdem possunt habere symmetriarum
rationes. si enim maiorum symmetriis utemur in minoribus, neque
tabulina neque alae utilitatem poterunt habere, sin autem minorum in
maioribus utemur, vasta et inmania in his ea erunt membra. itaque
generatim magnitudinum rationes exquisitas et utilitati et aspectui
conscribendas putavi.
altitudo tabulini ad trabem adiecta latitudinis octava constituatur.
lacunaria eius tertia latitudinis ad altitudinem adiecta extollantur.
fauces minoribus atriis e tabulini latitudine dempta tertia, maioribus
dimidia constituantur. imagines item alte cum suis ornamentis ad
latitudinem alarum sint constitutae. Latitudines forum ad altitudinem
si doricae erunt uti doricae, si ionicae erunt uti ionicae
perficiantur, quemadmodum de thyromatis in quarto libro rationes
symmetriarum sunt expositae. compluvii lumen latum latitudinis atrii ne
minus quarta, ne plus tertia parte relinquatur, longitudo uti atrii pro
rata parte fiat.
Peristyla autem in transverso tertia parte longiora sint quam
introrsus, columnae tam altae quam porticus latae fuerint. peristylorum
intercolumnia ne minus trium, ne plus quattuor columnarum crassitudine
inter se distent. sin autem dorico more in peristylo columnae erant
faciundae, uti in quarto libro de doricis scripsi ita moduli sumantur
et ad eos modulos triglyphorumque rationes disponantur.
Tricliniorum quanta latitudo fuerit, bis tanta longitudo fieri debebit.
altitudines omnium conclavium, quae oblonga fuerint, sic habere
debent rationem uti longitudinis et latitudinis mensura componatur
et ex ea summa dimidium sumatur et quantum fuerit tantum altitudini
detur. sin antem exhedrae aut oeci quadrati fuerint, latitudinis
dimidia addita altitudines educantur. pinacothecae uti exhedrae amplis
magnitudinibus sunt constituendae. oeci corinthii tetrastylique quique
aegyptii vocantur latitudinis et longitudinis uti supra tricliniorum
symmetriae scriptae sunt, ita habeant rationem, sed propter columnarum
interpositiones spatiosiores constituantur.
inter corinthios autem et aegyptios hoc erit discrimen. corinthii
simplices habeant columnas aut in podio positas aut in imo, supraque
habeant epistylia et coronas aut ex intestino opere aut albario,
praeterea supra coronas curva lacunaria ad circinum delumbata.
in aegyptiis autem supra columnas epistylia et ab epistyliis ad
parietes qui sunt circa inponenda est contignatio, supra coaxationem
pavimentum, subdiu ut sit circumitus. deinde supra epistylium ad
perpendiculum inferiorum columnarum inponendae sunt minores quarta
parte columnae. supra earum epistylia et ornamenta lacunariis ornantur
et inter columnas superiores fenestrae conlocantur. ita basilicarum ea
similitudo, non corinthiorum tricliniorum, videtur esse.
fiunt autem etiam non italicae consuetudinis oeci, quos Graeci
cyzicenos appellant. hi conlocantur spectantes ad septentrionem et
maxime viridia prospicientes, valvasque habent in medio. ipsi autem
sunt ita longi et lati uti duo triclinia cum circumitionibus inter
se spectantia possint esse conlocata, habentque dextra ac sinistra
lumina fenestrarum valvata, uti de lectis per spatia fenestrarum
viridia prospiciantur. altitudines eorum dimidia latitudinis addita
constituuntur.
In his aedificiorum generibus omnes sunt faciendae earum symmetriarum
rationes quae sine inpeditione loci fieri poterunt, luminaque parietum
altitudinibus si non obscurabuntur, faciliter erunt explicata, sin
autem inpedientur ab angustiis aut aliis necessitatibus, tunc erit ut
ingenio et acumine de symmetriis detractiones aut adiectiones fiant,
uti non dissimiles veris symmetriis perficiantur venustates.
Nunc explicabimus quibus proprietatibus genera aedificiorum ad usum et
caeli regiones apte debeant spectare. hiberna triclinia et balnearia ad
occidentem hibernum spectent, ideo quod vespertino lumine opus est uti,
praeterea quod etiam sol occidens adversus habens splendorem, calorem
remittens efficit vespertino tempore regionem tepidiorem. cubicula et
bybliothecae ad orientem spectare debent, usus enim matutinum postulat
lumen, item in bybliothecis libri non putrescent. nam quaecumque ad
meridiem et occidentem spectant, ab tineis et umore libri vitiantur,
quod venti umidi advenientes procreant eas et alunt infundentesque
umidos spiritus pallore volumina corrumpunt.
triclinia verna et autumnalia ad orientem. ei enim praetentis luminibus
adversus solis impetus progrediens ad occidentem efficit ea temperata
ad id tempus quo his solitum est uti. aestiva ad septentrionem, quod
ea regio non ut reliquae per solstitium propter calorem efficitur
aestuosa, eo quod est aversa a solis cursu semper refrigerata et
salubritatem et voluptatem in usu praestat. non minus pinacothecae et
plumariorum textrina pictorumque officinae, uti colores eorum in opere
propter constantiam luminis inmutata permaneant qualitate.
Cum ad regiones caeli ita ea fuerint disposita, tunc etiam
animadvertendum est quibus rationibus privatis aedificiis propria loca
patribus familiarum et quemadmodum communia cum extraneis aedificari
debeant. namque ex his quae propria sunt, in ea non est potestas
omnibus intro eundi nisi invitatis, quemadmodum sunt cubicula triclinia
balineae ceteraque quae easdem habent usus rationes. communia autem
sunt in quibus etiam invocati suo iure de populo possunt venire, id est
vestibula cava aedium peristyla quaeque eundem habere possunt usum.
igitur is qui communi sunt fortuna, non necessaria magnifica vestibula
nec tabulina neque atria, quod magis aliis officia praestant ambiundo
quam ab aliis ambiuntur.
qui autem fructibus rusticis serviunt, in eorum vestibulis stabula
tabernae, in aedibus cryptae horrea apothecae ceteraque quae ad fructus
servandos magis quam ad elegantiae decorem possunt esse, ita sunt
facienda. item feneratoribus et publicanis commodiora et speciosiora
et ab insidiis tuta, forensibus autem et disertis elegantiora et
spatiosiora ad conventus excipiundos, nobilibus vero qui honores
magistratusque gerundo praestare debent officia civibus, faciunda
sunt vestibula regalia alta, atria et peristyla amplissima, silvae
ambulationesque laxiores ad decorem maiestatis perfectae, praeterea
bybliothecae pinacothecae basilicae non dissimili modo quam publicorum
operum magnificentia comparatae, quod in domibus eorum saepius et
publica consilia et privata iudicia arbitriaque conficiuntur.
ergo si his rationibus ad singulorum generum personas, uti in libro
primo de decore est scriptum, ita disposita erunt aedificia, non erit
quod reprehendatur. habebunt enim ad omnes res commodas et emendatas
explicationes. earum autem rerum non solum erunt in urbe aedificiorum
rationes, sed etiam ruri, praeterquam quod in urbe atria proxima ianuis
solent esse, ruri autem pseudourbanis statim peristyla, deinde tunc
atria habentia circum porticus pavimentatas spectantes ad palaestras
et ambulationes. Quoad potui urbanas rationes aedificiorum summatim
perscribere, proposui, nunc rusticorum expeditiones ut sint ad usum
commoda quibusque rationibus conlocare oporteat ea dicam.
Primum de salubritatibus, uti in primo volumine de moenibus conlocandis
scriptum est, regiones aspiciantur et ita villae conlocentur.
magnitudines earum ad modum agri copiasque fructuum comparentur.
cohortes magnitudinesque earum ad pecorum numerum atque quot iuga
boum opus fuerit ibi versari, ita finiantur. in cohorte culina quam
calidissimo loco designetur, coniuncta autem habeat bubilia, quorum
praesepia ad focum et orientis caeli regionem spectent, ideo quod boves
lumen et ignem spectando horridi non fiunt. item agricolae regionum
inperiti non putant oportere aliam regionem caeli boves spectare nisi
ortum solis.
bubilium autem debent esse latitudines nec minores pedum denum nec
maiores quindenum, longitudo uti singula iuga ne minus pedes occupent
septenos. balnearia item coniuncta sint culinae, ita enim lavationi
rusticae ministratio non erit longe. torcular item proximum sit
culinae, ita enim ad olearios fructus commoda erit ministratio,
habeatque coniunctam vinariam cellam haben̶tem ab septentrione lumina
fenestrarum. cum enim alia parte habuerit qua sol calefacere possit,
vinum quod erit in ea cella confusum ab calore efficietur inbecillum.
olearia autem ita est conlocanda ut habeat a meridie calidisque
regionibus lumen. non enim debet oleum congelari sed tepore caloris
extenuari. magnitudines autem earum ad fructuum rationem et numerum
doliorum sunt faciundae, quae cum sint cullearia, per medium occupare
debent pedes quaternos. ipsum autem torcular si non cocleis torquetur
sed vectibus et prelo premitur, ne minus longum pedes XL constituatur,
ita enim erit vectiario spatium expeditum. latitudo eius ne minus pedum
senum denum, nam sic erit ad plenum opus facientibus libera versatio et
expedita. sin autem duobus prelis loco opus fuerit, quattuor et viginti
pedes latitudini dentur.
ovalia et caprilia ita sunt magna facienda uti singula pecora areae
ne minus pedes quaternos et semipedem, ne plus senos possint habere.
granaria sublimata et ad septentrionem aut aquilonem spectantia
disponantur, ita enim frumenta non poterunt cito concalescere, sed ab
flatu refrigerata diu servantur. namque ceterae regiones procreant
curculionem et reliquas bestiolas quae frumentis solent nocere.
equilibus quae maxime in villa loca calidissima fuerint constituantur,
dum ne ad focum spectent. cum enim iumenta proxime ignem stabulantur,
horrida fiunt.
item non sunt inutilia praesepia quae conlocantur extra culinam
in aperto contra orientem. cum enim in hieme anni sereno caelo in
ea traducuntur matutino boves, ad solem pabulum capientes fiunt
nitidiores. horrea fenilia farraria pistrina extra villam facienda
videntur, ut ab ignis periculo sint villae tutiores. si quid delicatius
in villis faciundum fuerit, ex symmetriis quae in urbanis supra
scriptae sunt constituta ita struantur uti sine inpeditione rusticae
utilitatis aedificentur.
omniaque aedificia ut luminosa sint oportet curari, sed quae sunt
ad villas, faciliora videntur esse ideo quod paries nullius vicini
potest obstare, in urbe autem aut communium parietum altitudines
aut angustiae loci inpediundo faciunt obscuritates. itaque de ea
re sic erit experiundum. ex qua parte lumen oporteat sumere linea
tendatur ab altitudine parietis qui videtur obstare ad eum locum quo
oporteat inmittere, et si ab ea linea in altitudinem cum prospiciatur
poterit spatium puri caeli amplum videri, in eo loco lumen erit sine
inpeditione.
sin autem officient trabes seu limina aut contignationes, de
superioribus partibus aperiatur et ita inmittatur. et ad summam ita est
gubernandum ut ex quibuscumque partibus caelum prospici poterit, per
eas fenestrarum loca relinquantur, sic enim lucida erunt aedificia. cum
autem in tricliniis ceterisque conclavibus maximus est usus luminum,
tum etiam in itineribus clivis scalis, quod in is saepius alii aliis
obviam venientes ferentes sarcinas solent incurrere. Quoad potui
distributiones operum nostratium, ut sint aedificatoribus non obscurae,
explicui. nunc etiam quemadmodum Graecorum consuetudinibus aedificia
distribuantur, uti non sint ignota, summatim exponam.
Atriis Graeci quia non utuntur, neque aedificant, sed ab ianua
introeuntibus itinera faciunt latitudinibus non spatiosis, et ex una
parte equilia, ex altera ostiariis cellas, statimque ianuae interiores
finiuntur. hic autem locus inter duas ianuas graece θυρωρειον
appellatur. deinde est introitus in peristylon. id peristylon in tribus
partibus habet porticus inque ea parte quae spectat ad meridiem duas
antas inter se spatio amplo distantes in quibus trabes invehuntur,
et quantum inter antas distat, ex eo tertia adempta spatium datur
introrsus. hic locus apud nonnullos prostas, apud alios pastas
nominatur.
in his locis introrsus constituuntur oeci magni, in quibus matres
familiarum cum lanificis habent sessionem. in prostadis autem dextra
ac sinistra cubicula sunt conlocata, quorum unum thalamos, alterum
amphithalamos dicitur. circum autem in porticibus triclinia cotidiana,
cubicula, etiam cellae familiaricae constituuntur. haec pars aedificii
gynaeconitis appellatur.
coniunguntur autem his domus ampliores habentes lautiora peristyla,
in quibus pares sunt quattuor porticus altitudinibus, aut una quae
ad meridiem spectat excelsioribus columnis constituitur. id autem
peristylon quod unam altiorem habet porticum, rhodiacum dicitur. habent
autem eae domus vestibula egregia et ianuas proprias cum dignitate
porticusque peristylorum albariis et tectoriis et ex intestino opere
lacunariis ornatas, et in porticibus quae ad septentrionem spectant
triclinia cyzicena et pinacothecas, ad orientem autem bybliothecas,
exhedras ad occidentem, ad meridiem vero spectantes oecos quadratos
tam ampla magnitudine uti faciliter in eis quattuor tricliniis stratis
ministrationum ludorumque operis locus possit esse spatiosus.
in his oecis fiunt virilia convivia. non enim fuerat institutum
matres familiarum eorum moribus accumbere. haec autem peristyla domus
andronitides dicuntur, quod in is viri sine interpellationibus mulierum
versantur. praeterea dextra ac sinistra domunculae constituuntur
habentes proprias ianuas triclinia et cubicula commoda, uti hospites
advenientes non in peristyla sed in ea hospitalia recipiantur. nam
cum fuerunt Graeci delicatiores et fortuna opulentiores, hospitibus
advenientibus instruebant triclinia cubicula cum penu cellas primoque
die ad cenam invitabant, postero mittebant pullos ova holera poma
reliquasque res agrestes. ideo pictores ea quae mittebantur hospitibus
picturis imitantes xenia appellaverunt. ita patres familiarum in
hospitio non videbantur esse peregre, habentes secretam in his
hospitalibus liberalitatem.
inter duo autem peristyla ad hospitalia itinera sunt quae mesauloe
dicuntur, quod inter duas aulas media sunt interposita, nostri autem
eas andronas appellant. Sed hoc valde est mirandum, nec enim graece
nec latine potest id convenire. Graeci enim ανδρωναϲ appellant oecos,
ubi convivia virilia solent esse, quod eo mulieres non accedunt. item
aliae res sunt similes, uti xystus prothyrum telamones et nonnulla
alia eius modi. ξυϲτοϲ enim est graeca appellatione porticus ampla
latitudine, in qua athletae per hiberna tempora exercentur. nostri
autem hypaethrus ambulationes xysta appellant, quas Graeci παραδρομιδαϲ
dicunt. item προθυρα graece dicuntur quae sunt ante ianuas vestibula,
nos autem appellamus prothyra quae graece dicuntur διαθυρα. item
si qua virili figura signa mutulos aut coronas sustinent, nostri
telamones appellant, cuius rationes quid ita aut quare dicantur ex
historiis non inveniuntur, Graeci vero eos ατλανταϲ vocitant. Atlas
enim formatur historia sustinens mundum, ideo quod is primum cursum
solis et lunae siderumque omnium versationum rationes vigore animi
sollertiaque curavit hominibus tradendas, eaque re a pictoribus et
statuariis deformatur pro eo beneficio sustinens mundum, filiaeque eius
Atlantides, quas nos vergilias, Graeci autem πλειαδαϲ nominant, cum
sideribus in mundo sunt dedicatae. nec tamen ego ut mutetur consuetudo
nominationum aut sermonis, ideo haec proposui, sed uti non sint ignota
philologis exponenda iudicavi. Quibus consuetudinibus aedificia italico
more et Graecorum institutis conformantur exposui, et de symmetriis
singulorum generum proportiones perscripsi. ergo quoniam de venustate
decoreque ante est conscriptum, nunc exponemus de firmitate quemadmodum
ea sine vitiis permanentia ad vetustatem conlocentur.
Aedificia quae plano pede instituuntur, si fundamenta eorum facta
fuerint ita ut in prioribus libris de muro et theatris a nobis est
expositum, ad vetustatem ea erunt sine dubitatione firma. sin autem
hypogea concamarationesque instituentur, fundationes eorum fieri
debent crassiores quam quae in superioribus aedificiis structurae sunt
futurae, eorumque parietes pilae columnae ad perpendiculum inferiorum
medio conlocentur, uti solido respondeant. nam si in pendentibus
onera fuerint parietum aut columnarum, non poterunt habere perpetuam
firmitatem.
praeterea inter limina secundum pilas et antas postes si supponentur,
erant non vitiosae. limina enim et trabes structuris cum sint oneratae,
medio spatio pandantes frangunt sublisas structuras. cum autem subiecti
fuerint et subcuneati postes, non patiuntur insidere trabes neque eas
laedere.
item administrandum est uti levent onus parietum fornicationes cuneorum
divisionibus et ad centrum respondentes earum conclusurae. cum enim
extra trabes aut liminum capita arcus cuneis erunt conclusae, primum
non pandabit materies levata onere, deinde si quod vetustate vitium
ceperit, sine molitione fulturarum faciliter mutabitur.
itemque quae pilatim aguntur aedificia, cum cuneorum divisionibus
coagmentis ad centrum respondentibus fornices concluduntur, extremae
pilae in his latiores spatio sunt faciundae, uti vires eae habentes
resistere possint, cum cunei ab oneribus parietum pressi per coagmenta
ad centrum se prementes extrudent incumbas. itaque si angulares pilae
erunt spatiosis magnitudinibus, continendo cuneos firmitatem operibus
praestabunt.