ludorum spectationibus eligendus est locus theatro quam saluberrimus,
uti in primo libro de salubritatibus in moenium conlocationibus
est scriptum. per ludos enim cum coniugibus et liberis persedentes
delectationibus detinentur et corpora propter voluptatem inmota
patentes habent venas, in quas insidunt aurarum flatus, qui si a
regionibus palustribus aut aliis regionibus vitiosis advenient,
nocentes spiritus corporibus infundent. itaque si curiosius eligetur
locus theatro, vitabuntur vitia.
etiamque providendum est ne impetus habeat a meridie. sol enim cum
implet eius rotunditatem, aer conclusus curvatura neque habens
potestatem vagandi versando confervescit et candens adurit excoquitque
et inminuit e corporibus umores. ideo maxime vitandae sunt his rebus
vitiosae regiones et eligendae salubres.
fundamentorum autem, si in montibus fuerint, facilior erit ratio,
sed si necessitas coegerit in plano aut palustri loco ea constitui,
solidationes substructionesque ita erunt faciendae, quemadmodum de
fundationibus aedium sacrarum in tertio libro est scriptum. insuper
fundamenta lapideis et marmoreis copiis gradationes ab substructione
fieri debent.
praecinctiones ad altitudines theatrorum pro rata parte faciendae
videntur, neque altiores quam quanta praecinctionis itineris sit
latitudo. si enim excelsiores fuerint, repellent et eicient e
superiore parte vocem nec patientur in sedibus summis, quae sunt supra
praecinctiones, verborum casus certa significatione ad aures pervenire.
et ad summam ita est gubernandum uti linea cum ad imum gradum et ad
summum extenta fuerit, omnia cacumina graduum angulosque tangat.
ita vox non inpedietur. aditus complures et spatiosos oportet
disponere, nec coniunctos superiores inferioribus sed ex omnibus locis
perpetuos et directos sine inversuris faciendos, uti cum populus
dimittatur de spectaculis, ne comprimatur, sed habeat ex omnibus locis
exitus separatos sine inpeditione. Etiam diligenter est animadvertendum
ne sit locus surdus, sed ut in eo vox quam clarissime vagari possit.
hoc vero fieri ita poterit, si locus electus fuerit ubi non inpediatur
resonantia.
vox autem est spiritus fluens aeris, tactu sensibilis auditu. ea
movetur circulorum rotundationibus infinitis, uti si in stantem aquam
lapide inmisso nascantur innumerabiles undarum circuli crescentes,
a centro quam latissime possint evagantes, nisi angustia loci
interpellaverit aut aliqua offensio quae non patitur designationes
earum undarum ad exitus pervenire. itaque cum interpellentur
offensionibus, primae redundantes insequentium disturbant designationes.
eadem ratione vox uti ad circinum efficit motiones, sed in aqua
circuli planitie in latitudine moventur, vox et in latitudine
progreditur et in altitudinem gradatim scandit. igitur ut in aqua
undarum designationibus, item in voce cum offensio nulla primam undam
interpellaverit, non disturbat secundam nec insequentes, sed omnes sine
resonantia perveniunt ad imorum et ad summorum aures. ergo veteres
architecti naturae vestigia persecuti indagationibus vocis scandentis
theatrorum perfecerunt gradationes, et quaesierunt per canonicam
mathematicorum et musicam rationem ut quaecumque vox esset in scaena,
clarior et suavior ad spectatorum perveniret aures.
uti enim organa aeneis lamminis aut corneis ηχειοιϲ ad chordarum
sonituum claritatem perficiuntur, sic theatrorum per harmonicen ad
augendam vocem ratiocinationes ab antiquis sunt constitutae.
Harmonice autem est musica litteratura obscura et difficilis, maxime
quidem quibus graecae litterae non sunt notae. quam si volumus
explicare, necesse est etiam graecis verbis uti, quod nonnulla eorum
latinas non habent appellationes. itaque ut potuero quam apertissime
ex Aristoxeni scripturis interpretabor et eius diagramma subscribam
finitionesque sonituum designabo, uti qui diligentius attenderit
facilius percipere possit.
vox enim mutationibus cum flectitur alias fit acuta alias gravis,
duobusque modis movetur, e quibus unus effectus habet continuatos
alter distantes. continuata vox neque in finitionibus consistit neque
in loco ullo, efficitque terminationes non apparentes, intervalla
autem media apparentia, uti sermone cum dicamus sol lux flos vox. nunc
enim nec unde incipit nec ubi desinit intellegitur, sed quod ex acuta
facta est gravis et ex gravi acuta, apparet auribus. per distantiam
autem e contrario. namque cum flectitur inmutatione vox statuit se
in alicuius sonitus finitione, deinde in alterius, et id ultro citro
crebre faciendo constans apparet sensibus, uti in cantionibus cum
flectentes vocem varietatem facimus modulationis. itaque intervallis ea
cum versatur, et unde initium fecit et ubi desiit apparet in sonorum
patentibus finitionibus, mediana autem latentia intervallis obscurantur.
Genera vero sunt modulationum tria, primum quod Graeci nominant
αρμονιαν, secundum χρωμα, tertium διατονον. est autem harmoniae
modulatio ab arte concepta, et ea re cantio eius maxime gravem et
egregiam habet auctoritatem. chroma subtili sollertia ac crebritate
modulorum suaviorem habet delectationem. diatoni vero quod naturalis
est, facilior est intervallorum distantia. in his tribus generibus
dissimiles sunt tetrachordorum dispositiones, quod harmonia
tetrachordum et tonos et diheses habet binas. dihesis autem est toni
pars quarta, ita in hemitonio duae diheses sunt conlocatae. chromati
duo hemitonia in ordine sunt composita, tertium trihemitonium est
intervallum. diatono toni duo sunt continuati, tertium hemitonium
finit tetrachordi magnitudinem. ita in tribus generibus tetrachorda
ex duobus tonis et hemitonio sunt peraequata, sed ipsa cum separatim
uniuscuiusque generis finibus considerantur, dissimilem habent
intervallorum designationem.
igitur intervalla tonorum et hemitoniorum tetrachordo in voce divisit
natura finiitque terminationes eorum mensuris intervallorum quantitate,
modisque certis distantibus constituit qualitates, quibus etiam
artifices qui organa fabricant ex natura constitutis utendo comparant
ad concentus convenientes eorum perfectiones.
Sonitus, qui graece φθογγοι dicuntur, in unoquoque genere sunt X et
VIII, e quibus VIII sunt in tribus generibus perpetui et stantes,
reliqui X cum non uniter modulantur sunt vagantes. stantes autem sunt
qui inter mobiles interpositi, continent tetrachordi coniunctionem et
e generum discriminibus suis finibus sunt permanentes, appellantur
autem sic, proslambanomenos, hypate hypaton, hypate meson, mese, nete
synhemmenon, paramese, nete diezeugmenon, nete hyperbolaeon. mobiles
autem sunt qui in tetrachordo inter inmotos dispositi in generibus
ex locis loca mutant, vocabula autem habent haec, parhypate hypaton,
lichanos hypaton, parhypate meson, lichanos meson, trite synhemmenon,
＜paranete synhemmenon,＞ trite diezeugmenon, paranete diezeugmenon,
trite hyperbolaeon, paranete hyperbolaeon.
ei autem qua moventur, recipiunt virtutes alias, intervalla enim et
distantias habent crescentes. itaque parhypate, quae in harmonia
distat ab hypate ＜dimidium＞ hemitonium, in chroma transmutata habet
hemitonium. quae lichanos in harmonia dicitur, ab hypate distat
hemitonium, in chroma translata progreditur duo hemitonia, in diatono
distat ab hypate tria hemitonia. ita X sonitus propter translationes in
generibus efficiunt triplicem modulationum varietatem.
tetrachorda autem sunt quinque, primum gravissimum, quod graece dicitur
υπατον, secundum medianum, quod appellatur μεϲον, tertium coniunctum,
quod ϲυνημμενον dicitur, quartum disiunctum, quod διεζευγμενον
nominatur, quintum, quod est acutissimum, graece υπερβολαιον dicitur.
concentus quos natura hominis modulari potest, graece quae ϲυμφωνιαι
dicuntur, sunt sex, diatessaron, diapente, diapason, ＜diapason＞ et
diatessaron, ＜diapason＞ et diapente, et disdiapason.
ideoque et a numero nomina ceperunt, quod cum vox constiterit in una
sonorum finitione ab eaque se flectens mutaverit et pervenerit in
quartam terminationem, appellatur diatessaron, in quintam diapente [in
sextam diapason, in octavam et dimidiam diapason et diatessaron, in
nonam et dimidiam diapason et diapente, in XII disdiapason].
non enim inter duo intervalla, cum chordarum sonitus aut vocis cantus
factus fuerit, nec inter tria aut VI aut VII possunt consonantiae
fieri, sed uti supra scriptum est, diatessaron et diapente et ex
ordine ad disdiapason convenientiae ex natura vocis congruentis habent
finitiones, et ei concentus procreantur ex coniunctione sonituum [qui
graece φθογγοι dicuntur].
Ita ex his indagationibus mathematicis rationibus fiant vasa aerea pro
ratione magnitudinis theatri eaque ita fabricentur ut cum tangantur,
sonitum facere possint inter se diatessaron diapente et ex ordine ad
disdiapason. postea inter sedes theatri constitutis cellis, ratione
musica ibi conlocentur ita uti nullum parietem tangant circaque habeant
locum vacuum et ab summo capite spatium, ponanturque inversa et habeant
in parte quae spectat ad scaenam suppositos cuneos ne minus altos
semipedem, contraque eas cellas relinquantur aperturae inferiorum
graduum cubilibus longae pedes duo, altae semipedem.
designationes autem eorum, quibus in locis constituantur, sic
explicentur. si non erit ampla magnitudine theatrum, media altitudinis
transversa regio designetur et in ea tredecim cellae duodecim
aequalibus intervallis distantes confornicentur, uti ea echea quae
supra scripta sunt ad neten hyperbolaeon sonantia in cellis quae
sunt in cornibus extremis, utraque parte prima conlocentur, secunda
ab extremis diatessaron ad neten diezeugmenon, tertia diatessaron ad
paramesen, quarta ad neten synhemmenon, quinta diatessaron ad mesen,
sexta diatessaron ad hypaten meson, in medio unum diatessaron ad
hypaten hypaton.
ita hac ratiocinatione vox a scaena uti ab centro profusa se
circumagens tactuque feriens singulorum vasorum cava excitaverit auctam
claritatem et concentu convenientem sibi consonantiam. sin autem
amplior erit magnitudo theatri, tunc altitudo dividatur in partes IIII,
uti tres efficiantur regiones cellarum transverse designatae, una
harmoniae, altera chromatos, tertia diatoni. et ab imo quae erit prima,
ea ex harmonia conlocetur ita uti in minore theatro supra scriptum est.
in mediana autem prima in extremis cornibus ad chromaticen hyperbolaeon
habentia sonitum ponantur, in secundis ab his diatessaron ad
chromaticen diezeugmenon, in tertiis ad chromaticen synhemmenon,
quartis diatessaron ad chromaticen meson, quintis diatessaron ad
chromaticen hypaton, sextis ad paramesen, quod ea et ad chromaticen
hyperbolaeon diapente et ad chromaticen synhemmenon diatessaron habet
consonantiae communitatem.
in medio nihil est conlocandum, ideo quod sonituum nulla alia qualitas
in chromatico genere symphoniae consonantiam potest habere. in summa
vero divisione et regione cellarum in cornibus primis ad diatonon
hyperbolaeon fabricata vasa sonitu ponantur, in secundis diatessaron
ad diatonon ＜diezeugmenon＞, tertiis ad diatonon synhemmenon, quartis
diatessaron ad diatonon meson, quintis diatessaron ad diatonon hypaton,
sextis diatessaron ad proslambanomenon, in medio ad mesen, quod ea et
ad proslambanomenon diapason et ad diatonon hypaton diapente habet
symphoniarum communitates.
haec autem si qui voluerit ad perfectum facile perducere, animadvertat
in extremo libro diagramma musica ratione designatum, quod Aristoxenus
magno vigore et industria generatim divisis modulationibus constitutum
reliquit. de quo si qui ratiocinationibus his attenderit, ab natura
vocis ad audientium delectationes facilius valuerit theatrorum efficere
perfectiones.
Dicet aliquis forte multa theatra quotannis Romae facta esse neque
ullam rationem harum rerum in his fuisse, sed errabit in eo, quod omnia
publica lignea theatra tabulationes habent complures, quas necesse
est sonare. hoc vero licet animadvertere etiam ab citharoedis, qui
superiore tono cum volunt canere, avertunt se ad scaenae valvas et ita
recipiunt ab earum auxilio consonantiam vocis. cum autem ex solidis
rebus theatra constituuntur, id est ex structura caementorum, lapide,
marmore, quae sonare non possunt, tunc echeis haec rationes sunt
explicandae.
sin autem quaeritur in quo theatro ea sint facta, Romae non possumus
ostendere sed in Italiae regionibus et in pluribus Graecorum
civitatibus, etiamque auctorem habemus Lucium Mummium, qui diruto
theatro Corinthiorum ea aenea Romam deportavit et de manubiis ad aedem
Lunae dedicavit. multi etiam sollertes architecti, qui in oppidis
non magnis theatra constituerunt, propter inopiam fictilibus doliis
ita sonantibus electis hac ratiocinatione compositis perfecerunt
utilissimos effectus.
Ipsius autem theatri conformatio sic est facienda uti quam magna
futura est perimetros imi, centro medio conlocato circumagatur linea
rotundationis, in eaque quattuor scribantur trigona paribus lateribus
et intervallis, quae extremam lineam circinationis tangant, quibus
etiam in duodecim signorum caelestium ＜descriptione＞ astrologi ex
musica convenientia astrorum ratiocinantur. ex his trigonis cuius
latus fuerit proximum scaenae, ea regione qua praecidit curvaturam
circinationis, ibi finiatur scaenae frons, et ab eo loco per centrum
parallelos linea ducatur, quae disiungat proscaenii pulpitum et
orchestrae regionem.
ita latius factum fuerit pulpitum quam Graecorum, quod omnes artifices
in scaena dant operam, in orchestra autem senatorum sunt sedibus loca
designata. et eius pulpiti altitudo sit ne plus pedum quinque, uti qui
in orchestra sederint, spectare possint omnium agentium gestus. cunei
spectaculorum in theatro ita dividantur uti anguli trigonorum, qui
currunt circum curvaturam circinationis, dirigant ascensus scalasque
inter cuneos ad primam praecinctionem, supra autem alternis itineribus
superiores cunei medii dirigantur.
i autem qui sunt in imo et dirigunt scalaria, erunt numero VII,
reliqui quinque scaenae designabunt compositionem, et unus medius
contra se valvas regias habere debet, et qui erunt dextra ac sinistra
hospitaliorum designabunt compositionem, extremi duo spectabunt itinera
versurarum. gradus spectaculorum ubi subsellia componantur ne minus
alti sint palmipedem, ＜ne plus pedem＞ et digitos sex, latitudines eorum
ne plus pedes duo semis, ne minus pedes duo constituantur.
tectum porticus quod futurum est in summa gradatione, cum scaenae
altitudine libratum prospiciatur, ideo quod vox crescens aequaliter ad
summas gradationes et tectum perveniet. namque si non erit aequale,
quo minus fuerit altum, vox praeripietur ad eam altitudinem ad quam
perveniet primo.
orchestra inter gradus imos quam diametron habuerit, eius sexta pars
sumatur, et in cornibus utrimque ad aditus eius mensurae perpendiculo
inferiores sedes praecidantur, et qua praecisio fuerit, ibi
constituantur itinerum supercilia. ita enim satis altitudinis habebunt
eorum confornicationes.
scaenae longitudo ad orchestrae diametron duplex fieri debet. podii
altitudo ab libramento pulpiti cum corona et lysi duodecuma orchestrae
diametri. supra podium columnae cum capitulis et spiris altae quarta
parte eiusdem diametri, epistylia et ornamenta earum columnarum
altitudinis quinta parte. pluteum insuper cum unda et corona inferioris
plutei dimidia parte. supra id pluteum columnae quarta parte minore
altitudine sint quam inferiores, epistylia et ornamenta earum
columnarum quinta parte. item si tertia episcenos futura erit, mediani
plutei summum sit dimidia parte, columnae summae medianarum minus altae
sint quarta parte, epistylia cum coronis earum columnarum item habeant
altitudinis quintam partem.
Nec tamen in omnibus theatris symmetriae ad omnes rationes et effectus
possunt respondere, sed oportet architectum animadvertere quibus
proportionibus necesse sit sequi symmetriam et quibus ad loci naturam
aut magnitudinem operis temperari. sunt enim res quas et in pusillo et
in magno theatro necesse est eadem magnitudine fieri propter usum, uti
gradus diazomata pluteos itinera ascensus pulpita tribunalia et si qua
alia intercurrunt ex quibus necessitas cogit discedere ab symmetria ne
inpediatur usus. non minus si qua exiguitas copiarum, id est marmoris,
materiae reliquarumque rerum quae parantur, in opere fuerit, paulum
demere aut adicere, dum id ne nimium inprobe fiat sed cum sensu, non
erit alienum. hoc autem erit si architectus erit usu peritus, praeterea
ingenio mobili sollertiaque non fuerit viduatus.
Ipsae autem scaenae suas habent rationes explicatas ita uti mediae
valvae ornatus habeant aulae regiae, dextra ac sinistra hospitalia,
secundum autem spatia ad ornatus comparata, quae loca Graeci περιακτουϲ
dicunt ab eo quod machinae sunt in his locis versatiles trigonoe
habentes singulae tres species ornationis, quae cum aut fabularum
mutationes sunt futurae seu deorum adventus cum tonitribus repentinis,
versentur mutentque speciem ornationis in fronte. secundum ea loca
versurae sunt procurrentes, quae efficiunt una a foro, altera a peregre
aditus in scaenam.
genera autem sunt scaenarum tria, unum quod dicitur tragicum, alterum
comicum, tertium satyricum. horum autem ornatus sunt inter se dissimili
disparique ratione, quod tragicae deformantur columnis et fastigiis
et signis reliquisque regalibus rebus, comicae autem aedificiorum
privatorum et maenianorum habent speciem prospectusque fenestris
dispositos imitatione, communium aedificiorum rationibus, satyricae
vero ornantur arboribus speluncis montibus reliquisque agrestibus rebus
in topiodis speciem deformatis.
In Graecorum theatris non omnia isdem rationibus sunt facienda,
quod primum in ima circinatione ut in latino trigonorum IIII,
in eo quadratorum trium anguli circinationis lineam tangunt, et
cuius quadrati latus est proximum scaenae praeciditque curvaturam
circinationis, ea regione designatur finitio proscaenii. et ab
ea regione ad extremam circinationem curvaturae parallelos linea
designatur, in qua constituitur frons scaenae, per centrumque
orchestrae a proscaenii regione parallelos linea describitur et qua
secat circinationis lineas dextra ac sinistra in cornibus hemicyclii
centra signantur, et circino conlocato in dextro ab intervallo sinistro
circumagitur circinatio ad proscaenii sinistram partem, item centro
conlocato in sinistro cornu ab intervallo dextro circumagitur ad
proscaenii dextram partem.
ita e tribus centris hac descriptione ampliorem habent orchestram
Graeci et scaenam recessiorem minoreque latitudine pulpitum, quod
λογειον appellant, ideo quod eo se tragici et comici actores in scaena
peragunt, reliqui autem artifices suas per orchestram praestant
actiones, itaque ex eo scaenici et thymelici graece separatim
nominantur. eius logei altitudo non minus debet esse pedum X, non plus
duodecim. gradationes scalarum inter cuneos et sedes contra quadratorum
angulos dirigantur ad primam praecinctionem, a praecinctione inter eas
iterum mediae dirigantur, et ad summam quotiens praecinguntur, altero
tanto semper amplificantur.
Cum haec omnia summa cura sollertiaque explicata sunt, tunc etiam
diligentius est animadvertendum uti sit electus locus, in quo leniter
adplicet se vox neque repulsa resiliens incertas auribus referat
significationes. sunt enim nonnulli loci naturaliter inpedientes vocis
motus, uti dissonantes qui graece dicuntur κατηχουντεϲ, circumsonantes
qui apud eos nominantur περιηχουντεϲ, item resonantes qui dicuntur
αντηχουντεϲ, consonantesque quos appellant ϲυνηχουταϲ. dissonantes sunt
in quibus vox prima cum est elata in altitudinem, offensa superioribus
solidis corporibus repulsaque residens in imo opprimit insequentis
vocis elationem, circumsonantes autem in quibus circumvagando coacta
exsolvens in medio, sine extremis casibus sonans ibi extinguatur
incerta verborum significatione, resonantes vero in quibus cum in
solido tactu percussa resiliat, imagines exprimendo novissimos casus
duplices faciat auditu.
item consonantes sunt in quibus ab imis auxiliata cum incremento
scandens egrediatur ad aures diserta verborum claritate. ita si
in locorum electione fuerit diligens animadversio, emendatus erit
prudentia ad utilitatem in theatris vocis effectus. formarum autem
descriptiones inter se discriminibus his erunt notatae uti quae ex
quadratis designentur, Graecorum habeant usus, latina e paribus
lateribus trigonorum. ita his praescriptionibus qui voluerit uti,
emendatas efficiet theatrorum perfectiones.
Post scaenam porticus sunt constituendae, uti cum imbres repentini
ludos interpellaverint, habeat populus quo se recipiat ex theatro
choragiaque laxamentum habeant ad comparandum. uti sunt porticus
Pompeianae itemque Athenis porticus Eumenicae Patrisque Liberi fanum,
et exeuntibus e theatro sinistra parte odeum, quod Themistocles
columnis lapideis dispositis, navium malis et antemnis e spoliis
Persicis pertexit, idem autem etiam incensum Mithridatico bello rex
Ariobarzanes restituit, Zmyrnae Stratoniceum, Trallibus porticus ex
utraque parte scaenae supra stadium, ceterisque civitatibus quae
diligentiores habuerunt architectos circa theatra sunt porticus et
ambulationes.
quae videntur ita oportere conlocari uti duplices sint habeantque
exteriores columnas doricas cum epistyliis et ornamentis ex ratione
modulationis perfectas. latitudines autem earum ita oportere fieri
videntur uti quanta altitudine columnae fuerint exteriores, tantam
latitudinem habeant ab inferiore parte columnarum extremarum ad medias
et a medianis ad parietes qui circumcludunt porticus ambulationes.
medianae autem columnae quinta parte altiores sint quam exteriores, sed
aut ionico aut corintho genere deformentur.
columnarum autem proportiones et symmetriae non erunt isdem rationibus
quibus in aedibus sacris scripsi. aliam enim in deorum templis
debent habere gravitatem, aliam in porticibus et ceteris operibus
subtilitatem. itaque si dorici generis erunt columnae, dimetiantur
earum altitudines cum capitulis in partes XV. ex eis partibus una
constituatur et fiat modulus, ad cuius moduli rationem omnis operis
erit explicatio. et in imo columnae crassitudo fiat duorum modulorum,
intercolumnium quinque et moduli dimidia parte, altitudo columnae
praeter capitulum XIIII modulorum, capituli altitudo moduli unius,
latitudo modulorum duorum et moduli sextae partis. ceteri operis
modulationes uti in aedibus sacris in libro IIII scriptum est ita
perficiantur.
sin autem ionicae columnae fient, scapus praeter spiram et capitulum in
octo et dimidiam partem dividatur et ex his una crassitudini columnae
detur, ＜spira＞ cum plintho dimidia crassitudine constituatur, capituli
ratio ita fiat uti in libro tertio est demonstratum. si corinthia erit,
scapus et spira uti in ionica, capitulum autem quemadmodum in quarto
libro est scriptum, ita habeant rationem. in stylobatisque adiectio
quae fit per scamillos inpares, ex descriptione quae supra scripta
est in libro tertio sumatur. epistylia coronae ceteraque omnia ad
columnarum rationem ex scriptis voluminum superiorum explicentur.