et Pallensibus et quae sunt urbi proximae copiis uti, si qui voluerit
sine vitiis perficere, ita erit praeparandum. cum aedificandum fuerit,
ante biennium ea saxa non hieme sed aestate eximantur, et iacentia
permaneant in locis patentibus. quae autem eo biennio a tempestatibus
tacta laesa fuerint, ea in fundamenta coiciantur. cetera quae non
erunt vitiata, ab natura rerum probata durare poterunt supra terram
aedificata. nec solum ea in quadratis lapidibus sunt observanda sed
etiam in caementiciis structuris.
Structurarum genera sunt haec, reticulatum quo nunc omnes utuntur, et
antiquum quod incertum dicitur. ex his venustius est reticulatum, sed
ad rimas faciendas ideo paratum quod in omnes partes dissoluta habet
cubilia et coagmenta. incerta vero caementa alia super alia sedentia
inter seque imbricata non speciosam sed firmiorem quam reticulata
praestant structuram.
utraque autem ex minutissimis sunt instruenda, uti materia ex calce et
harena crebriter parietes satiati diutius contineantur. molli enim et
rara potestate cum sint, exsiccant sugendo e materia sucum. cum autem
superarit et abundarit copia calcis et harenae, paries plus habens
umoris non cito fiet evanidus, sed ab his continetur. simul autem umida
potestas e materia per caementorum raritatem fuerit exsucta calxque
ab harena discedat et dissolvatur, item caementa non possunt cum his
cohaerere, sed in vetustatem parietes efficiunt ruinosos.
id autem licet animadvertere etiam de nonnullis monumentis, quae circa
urbem facta sunt e marmore seu lapidibus quadratis intrinsecusque medio
calcata structuris, vetustate evanida facta materia caementorumque
exsucta raritate, proruunt et coagmentorum ab ruina dissolutis
iuncturis dissipantur.
quodsi qui noluerit in id vitium incidere, medio cavo servato secundum
orthostatas, intrinsecus ex rubro saxo quadrato aut ex testa aut ex
silicibus ordinariis struat bipedales parietes, et cum his ansis
ferreis et plumbo frontes vinctae sint. ita enim non acervatim sed
ordine structum opus poterit esse sine vitio sempiternum, quod cubilia
et coagmenta eorum inter se sedentia et iuncturis alligata non
protrudent opus neque orthostatas inter se religatos labi patiuntur.
Itaque non est contemnenda Graecorum structura. non enim utuntur e
molli caemento structura polita, sed cum discesserunt a quadrato,
ponunt de silice seu lapide duro ordinaria, et ita uti latericia
struentes alligant eorum alternis coriis coagmenta, et sic maxime ad
aeternitatem firmas perficiunt virtutes. haec autem duobus generibus
struuntur. ex his unum isodomum, alterum pseudisodomum appellatur.
isodomum dicitur cum omnia coria aequa crassitudine fuerint structa,
pseudisodomum cum inpares et inaequales ordines coriorum diriguntur.
ea utraque sunt ideo firma, primum quod ipsa caementa sunt spissa et
solida proprietate neque de materia possunt exsugere liquorem sed
conservant eam in suo umore ad summam vetustatem, ipsaque eorum cubilia
primum plana et librata posita non patiuntur ruere materiam, sed
perpetua parietum crassitudine religata continent ad summam vetustatem.
altera est quam εμπλεκτον appellant, qua etiam nostri rustici
utuntur. quorum frontes poliuntur, reliqua ita uti sunt nata cum
materia conlocata alternis alligant coagmentis. sed nostri celeritati
studentes, erecta conlocantes frontibus serviunt et in medio farciunt
fractis separatim cum materia caementis. ita tres suscitantur in ea
structura crustae, duae frontium et una media farturae. Graeci vero
non ita, sed plana conlocantes et longitudines eorum alternis in
crassitudinem instruentes, non media farciunt sed e suis frontibus
perpetuam et unam crassitudinem parietum consolidant. praeterea
interponunt singulos crassitudine perpetua utraque parte frontatos,
quos διατονουϲ appellant, qui maxime religando confirmant parietum
soliditatem.
itaque si qui voluerit ex his commentariis animadvertere et eligere
genus structurae, perpetuitatis poterit rationem habere. non enim quae
sunt e molli caemento subtili facie venustatis, non eae possunt esse in
vetustate non ruinosae. itaque cum arbitri communium parietum sumuntur,
non aestimant eos quanti facti fuerint, sed cum ex tabulis inveniunt
eorum locationes, pretio praeteritorum annorum singulorum deducunt
octogensimas et ita ea reliqua summa pacta reddi pro his parietibus
sententiam pronuntiant eos non posse plus quam annos LXXX durare.
De latericiis vero dummodo ad perpendiculum sint stantes nihil
deducitur, sed quanti fuerint olim facti, tanti esse semper
aestimantur. itaque nonnullus civitatibus et publica opera et privatas
domos etiam regias e latere structas licet videre, et primum Athenis
murum qui spectat ad Hymettum montem et Pentelensem, item Patris in
aede Iovis et Herculis latericias cellas, cum circa lapidea in aede
epistylia sint et columnae, in Italia Arretio vetustum egregie factum
murum, Trallibus domum regibus Attalicis factam quae ad habitandum
semper datur ei qui civitatis gerit sacerdotium. item Lacedaemone e
quibusdam parietibus etiam picturae excisae intersectis lateribus
inclusae sunt in ligneis formis et in comitium ad ornatum aedilitatis
Varronis et Murenae fuerunt adlatae.
Croesi domus, quam Sardiani civibus ad requiescendum aetatis otio,
seniorum collegio gerusiam dedicaverunt. item Halicarnasso potentissimi
regis Mausoli domus cum Proconnesio marmore omnia haberet ornata,
parietes habet latere structos, qui ad hoc tempus egregiam praestant
firmitatem ita tectoriis operibus expoliti uti vitri perluciditatem
videantur habere. neque is rex ab inopia id fecit. infinitis enim
vectigalibus erat fartus, quod imperabat Cariae toti.
acumen autem eius et sollertiam ad aedificia paranda sic licet
considerare. cum esset enim natus Mylasis et animadvertisset
Halicarnasso locum naturaliter esse munitum emporiumque idoneum
portum utilem, ibi sibi domum constituit. is autem locus est
theatri curvaturae similis. itaque in imo secundum portum forum est
constitutum. per mediam autem altitudinis curvaturam praecinctionemque
platea ampla latitudine facta, in qua media Mausoleum ita egregiis
operibus est factum ut in septem spectaculis nominetur. in summa arce
media Martis fanum habens statuam colossicam acrolithon nobili manu
Leocharis factam. hanc autem statuam alii Leocharis alii Timothei
putant esse. in cornu autem summo dextro Veneris et Mercurii fanum ad
ipsum Salmacidis fontem.
is autem falsa opinione putatur venerio morbo inplicare eos qui ex
eo biberint. sed haec opinio quare per orbem terrae falso rumore
sit pervagata non pigebit exponere. non enim quod dicitur molles
et inpudicos ex ea aqua fieri, id potest esse, sed est eius fontis
potestas perlucida saporque egregius. cum autem Melas et Arevanias ab
Argis et Troezene coloniam communem eo loci deduxerunt, barbaros Caras
et Lelegas eiecerunt. hi autem ad montes fugati inter se congregantes
discurrebant et ibi latrocinia facientes crudeliter eos vastabant.
postea de colonis unus ad eum fontem propter bonitatem aquae quaestus
causa tabernam omnibus copiis instruxit eamque exercendo eos barbaros
allectabat. ita singillatim decurrentes et ad coetus convenientes e
duro feroque more commutati in Graecorum consuetudinem et suavitatem
sua voluntate reducebantur. ergo ea aqua non inpudici morbi vitio sed
humanitatis dulcedine mollitis animis barbarorum eam famam est adepta.
Relinquitur nunc quoniam ad explicationem moenium eorum sum invectus,
ut tota uti sunt definiam. quemadmodum enim in dextra parte fanum est
Veneris et fons supra scriptus, ita in sinistro cornu regia domus, quam
rex Mausolus ad suam rationem conlocavit. conspicitur enim ex ea ad
dextram partem forum et portus moeniumque tota finitio, sub sinistram
secretus sub moenibus latens portus ita ut nemo posset quid in eo
gereretur aspicere nec scire, at rex ipse de sua domo remigibus et
militibus sine ullo sciente quae opus essent imperaret.
itaque post mortem Mausoli Artemisia uxore eius regnante Rhodii
indignantes mulierem imperare civitatibus Cariae totius, armata classe
profecti sunt uti id regnum occuparent. tum Artemisiae cum esset
id renuntiatum, in eo portu abstrusam classem celatis remigibus et
epibatis comparatis, reliquos autem cives in muro esse iussit. cum
autem Rhodii ornata classe in portum maiorem exposuissent, plausum
iussit ab muro bis dare pollicerique se oppidum tradituros. qui cum
penetravissent intra murum relictis navibus inanibus, Artemisia repente
fossa facta in pelagus eduxit classem ex portu minore et ita invecta
est in maiorem. expositis autem militibus classem Rhodiorum inanem
abduxit in altum. ita Rhodii non habentes quo se reciperent, in medio
conclusi in ipso foro sunt trucidati.
ita Artemisia in navibus Rhodiorum suis militibus et remigibus
inpositis Rhodum est profecta. Rhodii autem cum prospexissent suas
naves laureatas venire, opinantes cives victores reverti hostes
receperunt. tum Artemisia Rhodo capta principibus occisis tropaeum in
urbe Rhodo suae victoriae constituit aeneasque duas statuas fecit unam
Rhodiorum civitatis alteram suae imaginis. eam ita figuravit Rhodiorum
civitati stigmata inponentem. ideo autem postea Rhodii religione
inpediti quod nefas est tropaea dedicata removeri, circa eum locum
aedificium struxerunt et ita erecta Graia statione texerunt ne qui
posset aspicere, et id αβατον vocitari iusserunt.
Cum ergo tam magna potentia reges non contempserint latericiorum
parietum structuras, quibus et vectigalibus et praeda saeptis licitum
fuerat non modo caementicio aut quadrato saxo sed etiam marmoreo
habere, non puto oportere inprobari quae sunt e latericia structura
facta aedificia, dummodo recte sint tecta. sed id genus quid ita populo
Romano in urbe fieri non oporteat exponam, quaeque sint eius rei causae
et rationes non praetermittam.
leges publicae non patiuntur maiores crassitudines quam sesquipedales
constitui loco communi. ceteri autem parietes, ne spatia angustiora
fiant, eadem crassitudine conlocantur. latericii vero nisi diplinthii
aut triplinthii fuerint, sesquipedali crassitudine non possunt plus
unam sustinere contignationem. in ea autem maiestate urbis et civium
infinita frequentia innumerabiles habitationes opus est explicare.
ergo cum recipere non possent areae planatae tantam multitudinem ad
habitandum in urbe, ad auxilium altitudinis aedificiorum res ipsa
coegit devenire. itaque pilis lapideis structuris testaceis parietibus
caementiciis altitudines extructae et contignationibus crebris coaxatae
cenaculorum ad summas utilitates perficiunt dispertitiones. ergo
moenibus e contignationibus variis alto spatio multiplicatis populus
Romanus egregias habet sine inpeditione habitationes.
Quoniam ergo explicata ratio est quid ita in urbe propter necessitatem
angustiae arearum non patiuntur esse latericios parietes, cum extra
urbem opus erit his uti, sine vitiis ad vetustatem sic erit faciendum.
summis parietibus structura testacea sub tegulas subiciatur altitudine
circiter sesquipedali, habeatque proiecturas coronarum. ita vitari
poterunt quae solent in his fieri vitia. cum enim in tecto tegulae
fuerint fractae aut a ventis deiectae, qua possit ex imbribus aqua
perpluere, non patietur lorica testacea laedi laterem, sed proiectura
coronarum reiciet extra perpendiculum stillas et ea ratione servaverit
integras parietum latericiorum structuras.
de ipsa autem testa si sit optima seu vitiosa ad structuram statim nemo
potest iudicare, quod in tempestatibus, et aetate, in tecto cum est
conlocata, tunc si est firma probatur. namque quae non fuerit ex creta
bona aut parum erit cocta, ibi se ostendit esse vitiosam gelicidiis
et pruina tacta. ergo quae non in tectis poterit pati laborem, ea non
potest in structura oneri ferendo esse firma. quare maxime ex veteribus
tegulis testa structi parietes firmitatem poterunt habere.
craticii vero velim quidem ne inventi essent. quantum enim celeritate
et loci laxamento prosunt, tanto maiori et communi sunt calamitati,
quod ad incendia uti faces sunt parati. itaque satius esse videtur
inpensa testaceorum in sumptu quam compendio craticiorum esse
in periculo. etiamque in tectoriis operibus rimas intus faciunt
arrectariorum et transversariorum dispositione. cum enim linuntur,
recipientes umorem turgescunt, deinde siccescendo contrahuntur et ita
extenuati disrumpunt tectoriorum soliditatem. sed quoniam nonnullos
celeritas aut inopia aut in pendenti loco dissaeptio cogit, sic
erit faciundum. solum substruatur alte, ut sint intacti ab rudere
et pavimento. obruti enim in his cum sunt, vetustate marcidi fiunt,
deinde subsidentia proclinantur et disrumpunt speciem tectoriorum.
De parietibus et apparatione generatim materiae eorum, quibus sint
virtutibus et vitiis, quemadmodum potui exposui, de contignationibus
autem et copiis earum, quibus comparentur ut ad vetustatem non sint
infirmae, uti natura rerum monstrat explicabo.
Materies caedenda est a primo autumno ad id tempus quod erit antequam
flare incipiat favonius. vere enim omnes arbores fiunt praegnantes et
omnes suae proprietatis virtutem efferunt in frondem anniversariosque
fructus. cum ergo inanes et tumidae temporum necessitate eorum fuerint,
vanae fiunt et raritatibus inbecillae, uti etiam corpora muliebria cum
conceperint, ad fetus partum non iudicantur integra, neque in venalibus
ea cum sunt praegnantia praestantur sana, ideo quod in corpore
praeseminatio crescens ex omnibus cibi potestatibus detrahit alimentum
in se, et quo firmior efficitur ad maturitatem partus, eo minus patitur
esse solidum id ex quo ipso procreatur. itaque edito fetu quod prius in
aliud genus incrementi detrahebatur cum ab disparatione procreationis
est liberatum, inanibus et patentibus venis in se recipient lambendo
sucum et ita solidescunt et redeunt in pristinam naturae firmitatem.
eadem ratione autumnali tempore maturitate fructuum flaccescente
fronde, ex terra recipientes per radices arbores in se sucum
recuperantur et restituuntur in antiquam soliditatem. at vero aeris
hiberni vis comprimit et consolidat eas per id quod supra scriptum
est tempus. ergo si ea ratione et eo tempore quod est supra scriptum
caeditur materies, erit tempestiva.
caedi autem ita oportet uti incidatur arboris crassitudo ad mediam
medullam, et relinquatur, uti per eam exsiccescat stillando sucus. ita
qui inest intus inutilis liquor effluens per torulum non patietur emori
in saniem nec corrumpi materiae qualitatem. tum autem cum sicca et sine
stillis erit arbor, deiciatur et ita erit optima in usu.
hoc autem ita esse licet animo advertere etiam de arbustis. ea enim cum
suo quoque tempore ad imum perforata castrantur, profundunt e medullis
quem habent in se superantem et vitiosum per foramina liquorem, et ita
siccescendo recipiunt in se diuturnitatem. qui autem non habent ex
arboribus exitus umores intra concrescentes putrescunt et efficiunt
inanes eas et vitiosas. ergo si stantes et vivae siccescendo non
senescunt, sine dubio cum eae ad materiam deiciuntur, cum ea ratione
curatae fuerint, habere poterunt magnas in aedificiis ad vetustatem
utilitates.
Eae autem inter se discrepantes et dissimiles habent virtutes,
uti robur ulmus populus cupressus abies ceteraeque quae maxime in
aedificiis sunt idoneae. namque non potest id robur quod abies, nec
cupressus quod ulmus, nec ceterae easdem habent inter se natura rerum
similitates, sed singula genera principiorum proprietatibus comparata
alios alii generis praestant in operibus effectus.
et primum abies aeris habens plurimum et ignis minimumque umoris
et terreni levioribus rerum naturae potestatibus comparata non est
ponderosa. itaque rigore naturali contenta non cito flectitur ab onere,
sed directa permanet in contignatione. sed ea quod habet in se plus
caloris, procreat et alit cariem ab eaque vitiatur, etiamque ideo
celeriter accenditur quod quae inest in eo corpore aeris raritas, ea ut
est patens accipit ignem et ita vehementem ex se mittit flammam.
ex ea autem antequam est excisa quae pars est proxima terrae per
radices recipiens ex proximitate umorem enodis et liquida efficitur.
quae vero est superior, vehementia caloris eductis in aera per nodos
ramis, praecisa alte circiter pedes XX et perdolata propter nodationis
duritiem dicitur esse fusterna. ima autem cum excisa quadrifluviis
dispertitur eiecto torulo ex eadem arbore ad intestina opera comparatur
et ita sappinea vocatur.
contra vero quercus terrenis principiorum satietatibus abundans
parumque habens umoris et aeris et ignis, cum in terrenis operibus
obruitur, infinitam habet aeternitatem. ex eo cum tangitur umore non
habens foraminum raritates propter spissitatem non potest in corpus
recipere liquorem, sed fugiens ab umore resistit et torquetur et
efficit in quibus est operibus ea rimosa.
aesculus vero quod est omnibus principiis temperata, habet in
aedificiis magnas utilitates, sed ea, cum in umore conlocatur,
recipiens penitus per foramina liquorem eiecto aere et igni operatione
umidae potestatis vitiatur. cerrus et fagus quod pariter habent
mixtionem umoris et ignis et terreni, aeris plurimum, per huius
raritates umores penitus recipiendo celeriter marcescunt. populus alba
et nigra, item salix tilia vitex ignis et aeris habendo satietatem,
umoris temperate, parum autem terreni, leviore temperatura comparatae
egregiam habere videntur in usu rigiditatem. ergo cum non sint durae
terreni mixtione, propter raritatem sunt candidae et in scalpturis
commodam praestant tractabilitatem.
alnus autem, quae proxima fluminum ripis procreatur et minime materies
utilis videtur, habet in se egregias rationes. est enim aere et
igni plurimo temperata, non multum terreno, umore paulo. itaque in
palustribus locis infra fundamenta aedificiorum palationibus crebre
fixa, recipiens in se quod minus habet in corpore liquoris, permanet
inmortalis ad aeternitatem et sustinet inmania pondera structurae et
sine vitiis conservat. ita quae non potest extra terram paulum tempus
durare, ea in umore obruta permanet ad diuturnitatem.
est autem maxime id considerare Ravennae, quod ibi omnia opera et
publica et privata sub fundamentis eius generis habent palos. ulmus
vero et fraxinus maximos habent umores minimumque aeris et ignis,
terreni temperate mixtione comparatae. sunt in operibus cum fabricantur
lentae et ab pondere umoris non habent rigorem et celeriter pandant.
simul autem vetustate sunt aridae factae aut in agro proiecto qui inest
eis liquore stantes emoriuntur, fiunt duriores et in commissuris et
coagmentationibus ab lentitudine firmas recipiunt catenationes.
item carpinus quod est minima ignis et terreni mixtione, aeris
autem et umoris summa continetur temperatura, non est fragilis sed
habet utilissimam tractabilitatem. itaque Graeci quod ex ea materia
iuga iumentis comparant, quod apud eos iuga ζυγα vocitantur, item
zygiam eam appellant. non minus est admirandum de cupresso et pinu,
quod eae habentes umoris abundantiam aequamque ceterorum mixtionem,
propter umoris satietatem in operibus solent esse pandae, sed in
vetustatem sine vitiis conservantur, quod is liquor qui inest penitus
in corporibus earum habet amarum saporem, qui propter acritudinem
non patitur penetrare cariem neque eas bestiolas quae sunt nocentes.
ideoque quae ex his generibus opera constituuntur permanent ad aeternam
diuturnitatem.
item cedrus et iunipirus easdem habent virtutes et utilitates, sed
quemadmodum ex cupresso et pinu resina, ex cedro oleum quod cedrium
dicitur nascitur, quo reliquae res cum sunt unctae, uti etiam libri,
a tineis et carie non laeduntur. arboris autem eius est similis
cupresseae foliatura, materies vena directa. ea Ephesi in aede
simulacrum Dianae, etiam lacunaria et ibi et in ceteris nobilibus fanis
propter aeternitatem sunt facta. nascuntur autem eae arbores maxime
Cretae et Africae et nonnullis Syriae regionibus.
larix vero, quae non est nota nisi is municipalibus qui sunt circa
ripam fluminis Padi et litora maris Hadriani, non solum ab suci
vehementi amaritate ab carie aut tinea non nocetur, sed etiam flammam
ex igni non recipit, nec ipsa per se potest ardere nisi uti saxum in
fornace ad calcem coquendam aliis lignis uratur. nec tamen tunc flammam
recipit nec carbonem remittit, sed longo spatio tarde comburitur.
quod est minima ignis et aeris e principiis temperatura, umore autem
et terreno est spisse solidata, non habet spatia foraminum qua possit
ignis penetrare, reicitque eius vim nec patitur ab eo sibi cito noceri,
propterque pondus ab aqua non sustinetur, sed cum portatur, aut in
navibus aut supra abiegneas rates conlocatur.
Ea autem materies quemadmodum sit inventa est causam cognoscere. divus
Caesar cum exercitum habuisset circa Alpes imperavissetque municipiis
praestare commeatus ibique esset castellum munitum quod vocabatur
Larignum, tunc qui in eo fuerunt naturali munitione confisi noluerunt
imperio parere. itaque imperator copias iussit admoveri. erat autem
ante eius castelli portam turris ex hac materia alternis trabibus
transversis uti pyra inter se composita alte, uti possent de summo
sudibus et lapidibus accedentes repellere. tunc vero cum animadversum
est alia eos tela praeter sudes non habere neque posse longius a muro
propter pondus iaculari, imperatum est fasciculos ex virgis alligatos
et faces ardentes ad eam munitionem accedentes mittere. itaque
celeriter milites congesserunt.
posteaquam flamma circa illam materiam virgas comprehendisset,
ad caelum sublata effecit opinionem uti videretur iam tota moles
concidisse. cum autem ea per se extincta esset et requieta turrisque
intacta apparuisset, admirans Caesar iussit extra telorum missionem
eos circumvallari. itaque timore coacti oppidani cum se dedidissent,
quaesitum unde essent ea ligna quae ab igni non laederentur. tunc ei
demonstraverunt eas arbores, quarum in his locis maximae sunt copiae.
et ideo ut id castellum Larignum ita materies larigna est appellata.
haec autem per Padum Ravennam deportatur, in colonia Fanestri Pisauri
Anconae reliquisque quae sunt in ea regione municipiis praebetur. cuius
materies si esset facultas adportationibus ad urbem, maximae haberentur
in aedificiis utilitates, et si non in omne, certe tabulae in
subgrundis circum insulas si essent ex ea conlocatae, ab traiectionis
incendiorum aedificia periculo liberarentur, quod eae neque flammam nec
carbonem possunt recipere nec facere per se.
sunt autem eae arbores foliis similibus pini, materies earum prolixa,
tractabilis ad intestinum opus non minus quam sappinea, habetque
resinam liquidam mellis Attici colore quare etiam medetur pthisicis.
De singulis generibus quibus proprietatibus e natura rerum videantur
esse comparatae quibusque procreantur rationibus exposui. insequitur
animadversio quid ita quae in urbe supernas dicitur abies deterior est,
quae infernas egregios in aedificiis ad diuturnitatem praestat usus,
et de his rebus, quemadmodum videantur e locorum proprietatibus habere
vitia aut virtutes, uti sint considerantibus apertiora exponere.